(قاز-قالپىندا)
ءبىزدىڭ اۋىل جاقتا بۇل اڭگىمەنىڭ شىققانىنا ءتورت-بەس ايدىڭ ءجۇزى بولدى. الدىمەن, ەلگە قىدىرىستاپ بارىپ قايتقان ءىنىمنىڭ اۋزىنان ەستىدىم. سەنەيىن دەسەڭ, ايتىپ تۇرعان ءسوزى ەرتەگى سەكىلدى بىردەڭە. سەنبەيىن دەسەڭ, جيىرما بەسكە يەك ارتىپ قالعان سوقتالداي جىگىت. وقىعان-توقىعان, كوزى اشىق. سونداعى ايتقانى: «تارباعاتاي تاۋىندا كوكتەمنەن بەرى ءبىر توپ قار ادامدارى پايدا بولىپتى. كورگەن كىسىلەر وتە كوپ ەكەن».
ءيا, تۋرا وسىلاي دەدى. سوسىن جابايى ادامدار تۋرالى نەبىر حيكايالاردىڭ تيەگىن اعىتتى دەرسىڭ. كوزىڭمەن كورمەگەن سوڭ, ەستىگەنگە, ارينە, كوڭىلىڭ سەنبەيتىنى راس. ادامنىڭ جاراتىلىسى سولاي. مەن دە سەنە قويمادىم. سونىمەن, ول اڭگىمە ۇمىت بولا باستاعان.
جازدىڭ باس كەزىندە ءبىر كۇنى ەل جاقتان دالەلحان ءبىلالوۆ دەگەن دوسىم تەلەفون شالىپ تۇر. بالا كۇنىمىزدە مەكتەپتە بىرگە وقىعانبىز. «وسىلاي دا وسىلاي. ەكولوگيا قورعاۋ سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىنىڭدى ەستىپ-ءبىلدىم. وزىڭە جولىعاتىن, ايتاتىن ماڭىزدى شارۋام بار ەدى», دەدى اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ.
– نە شارۋا؟
ول دا ءىنىمنىڭ ايتقاندارىن بۇلجىتپاي قايتالادى. وعان دا اسا قۇلاي قويمادىم.
– ءوزىڭ كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەن ساۋاتتى ادامسىڭ. بىلدەي مۇعالىمسىڭ. ال, ايتىپ تۇرعانىڭ بالانىڭ ءسوزى...
– ءاي! – دەدى ول بۇعان شامدانىڭقىراپ. – مەن ءوز كوزىممەن كورگەندىكتەن, حابارلاسىپ تۇرمىن. ايتپەسە, ماعان ەشقانداي دابىرا اڭگىمەنىڭ, جالعان ابىرويدىڭ قاجەتى جوق.
– ويباي, قويدىم-قويدىم. جارايدى, كەل, سويلەسەيىك, دەگەم. شىنىمدى ايتسام, بۇل ەستىگەندەرىمنىڭ ءوزىم اينالىسىپ جۇرگەن ءوندىرىستىك-شارۋاشىلىق ەكولوگياسىنا قاتىسى شامالى بولسا دا, دوستىڭ كوڭىلىن قيمادىم.
ءسويتىپ, جازعى كانيكۋلدى پايدالانىپ, شىلدەنىڭ ورتاسىندا دالەلحان سالىپ ۇرىپ الماتىعا كەلدى. قولىندا ءبىر بۋما قاعاز. شيماي سۋرەتتەر. قار ادامىن كورگەندەردىڭ ازدى-كوپتى جازباسى.
– وسىلاردى «ەگەمەن قازاقستانعا» جاريالاتۋعا كومەكتەس, – دەدى ول.
– ە, نەگە «ەگەمەن قازاقستانعا»؟ – دەدىم مەن دە شىنىمەن تاڭىرقاپ. – مۇنداي دۇنيەلەردى جاريالايتىن عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىمدار بار ەمەس پە!
– بىلاي عوي, – دەدى ول شاراسىزدىق كەيىپپەن. – وسى اڭگىمەنىڭ شىعۋىنا تىكەلەي مەن سەبەپكەر بولعاندىقتان, قازىر باسشى-قوسشىلاردىڭ تاراپىنان قاتتى سىنعا ۇشىراپ ءجۇرمىن. اۋىلداعى ءبىراز اعايىندار دا: «قايداعى جوق اڭگىمەنى باستاپ... بالالارىمىز شوشىنىپ ۇيىقتاي المايتىن بولدى», دەپ مەنى اعاش اتقا تەرىس وتىرعىزىپ تاستادى. بار جازىعىم – ارنايى ىزدەپ كەلگەن جەرگىلىكتى گازەتتەردىڭ تىلشىلەرىنە كورگەنىمدى ايتقانىم. كۇيەسىڭ بە, كۇيمەيسىڭ بە؟ سوندىقتان, بۇكىل ەل وقيتىن گازەت قوي دەپ, مىنا سۋرەتتەردى دە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» نازارىنا ۇسىنعىم كەلەدى. ءبىلدىڭ بە؟ بۇلاردى ەشكىمگە, ءتىپتى كەلگەن تىلشىلەرگە دە كورسەتكەم جوق.
ءسويتىپ, دوستىڭ بەرگەن قاعازدارىن الىپ قاپ, مۇقيات شولىپ شىقتىم. ۇلكەنى بار, كىشىسى بار, ورىسى بار, قازاعى بار, قار ادامدارىمەن كەزدەسكەن كۋاگەرلەردىڭ جازعاندارى ەداۋىر كولەمدى ەكەن. كورگەن-بىلگەندەرىن تىزە بەرىپتى. مازمۇنى جاعىنان دا ءوزارا ۇقساس. بۇلاردىڭ ىشىندە دالەلحاننىڭ جازباسى عانا جاتىقتاۋ.
