اۋىلدى كوركەيتۋ – باستى مىندەتىمىز

اۋىلعا كوڭiل ءبولۋ جانە ونىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتiك ءمانi زور iس. كەز كەلگەن ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ تۇپكi ماقساتى – حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعالى بەرى ەكونوميكامىزدا ەداۋىر قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر بولدى. ورتالىقتان­دى­رىلعان جوسپارلى ەكونوميكادان باس تارتقاننان كەيىن تۇپكىلىكتى قايتا قۇرۋلارعا باعىتتالعان شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلدى. سولاردىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك مەنشىك جەكە مەنشىك بولىپ وزگەرتىلدى, سونداي-اق نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قۇقىق­تىق نەگىزى قالاندى. بارىمىزگە بەلگىلى, نارىقتىق ەكونوميكا ۇعىمى ءوندى­رىستىك جانە جەر قاتىناستارىن وزگەر­تۋدى, باعا بەلگىلەۋ مەن كرەديت جۇيە­سىن ىرىقتاندىرۋدى, باسەكەگە قابى­لەتتى نارىقتىق ينفراقۇرىلىم قۇ­رۋدى قامتيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ودان ءارى دامىتۋ اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋ ستراتەگياسىن تۇجى­رىمدامالىق تۇرعىدان بەلگىلەۋدى تالاپ ەتتى. وسىنداي كۇردەلى وتپەلى كەزەڭدە باسەكەگە قابىلەتتى اۋىل شارۋاشى­لىعى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنىڭ ءوندىرىسىن تۇراقتاندىرۋدى كوزدەگەن اۋىل شارۋاشى­لىعىن دامىتۋ باعدارلاما­سى ىسكە اسىرىلدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى جاعدايدىڭ ءبىرشاما تۇ­راق­تانعانىنا قاراماستان, سالادا وتپەلى كەزەڭنىڭ بىرقاتار پروبلە­مالارى ساقتالىپ قالدى. اگرارلىق سالاداعى ودان ارعى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ قيسىنى ساپالىق جا­عىنان جاڭا ءوسۋ دەڭگەيىنە ءوتۋدى تالاپ ەتتى. اگرارلىق سەكتور مەن اۋىل ادامدارىنىڭ پروبلەمالارىن كەشەندى شەشۋ ءۇشىن 2003 – 2005 جىلدار اۋىل جىلدارى بولىپ جاريا­لاندى. الدا تۇرعان مىندەتتەردى شەشۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 – 2005 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلدى. وسى جىلدارى اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ نارىققا باعدار­لانعان زاڭنامالىق بازاسىن قالىپ­تاستىرۋ, ونى حالىقارالىق ءتاجىري­بەنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ جونىندە ءبىرشاما جۇمىس جۇرگىزىلدى. باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى تاماق ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋگە, ءتيىمدى, باسەكەگە قابى­لەتتى اگروونەركاسىپتىك ءوندىرىستى دا­مىتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جا­ساۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتى ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دا­مۋى­نا نەگىز بولىپ وتىرعان زاڭداردى دەر كەزىندە قابىلداپ كەلەدى. اۋىل شارۋا­شىلىعىنا قاتىستى زاڭ جوبا­لارى تۇگەلدەي ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسە­لەلەر كوميتەتى ارقىلى وتەدى. ءوزىم اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ ءمۇ­شە­سى رەتىندە زاڭداردى جەتىلدىرۋگە اتسالىسىپ كەلەمىن. ال قابىلدانعان زاڭدار اگرارلىق سالانى وركەندەتۋگە سەرپىن بەردى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ورىنداپ, قوعامعا قاجەتتى باسقا دا زاڭداردى جەدەل قابىلداپ ءجۇر. كۇنى كەشەگە دەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماق­تارىن دامىتۋدىڭ 2004 – 2010 جىل­دار­عا ارنالعان مەم­­­لەكەتتىك باع­دار­لاماسى» بو­يىن­شا كوپتەگەن جۇ­مىستار اتقارىلدى. باع­دار­لاما شەڭ­بە­رىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى مەكتەپتەردىڭ, دەن­­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ءجا­نە مادەني وشاق­تار­دىڭ ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق نە­گىزى ايتارلىقتاي نىعايىپ, ولاردى زامان تالابىنا ساي جابدىقتاۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلدى. 2004 جىلدان بەرى اۋىلدىق جەرلەردەگى دامۋ الەۋەتى جوعارى ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن حا­لىق سانىنىڭ 2,2 ەسە ارتۋى, اۋىل حال­قىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىل­دىق اقشالاي تابىسىنىڭ 3,5 ەسە ءوسۋى, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندەگى اۋىل تۇرعىن­دارى ۇلەسىنىڭ 4,5 ەسە ازايۋى وسى جۇ­مىستاردىڭ ناتيجەسى. دەسەك تە, اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى تۇيتكىلدەر ءالى دە جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – اگرارلىق سەكتوردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى. بۇگىنگى كۇنى اۋىل حالقىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ كوكەي­كەستى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ جانە مەم­لە­كەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ساياساتىنىڭ ەڭ قاجەتتى جانە ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كاسىندا زور ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. شاعىن نەسيەلەندىرۋ از مولشەردە قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى رەتىندە ءداستۇرلى بانكتىك قارىزدار الۋعا شاماسى كەلمەيتىن وتە كەدەي «ۇساق كاسىپكەرلەرگە» نەسيە بەرۋمەن ەرەكشەلەنەدى. اۋىلدا حالىقتىڭ 47 پايىزى ءومىر سۇرەدى دەسەك, ولاردىڭ 18 پايى­زىنىڭ تابىسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنەن تومەن ەكەن. اۋىل حالقىنىڭ كەدەي بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ءۇي شارۋا­شىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن تابىستى­لىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاراجات تابۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى. حالىقتىڭ كاسىپكەرلىگىن دامىتۋدى قولداۋدىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ءجۇ­يەسىندەگى ءتيىمدى قۇرال رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان «اۋىل حالقىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى دايىندالدى. باعدارلا­مانى جۇزەگە اسىرۋمەن 2005 جىلدان باستاپ «اۋىل شا­رۋاشىلىعىن قار­جىلاي قولداۋ قو­رى» اق اينالى­سا­دى, بۇل – اكتسيالا­رىنىڭ 100 پايىزى مەملەكەت يەلىگىندەگى قارجىلىق ينستيتۋت. بيۋدجەتتىك باعدارلامانىڭ الەۋ­­مەتتىك باعى­تىن ەسكەرە وتىرىپ, شا­عىن نەسيەلەر حا­لىقتىڭ نى­سانا­لى توپتارىنا: تا­بىسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيى­نەن تومەن جانە تابىسى ورتاشا ءۇي شارۋاشى­لىق­­تا­رىنا بەرىلەدى. اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى مينيستر­لى­گىنىڭ مالىمەتى بو­يىنشا, 2005 جىلدان 2011 جىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىن قور­دىڭ فيليالدارى جانە قوردىڭ قاتى­سۋىمەن قۇرىلعان شنۇ ارقىلى 23,0 ملرد. تەڭگە سو­ماسىندا 73,8 مىڭ شاعىن نەسيەلەر بەرىلدى. بۇل تابىسى ورتاشا جانە ورتاشادان تومەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ 4,5 پايىزىن قامتۋعا جانە 51,0 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. دەگەنمەن دە, اۋىلداعى كاسىپ­كەردىڭ جۇمى­سىن جانداندىرۋ ماقسا­تىمەن بەرۋگە ءتيىستى نەسيەلەردىڭ قىزى­عىن بۇگىنگى كۇنى تەك ساۋداگەرلەر كورۋ­دە. ءبىز بۇگىندە تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرگە ەمەس, تاۋار ساتۋشىعا جاعداي جاساپ وتىرمىز. بولىنگەن قارجىنى تاۋار ءون­دىرۋشىگە بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان­نىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جالپى قۇنى 139,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن, 7,0 مىڭنان اسا جۇمىس ور­نىن