بۇل باعدارلامادا جاس ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋگە, قازاقتىڭ نەگىزگى رۋحاني قۇندىلىقتارىن ساقتاپ, قاستەرلەۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىلىگى اتاپ كورسەتىلدى. اتالمىش ماقالا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ارتتىراتىن ءىس-شارالارعا جاڭا قارقىن بەردى. ءسويتىپ ول قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, تۋعان جەردەگى تاريحي ورىنداردى زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, ولاردىڭ تاربيەلىك ءمان-ماڭىزىن انىقتاۋ ارقىلى ۇلتتىق كود پەن ۇلتتىق سانانى ۇرپاقتار بويىنا ءسىڭىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ كەڭەتەك الۋىنا جول اشتى. العا قويىلعان ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا 1705-1801 جىلدارى ءومىر سۇرگەن باتىر ەر توقپانبەت تۇڭعات ۇلىنىڭ 1724-1756 جىلدارداعى قالماق باسقىنشىلارىنان ەلىمىزدى ازات ەتۋدەگى ەرەن ەرلىكتەرىن زەرتتەۋ قارقىندى جالعاسىن تاپتى.
زەرتتەۋلەر بارىسىندا باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى, جۋرناليست جەمىسبەك دۋلاتبەك ۇلى 2012 جىلى «تولەگەتاي ماتايدىڭ شەجىرەسى» اتتى تانىمدىق كىتاپ جازىپ شىعارىپ, ەر توقپانبەت تۇڭعات ۇلىنىڭ تاريحي تۇلعاسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورسەتىپ بەردى. وسى جىلى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى عىلىمي كەڭەسىنىڭ 2012 جىلعى 28 اقپانىندا وتكەن №2 وتىرىسىنىڭ شەشىمىمەن ەر توقپانبەت باتىر قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جەرلەنگەن تاريحي تۇلعالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. ودان سوڭ الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي شىققان «ابىز اقسۋ, اڭىز اقسۋ, ناعىز اقسۋ» كىتابىندا توقپانبەت تۇڭعات ۇلىنىڭ ءومىربايانى, ەرلىك جولدارى رەسمي جۇيەلەنىپ ءتۇزىلدى. 2013 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.بەرلىباەۆ رەسپۋبليكالىق «قارىز بەن پارىز» گازەتىنە «ابىلاي حاننان باتا الىپ, تۇمەن باسقارعان باتىر» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالادى.
سونداي-اق پروفەسسور ب.بەرلىباەۆ اقجان ماشاني ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتى مەن قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى 2013 جىلى بىرىگىپ وتكىزگەن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا «باتىر كوبەيدى دەپ بايبالام سالۋدىڭ قاجەتى جوق نەمەسە ەر توقپانبەت مىسالىنان» دەگەن بايانداما جاسادى. ول بايانداما عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ ماتەريالدارى جيناعىنا ەندى. 2011 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەر توقپانبەت تۋرالى ماتەريالدار «جۇلدىز» جۋرنالىندا, «قازاق ادەبيەتى», «قازاق ەلى», «قارىز بەن پارىز», «جەتىسۋ», «اقسۋ ءومىرى» گازەتتەرىندە جاريالانىپ كەلەدى.