سونىمەن قولداعى جازبالاردى وقىپ شىقتىم دا, وتىرىپ ويعا قالدىم. وسىندا ايتىلعاندار شىنىمەن راس بولسا, وقىمىستى-عالىمدار جاعى نەگە سەلت ەتپەي وتىر؟ بالكىم, قۇلاقتارىنا جەتپەي جاتقان بولار. ەندەشە, نەگە جازباسقا؟ دەپ ويلادىم دا, كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىمنان ءبىر اپتاداي ۋاقىت ىركىپ قاپ, تامىزدىڭ باسىندا تارباعاتاي تاۋىنا تارتىپ كەتتىم. ارينە, مەن كەلەدى ەكەن دەپ, جابايىلاردىڭ اسىعا كۇتىپ جۇرمەگەنىن دە جاقسى بىلەم. سوندا دا تاۋەكەل دەدىم.
اۋدان ورتالىعى ءۇرجاردان دالەلحان كۇتىپ الدى. استىندا ەسىك پەن توردەي كونەلەۋ دجيپ. كونەلەۋ بولعانىمەن, تاۋ قياسىنا ودان باسقا كولىكپەن شىعا المايتىنىمدى كەيىن ءبىلدىم.
شىعىستان باتىسقا قاراي يرەكتەلە ءتۇسىپ, ءجۇز شاقىرىمنان اسا جەرگە سوزىلىپ جاتقان تارباعاتايعا تىكە تارتتىق. بۇل تاۋدى ەجەلگى قازاقتار بارقىتبەل دەپ اتاعان دەسەدى. بارقىت دەسە بارقىت. جاپ-جاسىل. اقشاۋلى, قوڭىرشاۋلى دەپ اتالاتىن ەكى بيىك شىڭى بار. ءبىز سونىڭ اقشاۋلىسىنە قاراي بەتتەپ كەلەمىز.
– قارابۇيراتقا دەيىن 52 شاقىرىم جۇرەمىز, – دەپ جىميىپ قويادى دالەلحان. ونىڭ جىميىسىن بىلاي شىعا ءتۇسىندىم. شامامەن ون شاقىرىمدى ارتقا تاستاعان سوڭ, اسفالت ءبىتىپ, كەدىر-بۇدىر تاستاق جول باستالدى. سەلكىلدەپ موڭكىگەن ماشينە بىرەسە وڭعا, بىرەسە سولعا قيسايادى. سونداي ساتتە ىشەگىڭ ءۇزىلىپ كەتەردەي, بۇكىل دەنەڭ بىرگە سولقىلدايدى. تاۋدىڭ مىنەزى دەگەنىمىز, مىنە وسى. ويپاڭ-تويپاڭ. قويناۋىنا ەنگەن جانداردى وسىلايشا اياماي سىنايدى.
– ايتپاقشى, سەن وسى كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەن ەدىڭ عوي. دەنە شىنىقتىرۋدا نە عىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەدىم مەن كلاستاسىما جول قىسقارسىن دەگەن ويمەن ءسوز باستاپ.
– ە, باياعى كۇنكورىس قامى عوي, – دەدى دالەلحان. – ءان-كۇيدەن ساعات از. سونان سوڭ, قولايىمىزعا كەلگەن دارىستەردى قوسا بەرۋگە داعدىلانىپ الدىق قوي. ءوزىم «فيزكۋلتۋرنىيدا» سىرتتاي وقىپ ءجۇرمىن.
وسى سوزدەردى ايتقان دالەلحان اڭگىمەنى قار ادامىنا قاراي بۇردى.
– بيىلعى جىلدىڭ 16 ءساۋىرى, سەنبى كۇنى بولاتىن. 4-سىنىپتا وقيتىن ءشاكىرتتەرىمدى كۇن جىلى بولعان سوڭ, اۋىل سىرتىنداعى قىراتقا الىپ شىعىپ, جۇگىرتىپ, ويناتپاق بولدىم. ۇل-قىزدارىم بۇعان قاتتى قۋاندى. بالالارعا ەڭ پايدالىسى تازا اۋاداعى سپورت جاتتىعۋلارى ەمەس پە؟! كوكتەمگى جاسىل القاپتا ارى-بەرى جۇگىرىپ, اسىر سالعان ولار ءماز-ءمايرام بولىپ, سەرگىپ قالدى. ءبىر كەزدە ءتورت-بەس قىز: «اعاي, ءبىز بايشەشەك تەرىپ الايىقشى», دەپ قيىلدى. «جارايدى, الىسقا ۇزاماڭدار», دەپ رۇقسات بەردىم.
ءبىر كەزدە ويىمدا ەشتەڭە جوق, ۇلدارعا اكروباتيكانىڭ جەڭىل تۇرلەرىن ۇيرەتىپ, ءۇيىرىلىپ تۇرعانىمىزدا, تومەن جاقتاعى قىزداردىڭ جانۇشىرعان ايقايى ەستىلدى. ومىرىمدە مۇنداي قورىقپاعان شىعارمىن. ءوزىم ءۇشىن ەمەس, ارينە. ساي بەتكەيىنە قالاي جەتكەنىمدى بىلمەيمىن. قاراسام, كىشكەنتاي قىزدارىم ءسۇرىنىپ, قابىنىپ, بىتىراي قاشىپ كەلەدى ەكەن.
– اندا... اندا... نەگرلەر ءجۇر...
– مايمىلدار ءجۇر, – دەي بەرەدى.