اشاتىن اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنىڭ 140 ينۆەستيتسيالىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بەلگىلەنگەن جوبالاردان رەسپۋب­ليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا – 32 جوبا جانە ايماقتىق يندۋس­تريالاندىرۋ كارتالارىنا 108 جوبا بولىنەدى. اتالعان جوبالار «قازاگرو «ۇبح» اق ەنشىلەس اكتسيونەرلىك قوعامدارىنىڭ قارجىسى, جوبا باستاۋ­شىلارىنىڭ جەكە قارجىسى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيەلەرى جانە زاڭنامامەن رۇقسات ەتىلگەن كوزدەر ەسەبىنەن قارجىلاندى­رى­لادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترلىگىنىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سۇيەن­سەك, مال شارۋاشىلىعىندا قۇنى 60,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 46 جوبا, قايتا وندەۋ سالاسىندا قۇنى 42,5 ملرد. تەڭگە بولاتىن 58 جوبا, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا قۇنى 22,8 ملرد. تەڭگەلىك 32 جوبا, بالىق شارۋا­شىلىعىندا 0,7 ملرد. تەڭگەنىڭ 3 جوباسى, سۋ شارۋاشىلىعىندا 2,5 ملرد. تەڭگەنىڭ 1 جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىق جاع­دايىن جاقسارتۋ جانە اۋىل تۇر­عىندارىن اۋىز سۋمەن قاجەتتى مولشەردە جانە كەپىلدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەل ۇكiمەتiنiڭ 2002 جىلعى 23 قاڭتارداعى №93 قاۋ­لىسىمەن 2002 – 2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. اتالعان الەۋمەتتىك ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن قابىلدادى. باعدارلامادا 2020 جىلعا قاراي ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 80 پايىزىن, قالالاردا 100 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ وتىر. الايدا, ەلىمىزدىڭ اگروونەركا­سىپتىك كەشەنىندە ءالى دە بولسا, بىرقاتار كەمشىلىكتەر بار, ولار – سالانى قۇرىلىمدىق-تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ قارقىنىنىڭ تومەن بو­لۋى, نارىقتىق ينفراقۇرىلىم­نىڭ جەتكىلىكسىز دامۋى, اۋىل شارۋاشى­لىعى ءوندىرىسىنىڭ ۇساق تاۋار بولىپ كەلۋى, سالانىڭ قارجىلىق تۇراق­سىزدىعى, سالانى دامىتۋعا تارتى­لاتىن جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپ­شىلىعى. سونىمەن قاتار, سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنە اسەر ەتكەن قارجى, ال ودان كەيىن ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى قوسىمشا پروبلەمالار تۋدىردى. بۇگىنگى كۇنى الدىمىزدا ۇلكەن جاۋاپتى مىندەت تۇر, ول – ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىن ساپالى دا جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە كو­تەرۋ, سول ارقىلى ونىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىنىڭ جوعارى بولۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ. بۇل, اسىرەسە, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىمەن كەدەندىك بىرىگۋ جاعدايىندا, ال كەيىننەن بۇكىلالەم­دىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ كەزىندە وزەكتى بولىپ تابىلادى. اۋىلدى وركەندەتۋ تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا وڭىرلەردەگى تاريحي مەكەندەرىمىز جايلى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. تاريحىمىزدى دارىپتەپ, ءتۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى دا اۋىلدىق جەرلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا بولادى.            مىسالى, سارايشىق تاريحي-مەموريالدىق كەشەنىنىڭ سالىنۋى قازاق حالقىنىڭ استاناسىنىڭ كوش باسىندا سارايشىق قالاسىنىڭ تۇرعانىن تاعى ءبىر راستاپ, ۇلتى­مىزدىڭ تاريحي تامىرىنىڭ وتە تەرەڭدە جاتقانىن, ەلدىگىمىزدىڭ سال­تا­ناتىن كورسەتەدى. بۇل جاستارعا تا­عىلىم, وزگەلەرگە ساباق بولۋعا ءتيىس. ۇزاققالي ەلەۋباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.