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەيالارى جۇزەگە اسىرىلا باستاۋىنا بايلانىستى ەر توقپانبەت تۇڭعات ۇلىنىڭ تاريحتان الار ورنىن تۋعان ولكە تاريحىندا بەدەرلەۋ جۇمىسى جاڭا سەرپىن الدى. مۇنداعى ماقسات – اقسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جانسۇگىروۆ كەنتىندەگى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنداعى گۇلزار الاڭىندا ەر توقپانبەت تۇڭعات ۇلىنا ەسكەرتكىش قويۋعا قول جەتكىزۋ. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان «ەر توقپانبەت» قوعامدىق قورى ءبىرشاما ءىس-شارالار بەلگىلەدى. وسىناۋ نەگىزگى ءىس-شارالار ىشىندە بەلگىلەنگەن ەكسپەديتسيا ءبىر عانا مۇددەنى كوزدەيدى, ول – «تۋعان جەر» باعدارلاماسى بويىنشا ەر توقپانبەت تۇڭعات ۇلىنىڭ قازىرگى ۇرپاقتارى تۇراتىن اقسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ەسكەرتكىش قويۋ ءۇشىن تاريحي نەگىزدەمە جاساۋعا جاڭا دەرەكتەر جيناۋ. ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا (1-كىتاپتىڭ 57-بەتىندە) «توقپانبەتتىڭ ءتوسى, شىڭى, قىستاۋى» دەپ سۋرەتتەگەن جەرلەرمەن تانىسىپ, ولاردىڭ شىن مانىندە بار ەكەنىن, اتاۋلاردىڭ ەل اۋزىندا ساقتالىپ كەلگەنىن تاريحي نەگىزدەمەگە قوسۋدى عانا ماقسات ەتەتىن ەكسپەديتسيا ءوز ميسسياسىندا كلاسسيك قالامگەردىڭ وسى رومانداعى «توقپانبەتتىڭ قىستاۋى – قالىڭ شالعىندى, مول توعايلى, ەڭ ءبىر قۇيقالى قىستاۋ» دەگەن سوزدەرىنە سۇيەنەدى. ەكسپەديتسيانى توقپانبەت باتىردىڭ ۇرپاعى رەتىندە دەمەۋشىلىك جاساپ, قارجىلاندىردىم. ۇلى اباي ءومىر سۇرگەن ولكەدە ەر توقپانبەت ەسىمىمەن بايلانىستى جەرلەردىڭ بولعانىن انىقتاۋ قورىتىندىسى ەر توقپانبەت تۇڭعات ۇلىنىڭ تاريحي تۇلعا ەكەنىن دايەكتەۋشى دەرەك رەتىندە عانا اقپاراتتىق سيپاتتا پايدالانىلاتىن بولادى.
سونىمەن «ەر توقپانبەت» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى رەتىندە ء وزىم باسشىلىق ەتكەن, قۇرامىندا ۇقك قۇرمەتتى ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك, اباي اۋدانىنىڭ تۋماسى سەرىكبول نۇراحمەتوۆ; پولكوۆنيك, اباي اۋدانى ايماعىنىڭ جەر جاعدايىن جەتىك بىلەتىن ازامات, جولباسشى باۋىرجان ارعىنبەكوۆ, ادەبيەتشى ءسابيت دۇيسەباەۆ بار ەكسپەديتسيا توقپانبەت اتىمەن اتالاتىن جەرلەر بار دەلىنەتىن قارت شىڭعىستاۋعا جولعا شىقتى. الدىمەن سەمەي قالاسىنداعى ابايدىڭ تاريحي-مادەني ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايىنا سوعىپ, ونداعى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنداعى جەر اتاۋلارىنىڭ كارتاسىمەن تانىستىق. ودان ءارى قاراۋىلعا جەتكەندە اۋدان اكىمىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى باۋىرجان تاتىبەكوۆ پەن مادەنيەت سالاسىن باسقاراتىن ەردار ورازالين سىندى ازاماتتار قارسى الىپ, كەڭگىرباي بي (جەرگىلىكتى حالىق بياتا دەپ اتايدى) اۋىلدىق وكرۋگى ارداگەرلەر القاسىنىڭ توراعاسى اسقار امانباي ۇلى جاراسباەۆتى جول كورسەتۋشى ەتىپ قوسىپ, ءبىزدى شىڭعىستاۋعا اتتاندىردى. شىڭعىستاۋ ءىشىن ارمانسىز ارالاپ, جەر بىتكەننىڭ قۇتى, ەلىنىڭ سارقىلماس ىرىسى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