– انىقتاپ ايتىڭدارشى. نە كوردىڭدەر؟
ىشىندەگى زەردە بەردىقان دەگەن وجەتتەۋ قىز نە بولعانىن ۇقتىردى-اۋ, ايتەۋىر. سويتسەم, ولار مايمىلدارعا ۇقساس بەس جابايى ادامدى كورىپتى. ۇشەۋى وراسان زور ەكەن. ولار قالىڭ تالدان بەرى شىعىپ, گۇل تەرىپ جۇرگەن اسەم مەن مەرۋەرتكە قاراي بەتتەگەندە, بۇلار شىڭعىرىپ, كەرى قاشقان.
مەن وسىدان سوڭ, ۇل-قىزداردىڭ ءبارىن جيىپ الدىم. وزدەرى ون بەس ەدى, تۇگەندەپ بولىپ: «وسى جەردەن قوزعالماڭدار, قازىر كەلەمىن», دەپ قولىما تاياق الىپ, تومەنگە ءتۇستىم. ساي تابانى ساز بالشىق ەدى. سوندا دا باتىڭكەمدى شەشپەي سۋدان كەشىپ ءوتىپ, ارعى جاعاعا شىقتىم. قالىڭ تالدىڭ شەتىنە كەلىپ, تىڭ تىڭدادىم. ەشتەڭە بايقالمايدى. ءبىر كەزدە قاپ-قارا بىردەڭە جالپ ەتىپ, بۇركىت ۇشقانداي بولدى. وق بويى جەردە الىپ ءبىر ماق ۇلىق كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن زىتىپ بارادى. قيمىلى شاڭعىشىعا كەلىڭكىرەيدى, ەكى قولىن قۇلاشتاي سەرمەيدى. جوتا جاعى ايۋعا ۇقسايدى. قوڭىرقاي ءجۇندى. باسى سوپاق. بىراق, ايۋ ەمەس. ايۋدى بىلەم عوي, قورباڭداپ جۇرەدى ەمەس پە. ال اناداي جىلدامدىقپەن ولار ەشۋاقىتتا جۇگىرە المايدى. ەندەشە نە بولۋى مۇمكىن؟ سەلت ەتىپ, ەسىمدى جيعانىمشا, الگى ماق ۇلىق تالدىڭ ىشىنە ءسىڭىپ, عايىپ بولدى. نە دە بولسا نارتاۋەكەل دەپ, قالىڭ جىنىستى كەسىپ ءوتىپ, ارعى بەتكە مەن دە شىقتىم. قىرقاعا كوتەرىلە بەرگەنىم سول ەدى, ارت جاعىمداعى بالالاردىڭ شۋ ەتە تۇسكەن داۋىسى تاعى ەستىلدى. ەندى ولاردىڭ تاعدىرىن ويلاپ, كەرى قاراي جۇگىردىم. اق تەر, كوك تەر بولىپ جەتسەم, بيىكتە تۇرعان ۇل-قىزدارىم الگى مەن بارعان جاققا قولدارىن سوزىپ, شۇرقىراسىپ تۇر ەكەن.
– ويباي, جاڭا عانا ەكى ءداۋ ءسىزدىڭ سوڭىڭىزدان قاتتى اڭدىدى عوي, – دەي بەرەدى كەزەك-كەزەك. داۋىستارىندا ۇرەيدەن گورى تاڭدانىس, قىزىعۋشىلىق باسىم.
ويپىرماي دەسەڭىزشى... مەن ارعى قىرعا بەتتەگەندە, سوڭىمنان شىنىمەن ەكى جابايى شىعىپ, مىسىق تابانداپ باسپالاپ وتىرىپ, ءبىراز جەرگە دەيىن اڭدىپتى. مەن ولاردىڭ كوزگە كورىنبەيتىن سونشالىقتى ەپتىلىگىنە, شالت قيمىلدايتىن جىلدامدىعىنا قايران قالدىم. ەتپەتىنەن ءتۇسىپ, قالىڭ شالعىننىڭ اراسىنا جاتا قالعاندا, قايدا كەتكەنىن اڭعارماي دا قالاسىڭ.
ەندى بۇل ارادا ۇزاق تۇرا بەرۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن سەزىپ, بالالاردى جيىستىرىپ, قايتا تۇگەندەپ, مەكتەپكە الىپ كەلدىم. «كوردىڭدەر مە؟ بۇدان بىلاي جالعىز-جارىم بەيساۋات جۇرمەڭدەر», دەپ, جولاي ەسكەرتۋمەن بولدىم.
توسىن اڭگىمە جەردە جاتا ما؟ ىلەزدە-اق, كورگەن-بىلگەنىمىز كىشكەنتاي اۋىلعا تاراپ كەتتى. ەڭ قىزىعى سول كۇنى بىرەۋى 5-ءشى, ەكىنشىسى 7-ءشى سىنىپتا وقيتىن اعايىندى قۋات, قۋانىش امانگەلديەۆتەر الگى اڭگىمەنى ەستي سالا, ساي جاققا قاراي جۇگىرگەن عوي. ولارعا ءمادي دەگەن بالا ىلەسكەن. ولاردىڭ ويتەتىنىن بىلگەندە, توسقاۋىل قوياتىن ەدىك. بىراق, ۇلكەندەرگە ايتپاي كەتىپ قالىپتى. ونى ەندى ولاردىڭ وزدەرىنىڭ اۋزىنان ەستيسىڭ.