جول كورسەتۋشىمىزدىڭ جەرشىلدىگىنە قايرانبىز: ءار بيىكتى, ءار كەزەڭدى, ءار وزەن ارناسىن, ء ار قىستاۋدى, ءار قورىمدى ولاردىڭ ەسكى اتاۋىن ايتىپ, جازباي تانيدى, بىرىنەن-ءبىرى اۋمايتىن قيساپسىز جوتا-شوقىلاردى ەمىن-ەركىن اينالىپ ءوتىپ, بىردە قيالاي تارتىپ مۇلتىكسىز باستاپ, ءبىز ىزدەگەن توقپانبەت جۇرتىنا دا الىپ كەلدى. بۇل جەردە توقپانبەت قىستاۋىنىڭ باسىنا تەمىر باعان ورناتىپ, وعان بەكىتىلگەن ەداۋىر اۋماقتى تەمىر تاقتاعا ۇلكەن ارىپتەرمەن «بوجەي قىستاۋى. توقپانبەت» دەپ جازىلعان بەلگى ءباز-باياعى قالپىندا تۇر. اسقاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل بەلگىنى جازىپ, قويعان كىسى سەرىكقازى شابداروۆ بولسا كەرەك. ول كىسىنىڭ ءوزى «اباي جولى» رومانىنداعى بوجەيدىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەدى ەكەن. 1990 جىلدارى اباي مەن مۇحتار مەرەيتويلارىنا دايىندىق قارساڭىندا ەكى ۇلى تۇلعاعا قاتىستى جەرلەرگە وسىنداي بەلگىلەر قويىپ شىعۋ تاپسىرماسى بولعانعا ۇكسايدى. قايتكەندە دە ەل ەسىندە ەر توقپانبەت ەسىمى قۇرمەتپەن ساقتالىپ كەلگەنى انىق ەكەنىن وسى بەلگى ايعاقتاپ تۇر. وسى بەلگى بۇل قىستاۋدىڭ و باستا ەر توقپانبەتتىكى بولعانىنا, كەيىنىرەكتە زامان اعىمىمەن بوجەي يەلىگىنە وتكەنىنە – داۋسىز دالەل.
ەڭ كوڭىل اۋدارارلىعى – وسى جەر اتاۋلارى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنداعى جەر اتاۋلارىمەن سايكەس كەلەتىنى, ءتىپتى: «كەڭگىرباي توبىقتىلارعا جەر بولگەندە, بوجەيگە توقپانبەتتىڭ قىستاۋى تيەدى» دەگەن رومان سوزىمەن دە دالمە-ءدال كەلۋى. رومانداعى قىستاۋ سۋرەتتەمەسى تاپ بۇگىن جازىلعانداي: راسىندا دا, بۇل قىستاۋدىڭ شالعىنى قالىڭ, قۇيقالى ەكەن, توپىراعى جوندانىپ, سەمىز كورىنەدى. توقپانبەت قونىسىنىڭ تاۋدىڭ تاقتاتاستارىنان قالانعان ىرگەتابانى عانا ساقتالعان. تاقتاتاستاردىڭ ءوزارا بايلانىستىرىلىپ جىمداسۋى وعان بەرىكتىك بەرگەن. ال قۇلاعان قىش قابىرعا توپىراققا اينالىپ, باتىس ىرگەسىن باسىپ قالعان. قونىستىڭ ۇزىندىعى جيىرما قادامنان ارتىق, ەنى ون قادامنان كەم ەمەس. قىستاۋ اتپەن شوقىتىپ شىعا بەرۋگە دە بولاتىن ۇلكەندى-كىشىلى جاتاعان شوقىلار تىزبەكتەي ساقينالاي قورشاعان جازىقتا. اينالاسى – شۇرايلى بەتكەيلەردى ىرگەلەي اققان وزەن ارناسى. «ەل مۇنى توقپانبەت وزەنى دەپ اتايدى», – دەگەن اسقاردىڭ ءسوزىن نەگىزگە الىپ ارنانىڭ بويىمەن جۇرگەنىمىزدە, وزەننىڭ تاۋ ارالىعىنداعى كەزەڭدەردىڭ تاباندارىن قۋالاي اققانى كورىنىپ تۇردى. وسى قىستاۋدان اسا قاشىق ەمەس جەردەگى بەيىتتى دە ەل توقپانبەت بەيىتى دەپ اتايتىنىن ايتىپ, ءبىزدى سوندا الىپ باردى. دۇعا وقىلىپ بولعاننان سوڭ ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن تەبىرەنە وي قوزعادىم: «ارينە, ەلدىڭ بۇل بەيىتتى توقپانبەت بەيىتى دەپ ەسىمىن ءالى كۇنگە دەيىن ەسكە ساقتاپ كەلۋى جانىمىزدى تولقىتپاي قويمايدى. دەي- تۇرعانمەن, توقپانبەت سۇيەگى تۇركىستانداعى ياساۋي اۋليە مازارىندا عوي. ءوزى 1801 جىل قىستا قايتىس بولار الدىندا: «مەنىڭ ءمايىتىمدى اماناتتاپ ۋاقىتشا جەرلەڭدەر.
نەمەرەم قۇلتاي باتىر جورىقتان امان ورالسا, تۇراعىمدى سول شەشەدى», – دەگەن ەكەن. باتىردىڭ ءمايىتىن ەلى شىڭعىستاۋدىڭ ەتەگىنە ۋاقىتشا اماناتتاپ قويعان. نەمەرەسى قۇلتاي جورىقتان ورالعان سوڭ, تۇركىستانداعى احمەت ياساۋي مازارىنان قوزىجاۋرىن التىنعا جەر ساتىپ الىپ, ءمايىتتى تۇيەنىڭ تەرىسىمەن قاپتاپ, 19 كۇن جول ءجۇرىپ, اۋليە ورىنعا اپارىپ جەرلەپتى. قالاي بولعاندا دا, ەلدىڭ ىقىلاسى ەشقاشاندا ارتىقتىق ەتپەيدى. ءبىز ەل نيەتىنە قۇرمەتپەن باس يمەي تۇرا المايمىز. تەگىندە, بۇل قورىق – توقپانبەتتىڭ اۋلەتى عانا ەمەس, سىر بويىنان ەلىنە قايتقان توقاڭ باستاعان ماتاي ەلىنىڭ قورىعى. 1750 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە قالماقتان بوساعان شىڭعىستاۋ وڭىرىنە ەر توقپانبەت ماتاي جۇرتىن جيناپ قونىستاندىرادى. ش.قۇدايبەردى ۇلى مۇنى راستاپ, ەڭلىك-كەبەك پوەماسىندا «بوس تۇرعان شىڭعىسقا ماتاي قونعان. ءبىز ءارى-بەرى دەپ جۇرگەندە» دەپ جازعان. ال توبىقتىلاردى 1780 جىلداردان كەيىن ماماي باستاپ شىڭعىستاۋعا اكەلگەن. جوعارىدا ايتىلعانداي, وسى قورىم ىشىندە باتىر ءمايىتىنىڭ ۋاقىتشا اماناتتاپ قويىلۋى دا مۇمكىن دەگەن ويعا كەلىپ تۇرمىن», – دەپ, ىقىلاس قويىپ, قايىرا زيارات ەتتىم.
توقپانبەتتىڭ تىكەلەي ۇرپاعىنىڭ تولعانىسىنا قۇلاق تۇرگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن سان الۋان وي باۋراپ العان ساتتە ورناعان تىنىشتىق تاۋ تىلسىمىمەن تۇتاسىپ تۇرعاندا, ءسوزىمدى جالعاي ءتۇستىم: «شاكارىمنىڭ شەجىرەسى بويىنشا ايتساق, بۇل جەردى ماتاي ەلى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت مەكەن ەتكەن. قورىمداعى بەيىت سانىنىڭ مولدىعى سوعان مەڭزەيدى. جوڭعار سوعىسىنىڭ سوڭىنا قاراي 1750 جىلدارى «اقتابان شۇبىرىندىدا» جاۋدان ىعىپ بارعان سىر ءوڭىرى مەن ارقا ارالىعىنان ءۇش اتا ماتاي (اتالىق, قاپتاعاي, كەنجە) ەلىن جيناپ الىپ كەلىپ, وسى شىڭعىستاۋعا ورنىقتىرعان توقپانبەت باتىر بولاتىن. شاكارىم: ء«بىزدىڭ توبىقتى مۇندا كەلگەن كەزدەن بۇرىن قالماقتى قۋعان نايمان-ماتايلار ەكەن... توبىقتىلاردى ماماي باتىر باس-تاپ, شىڭعىستاۋعا 1780 جىلعا تاقاعاندا اكەلگەن», – دەپ انىقتاپ جازعان. شاكارىم دەرەگىنەن تاريحي مالىمەت تابامىز». ءۇش اتا ماتاي قونىس قىلعان سول القاپتى ەر توقپانبەت قونىسى دەپ اتايدى. توقپانبەت بەيىتى دەپ اتالاتىن القاپتان كوزكورىم جەردە اق كىرپىشپەن