اڭگىمەمەن الدانىپ وتىرىپ, قارابۇيراتقا قالاي جەتكەنىمىزدى دە بىلمەي قالدىق. جولدىڭ ەكى قاپتالىندا ورنالاسقان شاعىن اۋىل ەكەن. اعاشى قالىڭ. كوشەدە توگىلىپ جاتقان الما مەن قارا ورىك. سىڭسىعان جيدە, قاراقات پەن ءبۇلدىرگەن. قىپ-قىزىل مارجانداي بولىپ, وزگە وڭىردە كوپ كەزدەسپەيتىن شاڭكىش دەيتىن جەمىس تە كوزدىڭ جاۋىن الارداي ۋىلجىپ تۇر. بۇل ەندى جەلتوقساننىڭ ايازى ءبىر-ەكى قىسقاننان كەيىن بارىپ قانا جەۋگە جارايتىن, ەرتەرەكتە «لەنينشىل جاستا» بەلگىلى جۋرناليست اعامىز جازۋشى جانبولات اۋپباەۆ تامسانا جازاتىن ءتاتتى شىرىندى, ەرەكشە جەمىس. قان قىسىمى بار جاندارعا جاقسى كومەكتەسەدى. اۋىلدىڭ ءىشى-سىرتىندا ءورىپ جۇرگەن ءتورت ت ۇلىكتىڭ قاراسى دا مول. دەمەك, تۇرعىندار تىرشىلىگى جاقسى دەگەن ءسوز.
شاي ءىشىپ, ەس جيناعاننان كەيىن, اۋىلدىڭ ادامدارىمەن كەزدەسۋگە اتتاندىق. كانيكۋل كەزى, ءشوپ شابۋ ناۋقانى. ىزدەگەن كىسىلەرىمىزدىڭ كەيبىرى جوق بولىپ شىقتى. ەڭ الدىمەن, ميحايل ۆەنزەل دەگەن قاريانىڭ ۇيىنە باردىق. بالالارى قوي كەزەگىندە ءجۇر دەگەن سوڭ, ۋاقىتتى كەتىرمەيىك دەپ, اۋىل شەتىنە ىزدەپ شىقتىق. جەتپىسكە يەك ارتقان شيكىل سارى شال بەتكەيدە الدىنداعى قويلارىن جۋساتىپ قويىپ, ۇلكەن ساندىقتاستىڭ ۇستىندە بىزدەي شانشىلىپ وتىر ەكەن. بويى ءتىپ-تىك. تىڭ. «ءىزدراستي», دەگەن سالەمىمىزگە وسقىرا ءبىر قاراپ الىپ: «امانسىڭدار ما؟» دەدى دە, قازاقشا سارناپ قويا بەردى. ءوزىم ىڭعايسىزدانىپ قالدىم.
– دالەلحان, ءسۇيىنشىڭدى دايىندا. الگى جوعالعان بايتالىڭدى بۇگىن تۇستە كوردىم عوي. ۇيىرىنە كەلىپ قوسىلىپتى. اناۋ قىرقادا ءجۇر.
– وي, جاقسى بولدى عوي, ءوزىم دە بىرە-مىرەۋ قولدى ەتتى مە دەپ ۋايىمداپ ءجۇر ەدىم. قازىر ۇلىمدى جىبەرەيىن, ايداپ كەلسىن. ايتپاقشى, مىنا كىسى – مەنىڭ دوسىم. جۋرناليست. جابايى «اعايىندار» تۋرالى ماتەريالدار جيناقتاۋعا ارنايى كەلىپتى. ءوزىڭىز انا ءبىر جولى باستان كەشىرگەن وقيعانى ايتىپ بەرسەڭىز.
– جارايدى, ايتسام ايتايىن. بۇل وقيعا مىنا قوياسۋدا وتكەن قارا كۇزدە بولعان ەدى. – ميحايل اقساقال كۇنباتىس بەتتەگى كوز ۇشىندا قاراۋىتىپ تۇرعان بيىك اسۋدى يەگىمەن نۇسقاپ كورسەتتى. – بىردە سەمەيدە تۇراتىن ءىنىم قوناققا كەلدى. سونى ايەلىمەن ەكەۋىن وسى قيىن اسۋدان اسىرىپ جىبەرەيىن دەپ, گاز-53 ماشينەممەن قوسا شىقتىم. كۇن كەشكىرىپ قالعان ۋاقىت. تاۋدىڭ ءىشى قاراكولەڭكە. كارتوپ تيەگەن «موسكۆيچتى» اسۋدىڭ ۇستىنە تىركەپ شىعارىپ, كابينادان ءتۇستىم. ءىنىم دە ءماشينەسىنەن ءتۇسىپ, تىركەمەنى اعىتا باستادى. قالتامنان تەمەكىمدى الىپ, تۇتاتقانىم سول ەدى, بىرەۋ تۋ جەلكەمنەن قاراپ تۇرعانداي سەزىندىم. ارتىما جالت قاراسام, ەكى مەتردەي جەردە ءۇستى-باسى ءجۇن-ءجۇن ءبىر جابايى ادام مەنەن كوزىن الماي تۇر ەكەن. ءوزى وتە بويشاڭ. بالەكەتتىڭ ءتۇرى مۇنداي سۋىق بولار ما! دەنەم مۇزداپ كەتتى. ساسقانىمنان, ورىسشا: «ساعان نە كەرەك؟» دەپ اقىرىپ جىبەرىپپىن. ول اقىرىن بۇرىلدى دا, بالپاڭداي باسىپ, تومەن ءتۇسىپ كەتتى. سول كەزدە ەسىمدى جيىپ, كابيناداعى بالتانى سۋىرىپ الدىم. الگىنى سوڭىنان تۇرا قۋدىم. ول كوپ ۇزاماپتى. ون بەس مەتردەي جەردە مەنى كۇتكەندەي جۇرەلەپ وتىر. مەن جاقىنداعاندا ورنىنان تۇردى دا, تاعى ءبىر ون قادام ءجۇرىپ بارىپ, مەن جاققا قاراپ, قايتا وتىردى. الدارقاتىپ, ۇزاتىپ اكەتىپ بارا جاتقانداي. شىنىمدى ايتسام, ودان ارى قۋا بەرۋگە جۇرەگىم داۋالامادى. ءارى ماعان ول تيىسكەن جوق قوي. قايتىپ كەلسەم, كابينادا جالعىز قالعان كەلىنىم ولگا باقىرىپ جىلاپ وتىر ەكەن. ءوزى قورىققانىنان قالش-قالش ەتەدى. ارت جاقتاعى ءىنىم دە كەلىپ: «نە بولدى سەندەرگە؟ نە شۋ؟ تۇستەرىڭ قاشىپ كەتىپتى عوي», دەيدى تاڭىرقاپ. وعان بولعان جاعدايدى ايتتىق. «بالكىم, ايۋ شىعار», دەدى ول سەنىڭكىرەمەي. «نەدە بولسا, وسى ارادان تەزىرەك اتتانىپ كەتكەندەرىڭ ءجون. سايدىڭ تابانىنا تۇسكەن سوڭ, جارىقتى ءبىر ءوشىرىپ, ءبىر جاعىپ, ماعان بەلگى بەرىڭدەر. وعان دەيىن مەن وسى ارادا تۇرا تۇرايىن», دەدىم ىنىمە. ولار تۋرا سولاي ىستەدى. مەن دە ولاردى امان-ەسەن شىعارىپ سالىپ, ۇيىمە قايتتىم. بىراق, سول كورگەنىم ۇزاق ۋاقىت بويى ەسىمنەن شىقپاي قويدى. بىلەسىڭ بە, الگى جابايى ادام بىرەۋدى ىزدەپ جۇرگەندەي اسەر قالدىردى.
– كىمدى ىزدەۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز؟
– ول ەندى ۇزاق اڭگىمە. اسىقپاساڭ تىڭدا, قىسقارتىپ ايتايىن. وسى تاۋدىڭ قويناۋىندا مەنىڭ لەنيا اتتى ءبىر تانىسىم مەكەندەدى. ءوزى كەرەمەت شەبەر, اڭشى ەدى. كىشكەنتاي قورجىنتام سالىپ الدى. ءبىر-ەكى سيىرى, ونشاقتى قويى بولدى. اۋىلعا نان, شاي, تەمەكى الۋ ءۇشىن عانا كەلەتىن. سول بىردە قىزىڭقىراپ وتىرىپ, ماعان توسىنداۋ سىرىن ايتتى: «تۇندە اۋىز بولمەدەگى شەلەكتەگى ءسۇتىمدى بىرەۋ كەلىپ, ءىشىپ كەتەتىن بولىپ ءجۇر. ەسىكتى سىقىرلاتىپ اشقانىن, ىشكە كىرگەنىن ءبارىن ەستىپ, سەزىپ جاتامىن. بىراق, شىعايىن دەسەم, باتىلىم بارمايدى. سودان ءبىر كۇنى كورۋگە بەل بايلادىم. ادەتتەگىدەي 10 ليترلىك شەلەككە شۇپىلدەتە ءسۇت قۇيدىم. سوسىن ۇيرەنشىكتى ورنىنا قويىپ, ىشكى ەسىكتى جارتىلاي اشىق قالدىردىم. ءتۇن ورتاسى اۋا سىرتقى ەسىك سىقىر ەتە ءتۇستى. مەن دە لىپ ەتىپ كوتەرىلىپ, دىبىسسىز باسىپ كەلىپ, ەسىك جاقتاۋىنا جابىسا قالدىم. ساعان وتىرىك, ماعان شىن, بويى ەكى مەتردەن اساتىن الىپ ادام ۇيگە بۇكتەتىلە كىردى. باسى ۇشكىر. دەنەسى قالىڭ ءجۇن. ول تىڭ تىڭداعانداي جان-جاعىن شولىپ شىعىپ, شەلەكتى قوس قولداپ الدى دا, دەم الماستان باسىنا بىراق كوتەردى. سونان كەيىن, اقىرىن باسىپ, شىعىپ كەتتى. بۇدان كەيىن دە ءجيى كەلەتىن بولدى. ەڭ باستىسى, قورقىنىشىم باسىلدى. بۇل نە دەپ ويلايسىڭ؟». «يت ءبىلىپ پە, قار ادامى دەگەنىمىز سول شىعار!» دەدىم مەن. شىنىندا دا, ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارماي تۇرىپ, نە ايتا قوياسىڭ؟ كەيىنىرەك سول لەنيانى ءبىر قاراقشىلار قاپىدا جازىم ەتىپتى. ونىمەن قويماي, بار مالىن ايداپ كەتىپتى. اسۋ ۇستىندە تۇرعانىمدا, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, وسى وقيعا ويىما ورالدى. مەنىڭشە, جابايى ادام لەنياعا ءجابىر كورسەتۋشىلەردى ىزدەپ جۇرگەن سياقتى.
– ويپىرماي, ءسىز ءتىپتى, ءسوزدى قويۋلاندىرىپ جىبەردىڭىز عوي. مىناۋىڭىز قىپ-قىزىل دەتەكتيۆ سياقتى.
– باۋىرىم, قۇي سەن, قۇي سەنبە. بۇل ەندى بولعان وقيعا. ونى مىنا دالەلحان دا جاقسى بىلەدى. ويلاپ كەتسەم, ءالى كۇنگە دەيىن جۇرەگىم سىزدايدى. تىپ-تىنىش, ءوز بەتىمەن تىرلىك جاساپ جۇرگەن مومىن جانعا جاۋىزدىق جاساۋعا قانداي قانىپەزەردىڭ ءداتى باردى ەكەن؟..
قاريا قامىعا كۇرسىنىپ, ۇندەمەي قالدى. مەن فوتواپپاراتىمدى ۇيدە قالدىرىپ كەتكەنىمە وكىندىم. ەرتەڭ جولىعىپ, سۋرەتكە تۇسىرۋگە ۋادەلەستىك. بىراق, ەرتەڭىندە ءساتى تۇسپەدى. ول كىسى جاسامىستىعىنا قاراماستان, تاۋعا ءشوپ شابۋعا اتتانىپ كەتىپتى.
ءبىز ەسەسىنە ەكىنشى كۋا, سۋرەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى, 1958 جىلى تۋعان قۋانىشبەك يگەنباەۆتى تاۋىپ الىپ, قوياسۋعا تارتتىق. الىستان كورگەندە جايداق كورىنگەنىمەن, بۇل اسۋ وتكەل بەرمەستىڭ ناعىز ءوزى ەكەن. «اسىرەسە, قىستا قيىن», دەپ قويادى جول باستاۋشىنىڭ ءبىرى. دالەلحاننىڭ تەمىر تۇلپارىنا وسى جولى ەرەكشە ريزا بولدىق. ارىلداپ, دارىلداپ, ءيىر-قيىر جولمەن اسۋدىڭ ۇشار باسىنا الىپ شىقتى.
جەتەر جەرىمىزگە جەتىپ, كوڭىلىمىز دەمدەلگەن سوڭ مەن قۋەكەڭدى سوزگە تارتتىم.
– ءسىزدى دە ءشوپ شاۋىپ جۇرگەندە قار ادامىن كورىپتى دەسەدى. سول راس پا؟
– راس. انا تۇستا. وسىدان جيىرما-وتىز شاقىرىمداي جەردە التىنشوقى دەگەن جايىلىم بار. سول جاقتان كوردىم. جازدىڭ كۇنى ەدى. ال, جازدى كۇنى ولاردى «قار ادامى» دەپ ايتۋ كۇلكىلى ەستىلەدى ەكەن. ودان دا «كىسىكيىك» دەپ, قازاقشا ءوز اتاۋىمەن اتامايسىزدار ما؟
شىنىندا دا, قاراپايىم, ءارى قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەتىن «كىسىكيىك» دەگەن ءسوز اۋزىمىزعا بۇرىن نەعىپ تۇسپەگەن؟ بالا كۇنىمىزدە اكە-شەشەلەرىمىزدىڭ اۋزىنان تالاي ەستىسەك تە, زەردەدەن وشە باستاعان اتاۋدى اۋىل ازاماتىنىڭ ەسىمىزگە سالعانىنا رازى بولدىق.
– ءبىر جولى سول التىنشوقىنىڭ باۋرايىنداعى كوبەلەكتى القابىنا ايەلىم فاريدانى ءشوپ شابۋعا قوسا الا كەتتىم. شالعىنى اتتىڭ باۋىرىنان كەلەتىن شۇيگىندى جەر ەدى. تاڭعى سالقىنمەن بارعان ءبىز ەكىندىگە تاياۋ بەس-التى شومەلەنى ءۇيىپ تاستادىق. مەن شابامىن, ول جينايدى. ءسويتىپ, شارشاڭقىراپ بارىپ, شايعا وتىردىق. اينالا ءولى تىنىشتىق. پىر-پىر ۇشقان شەگىرتكەنىڭ شىرىلى عانا ەستىلەدى. موسىعا قايناتىلعان كۇرەڭ شايدى تەرلەپ-تەپشىپ تارتىپ وتىرمىز. اراسىندا اڭگىمەمىزدى ايتىپ, ءشۇڭكىلدەسىپ قويامىز. كەنەت, داستارقاننىڭ قارسى بەتىندەگى ايەلىمنىڭ ءتۇسى بۇزىلىپ كەتتى. ساۋساعىمەن مەنىڭ جەلكە تۇسىمدى نۇسقايدى. ءتىل جوق. «بۇعان نە كورىندى؟» دەپ, ارتىما بۇرىلسام, استاپىراللا, ەڭگەزەردەي ءبىر نەگر ءبىز ۇيگەن شومەلەلەردىڭ قاسىندا تۇر. ارامىز كوپ بولسا, ون قادامداي-اق. بيىكتىگى ەكى مەترلىك شومەلە ونىڭ كەۋدەسىنەن عانا كەلەدى. ءۇستى باسى قالىڭ ءجۇن. اسىرەسە, بىلەك تۇسىنداعى شاشاقتارى شۋدالانا سالبىراپ تۇر. باسى بۇركىتتىڭ توماعاسى سياقتى سوپاق. نەگر ەمەس ەكەنىن سوندا بايقادىم. كىسىكيىك! بىزگە قاراپ, ەكى قولىن سۋدا ءجۇزگەندەي قۇلاشتاي سەرمەپ, ءتىسىن ىرسيتادى. ەرىندەرى قيمىلداعانىمەن, ءسوزى انىق ەمەس. «ىھى, ىھى» دەگەن دىبىس قانا شىعارىپ, ەكى اياعىمەن جەر تارپيدى. بىراق, بىزگە جاقىندامايدى. نە ايتقىسى كەلگەنىن ءتۇسىنبەدىك. قوس اياق موتوتسيكلىم بار ەدى. سوعان قالاي مىنگەنىمدى بىلمەيمىن. ءدۇر ەتكىزدىم دە, فاريداعا: «وتىر» – دەدىم. ول دا سۇرىنە-قابىنا ارتىما مىنگەستى. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز! ول ءبىزدى گيپنوزدادى ما ەكەن؟ بىلمەيمىن. ويتكەنى, ارتقا, اۋىلعا قاشۋدىڭ ورنىنا, گازدى بارىنشا باسقان كۇيى موتوتسيكلدى دارىلداتىپ, تۇپ-تۋرا كىسىكيىكتىڭ وزىنە قاراي زاۋلادىق. ول مۇندايدى كۇتپەسە كەرەك, جالت بۇرىلىپ, زىتا جونەلدى. سيراقتارى مۇنداي ۇزىن بولار ما؟ ورتەكەدەي ورعىپ, ءجۇيتكىپ بارادى. ءبىز قۋىپ كەلەمىز. ءجۇز مەتردەي قاشىقتىقتى ول كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن جۇگىرىپ ءوتتى دە, سايدىڭ تابانىنا ءتۇسىپ, كورىنبەي كەتتى. سول ارالىقتا ءتورت-بەس-اق سەكۋند قانا ۋاقىت ءوتتى. ساي ەرنەۋىنە كەلىپ, ءبىز دە توقتادىق. قاراساق, ول سايدىڭ ەكىنشى بەتىندەگى قىرقادا زىتىپ بارادى ەكەن. مۇنداي عاجايىپتى بۇرىن كورمەگەم. موتوتسيكلگە جەتكىزبەۋ دەگەن نە سۇمدىق؟ سودان قورىققانىمىزدان ءال-دارمەنى قۇرىعان ايەلىمدى الىپ, جاقىن ماڭداعى ناعيمولدا دەگەن مالشىنىڭ ۇيىنە كەلىپ, ەس جينادىق. شاي ىشتىك. كورگەنىمىزدى ايتىپ بەرىپ ەدىك, ول كىسىلەر: «ە, بولسا بولار, بۇل جاقتى ونداي الباستىلاردىڭ بۇرىننان مەكەندەيتىنىن اتالارىمىز ايتىپ وتىرۋشى ەدى», دەپ جايباراقات وتىر. ءتىپتى, زارەدەي سەسكەنۋ جوق. ال, ءبىز بولساق, جيناعان ءشوبىمىزدى بەس-التى ادام توپتالىپ بارىپ, تراكتورمەن زورعا اكەلدىك. بولعان-بىتكەنى سول. كوپ ەشكىمگە ايتقان سىرىم ەمەس. مىنا دالەلحان باستاعان وقۋشى بالالاردىڭ وقيعاسىنان كەيىن ەسكە ءتۇسىپ وتىر عوي. ايتپەسە, ۇمىتىلا باستاعان ەدى.
– سەنبەيتىندەر دە كوپ شىعار؟
– ارينە, كوپ.
وسى كەزدە مانادان ءۇنسىز تۇرعان دالەلحان سوزگە ارالاستى.
– سەنۋ-سەنبەۋ دەگەن نارسە اركىمنىڭ ءوز شارۋاسى عوي. ەشكىمدى كۇشتەپ, مويىنداتا المايسىڭ. بىزدە دە سەنبەيتىندەر از ەمەس. بىردە قىزىق بولدى. اۋىلدا ەسەناي دەگەن اقساقال بار. زەينەتكەر. بىراق, تىڭ, ازداعان مال ۇستايدى. سول كىسى جوعارىداعى وقيعادان بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ, ماعان شاۋىپ كەلىپتى. بەتى تىم ىزعارلى. «نەمەرەم تۇنىمەن ساندىراقتاپ, دەنەسى قىزىپ شىقتى. نە بولسا سونى ايتىپ, ابدەن ۇرەيىن العانسىڭ», دەپ مەنى ءبىراز قۋىرىپ الدى. كەشىرىم سۇراپ, زورعا قۇتىلدىم. سودان ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ, كەشقۇرىم ۋاقىتتا سالى سۋعا كەتىپ, تاعى كەلىپ تۇر. «جايشىلىق پا, اقساقال؟» دەدىم, بالاعا بىردەڭە بوپ قالدى ما ەكەن دەپ, زارەم ۇشىپ. سويتسەم, بالا امان ەكەن. گاپ باسقادا.
– ءىنىم, وتكەن جولعى قاتتىراق كەتكەنىمە رەنجىمەگەيسىڭ, – دەيدى اقساقالىم. – مەن الگى ايتىپ جۇرگەندەرىڭدى ءوز كوزىممەن كوردىم...
جابايىلارمەن جولىققانىن تۇسىنە قويدىم.
– ءيا, قايدان كوردىڭىز؟
– ايتارىڭ بار ما؟ ءبىر ءىرى قارام ورىستەن قايتپاعان سوڭ, كۇن كەشتەتە ىزدەپ شىقپايمىن با؟ قىزىل ىڭىردە اقشاۋىلىنى بەتكە الىپ, ماڭايداعى ساي-سالانى ءبىراز شولىپ شىقتىم. اينالام قويۋلانا باستاعان ساتتە, اتتان ءتۇسىپ اعاشتاردىڭ اراسىن تۇرتپەكتەدىم. ءبىر ءتۇپ قالىڭ جيدەنىڭ تۇسىنا جاقىنداعانىمدا, قارسى الدىمنان ەڭگەزەردەي قارا ءداۋ شىعا كەلدى. ويپىرىم-اي, ءتۇسى تىم سۇستى ەكەن. ءجۇنى جالبىراعان ناعىز الباستىنىڭ ءوزى. «ءبىسىمىللا! ءبىسىمىللا!» دەي بەرىپپىن. جان شىركىن ءتاتتى عوي. جالت بۇرىلىپ, ارتىمداعى اتقا جاس جىگىتشە سەكىرىپ, قالاي قونعانىمدى بىلمەيمىن. سودان وزىڭە كەلىپ تۇرعانىم وسى.
– ە, ە, اقساقال, كوردىڭىز بە, وتكەن جولى ءبىزدى جازىقسىز جازعىرىپ ەدىڭىز. قۇداي ءوزى جولىقتىردى سىزگە.
– ءسويتىپ تۇر عوي, شىراعىم. ايىپ ەتپە.
ەسەناي اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن ەستىپ, مەن ونىمەن كەزدەسكىم كەلدى. وكىنىشكە قاراي, ول كىسى ءبىز ىزدەپ بارعان كەزدە, كورشى اۋىلعا اسقا كەتىپ قالىپتى. «وندا وقۋشىلاردى تاۋىپ الايىق», دەدى دالەلحان. ءسويتىپ, اعايىندى قۋات پەن قۋانىش امانكەلديەۆتەردىڭ ۇيىنە كەلدىك. ولاردىڭ بالىق اۋلاۋدان جاڭا عانا ورالعان بەتى ەكەن. مۇرىندارى تەرشىپ, قارش-قارش شايناپ, الما جەپ وتىر. قاپ-قارا بوپ كۇنگە كۇيىپ, ابدەن توتىققان.
ەستيارى قۋانىش بولعان سوڭ, سونى سوزگە تارتتىق.
– ۇساق بالالاردىڭ ايتقانىنا سەنبەي, مەن, قۋات, ءمادي ۇشەۋمىز قارابۇيراتتىڭ باتىس جاعىنداعى وزەككە باردىق, – دەپ ەسكە الدى سول كۇندى ول. – سۋ جيەگىنە 20 مەتردەي قالعاندا, سازدى جاعالاۋدان تاسقا ۇقساس قاپ-قارا بىردەڭە كوردىك. انىقتاپ قاراعاندا, قوزعالاقتاپ جاتقان باس ەكەنىن بايقادىق. دەنەسى كورىنبەيدى. سويتسەك, ارى قاراي سۋ ىشىندە سوزىلىپ جاتىر ەكەن. مەن جەردەن تورعايدىڭ ۇلكەندىگىندەي قاتقىل كەسەكتى ءىلىپ الدىم دا, لاقتىرىپ كەپ جىبەردىم. تيەدى دەپ ويلاعان جوقپىن. توق ەتە ءتۇستى. ءدال ماڭدايىنا ءتيىپتى. جابايى ادام ورنىنان اتىپ تۇردى دا, كوزىن ۋقالاي باستادى. بويى ەكى مەترگە جۋىق ەكەن. ودان دا بيىك قوي دەيمىن. ءۇستى-باسى قالىڭ ءجۇن. باسى قاۋىنداي سوپاق. ول وزىمەن-ءوزى اۋرە بولىپ تۇرعاندا, ءبىز كەيىن قاشتىق. ارتىمىزعا كوز سالساق, ول دا زىتىپ بارادى ەكەن. جۇگىرگەنىنە ءتىپتى, تازى يتتەر دە ىلەسە المايتىن شىعار. قالىڭ اعاشقا كىرىپ, جوق بولدى.
– ءوي, سەن الگى ءبىر نەسىن ايتپادىڭ عوي. ۇلكەن, ءداۋ, سالبىراپ تۇر, – دەپ, وسى ءسات كىشىسى قۋات اڭگىمەگە كيلىگىپ, وسپادارلاۋ ءبىر ءسوزدى قويىپ قالدى. ءبارىمىز ك ۇلىپ جىبەردىك.
– ايتپا ونداي جامان ءسوزدى. ۇيات بولادى, – دەپ دالەلحان مۇعالىم دە شەكەسىنەن جايلاپ شەرتىپ قالدى.
– ە, كورگەنىمدى ايتىپ تۇرمىن عوي. «باسىڭدى كەسىپ السا دا, شىندىقتى ايت» دەيتىن ءوزىڭىز ەمەس پە؟ – دەپ, ول دا بەرىسەر ەمەس.
اۋىلدىڭ قىرشاڭقى مىنەزدى بالالارىنا نە ايتسا دا جاراسىپ-اق تۇر. ءبىز ەكەۋىن ماشينەگە سالىپ الىپ, قارابۇيراتتىڭ سىرتىنا شىقتىق. ولاردىڭ جابايىمەن كەزدەسكەن جەرىنە كەلىپ, سول ماڭايدى تۇگەل سۋرەتكە تۇسىردىك. كوپ جۇردىك. بىراق كىسىكيىككە جولىعا المادىق. جولىقپاسام دا, ولاردىڭ وسى تاۋدا بار ەكەنىنە, جاقىن جەردە جۇرگەنىنە سەنىپ قايتتىم.
ءسوز سوڭىندا, جاي قىزىعۋشىلىقپەن ەمەس, شىن نيەتىمەن عىلىمي-ەكسپەديتسيالىق ساپارعا شىققىسى كەلەتىن ىزدەنۋشىلەر بولسا, كۇتىپ الۋعا ارقاشان دايىن ەكەندىگىن دالەلحان ايتىپ قالدى. كىشكەنتاي اۋىلدىڭ ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتى تاپسىرعان وسى اماناتتى قالىڭ وقىرمانعا بۇلجىتپاي جەتكىزۋدى موينىمىزعا الىپ, ءبىز دە اتتاندىق. قالعانى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
قايىم-مۇنار تابەەۆ, جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانى.