ورىلگەن ۇلكەن مازار كورىنەدى. جولباسشىمىز ونىڭ جيرەنشە بەيىتى, ياعني «اباي جولى» رومانىنداعى باي جيرەنشەنىكى ەكەنىن ايتتى. بەيىتتى ونىڭ ۇرپاقتارى جاڭالاپ قايتا كوتەرگەن ەكەن. وسىلايشا زاماننىڭ جاقسىلىعىنا شۇكىرشىلىك ەتكەن مەرەيلى ەلدىڭ كومەگىمەن ولكە ءۇشىن ماڭىزدى قۇندى-قۇندى تاريحي دەرەكتەر جيناقتاپ سەمەيگە قايىرا ورالدىق. مۇندا دا ءبىزدى جەرگىلىكتى ەل اعالارى كۇتىپ وتىر ەكەن. ولاردان دا توقپانبەت ەلىنىڭ شىڭعىستاۋعا كەلىپ-كەتۋىنە قاتىستى وي قوزعارلىق اڭگىمەلەر ولجالادىق. اسىرەسە جارما اۋداندىق اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى نۇرلىبەك وسپانبەك ۇلى ەسبولوۆ ءماندى مالىمەتتەرگە قانىقتىردى, ونىڭ ءوزى تۇپكى شەجىرەسىندە ايگىلى مولىقباي قوبىزشىنىڭ ء(ىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇي» داستانىنىڭ كەيىپكەرى) شوبەرەسى بولىپ كەلەدى.
ول توقپانبەت ەلىنىڭ شىڭعىستاۋدان قالبا تاۋلارىنا قاراي قونىس اۋدارۋىنىڭ قوعامدىق سيپاتىنىڭ دا جوق ەمەس ەكەنىن نانىمدى ايتىپ بەردى, اتاپ ايتقاندا, ول ۇلى كوش ابىلاي حاننىڭ ۇيعارىمىمەن باستالعان سىڭايلى. اڭگىمە اراسىندا: «قازاقتىڭ قۇداندالىق سالتى دا كوپ جاعدايدا ەل ءىشىن تاتۋلىققا ۇيىتىپ وتىرعانىن, ماتايدىڭ كەنجە اتاسىنان توبىقتى وسكەنبايعا ۇزاتىلعان توقبالا قىزدىڭ (توبىقتىلارعا كەلگەن سوڭ, كىلەڭ زەر قوندىرىلعان بۇيىمنان قۇرالعان جاساۋىنا قاراپ ەل زەرە اتاپ كەتكەن) ماتاي-توبىقتى تاتۋلىعىنا سەپتىگى كوپ تيگەن», – دەپ قۇرمەتپەن ەسكە الدى.
سول زەرەدەن قۇنانبايداي كەمەڭگەر تۋادى. كەيىندە, وسكەنباي ەل بيلەگەن شاقتا, ۇلكەن بايبىشەسى زەرەنىڭ ىقپالىندا بولۋى كامىل. ءتىپتى كەمەل جاراتىلىستى قۇنانباي دا ەل اراسى ىستەرىندە اناسى زەرە اقىلىنان شىعا قويماعانى بەلگىلى. ەكى ەلدىڭ دوستىعىنىڭ كەپىلدىگى بولعان سول توقبالا-زەرە اجە حاكىم ابايدىڭ دا ۇلىلىق بەسىگى بولدى عوي. سونىمەن ساپارىمىز حال-قادەرىنشە ءساتتى بولىپ, كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزىلدى. توقپانبەت وزەنى, توقپانبەت بەيىتى, توقپانبەت قۇدىعى دەيتىن جەرلەر شىن مانىندە بار. ولار بۇگىندەرى دە سولاي اتالادى.
اقشامبەك بارىسبەك ۇلى,
«ەر توقپانبەت» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى,
ۇقك ارداگەرى,
ءسابيت دۇيسەباەۆ,
قازاقستان پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى
