وسىعان بايلانىستى الداعى جىلداردا مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت بولاتىن بىرنەشە جوبانى ۇسىندى. «بىرىنشىدەن, – دەپ جازدى ەلباسى, – قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل ماسەلەگە نەعۇرلىم دايەكتىلىك قاجەتتىلىگىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمىز جانە وعان كىرىسۋگە تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇقيات دايىندالدىق». پرەزيدەنت بۇدان ءارى قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتاتىنىنا نازار اۋدارادى. ءيا VI-VII عاسىرلاردا (ەرتە ورتا عاسىر كەزەڭى) ەۋرازيا قۇرلىعىندا عىلىمعا «ورحون-ەنيسەي جازۋلارى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان كونە تۇركىلەردىڭ رۋنيكالىق جازۋى پايدا بولىپ, قولدانىلدى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كونە الىپبيلەردىڭ ءبىرى ەدى. ال V-XV عاسىرلاردا تۇرىك ءتىلى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ اسا اۋقىمدى بولىگىندە ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى بولدى. ايتالىق التىن وردانىڭ بۇكىل رەسمي قۇجاتتارى مەن حالىقارالىق حات-حابارلارى نەگىزىنەن ورتاعاسىرلىق تۇركى تىلىندە جازىلدى. حالقىمىز يسلام ءدىنىن قابىلداعان سوڭ رۋنيكالىق جازۋلار بىرتىندەپ ىسىرىلىپ, اراب ءتىلى مەن اراب ءالىپبيى تارالا باستالدى. سونىمەن ح عاسىردان حح عاسىرعا دەيىن, 900 جىل بويى قازاقستان اۋماعىندا اراب ءالىپبيى قولدانىلدى. 1929 جىلعى 7 تامىزدا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ پرەزيدۋمى لاتىندىرىلعان جاڭا ءالىپبي – ء«بىرتۇتاس تۇركى ءالفاۆيتىن» ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. لاتىن ءالىپبيىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان جازۋ ۇلگىسى 1929 جىلدان 1940 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ, كەيىن كيريلليتساعا اۋىستىرىلدى. 1940 جىلعى 13 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىندىرىلعان الىپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا, قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن وزگەرتۋ تاريحى نەگىزىنەن ناقتى ساياسي سەبەپتەرمەن ايقىندالىپ كەلدى.
ن.تورەقۇلوۆ تۇركىستانداعى كەڭەس مادەنيەتى قۇرىلىسى, ءبىلىم بەرۋ مەن اعارتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىردى, وسى سالالارداعى ناعىز رەفورماتورعا اينالدى. ونىڭ يدەيالارى, وي-ارمانى ءوزى ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق ەتكەن باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالارىندا ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىردى.
ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن ابدەن ەكشەپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, مىڭ ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ بارىپ قولىنا قالام ۇستاعانى انىق. بۇل ەڭبەكتى ەلدىك تولعاۋى دەسەك تە بولادى. سەبەبى قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى قازاق ەلىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعالى وتىرعان كەڭ اۋقىمدى جوبالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى ايدان انىق. قوعامداعى قىزۋ تالقىلاۋلار بۇل پروبلەمانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر.
قازاق ەلى لاتىن قارپىنە كوشۋگە اۋىق-اۋىق تالپىنىس جاساپ كەلەدى. ەلباسى 2006 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسىعان وراي ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا بىلىكتى ءتىل عالىمدارى مەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ماماندارى جۇمىس ىستەدى. جالپى قازاقتىڭ ءتىل ماماندارى لاتىن قارپى ۇلگىسىن جاساۋ جولىندا كوپ ىزدەنىپ كەلە جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا ەلىمىزدە قازىرگە دەيىن جۇزدەن استام جوبا دايىندالعان. ازەربايجان, وزبەكتان جانە تۇركمەنستانعا عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, تاجىريبەلەرى مۇقيات ساراپتاۋدان وتكىزىلدى.
«مەن, – دەپ جازادى ەلباسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا, – 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جاريا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «2025 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە كىرىسۋىمىز كەرەكتىگىن» مالىمدەدىم. بۇل – سول كەزدەن بارلىق سالالاردا ءبىز لاتىن قارپىنە كوشۋدى باستايمىز دەگەن ءسوز. ياعني 2025 جىلعا قاراي ءىس-قاعازدارىن, مەرزىمدى ءباسپاسوزدى, وقۋلىقتاردى, ءبارىن دە لاتىن الىپبيىمەن باسىپ شىعارا باستاۋعا ءتيىسپىز».
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدىڭ ناقتى كەستەسىن جاساۋدى تاپسىردى. سونداي-اق ەلباسى 2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن عالىمداردىڭ كومەگىمەن, بارشا قوعام وكىلدەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاداعى بىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىن قابىلداۋ كەرەكتىگىن دە جەتكىزدى. ال 2018 جىلدان باستاپ جاڭا ءالىپبيدى ۇيرەتەتىن مامانداردى جانە ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتاردى دايىنداۋعا كىرىسۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
قازىرگى كەزدە قازاق زيالىلارى ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن قىزۋ تالقىلاۋدى جالعاستىرا تۇسۋدە. بۇل زاڭدى دا. ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا باعىتتالعان تاياۋ جىلدارداعى ۇلى مىندەتتەر ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋعا, مادەني جانە سانا اشىقتىعىنا ۇمتىلۋعا, قانىمىزعا سىڭگەن, تامىرىمىزدا بۇلكىلدەگەن ىزگى قاسيەتتەردى قايتا تۇلەتۋگە باستايدى. بۇيىرسا, ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ەلەۋلى كەزەڭگە قادام باسقالى تۇرمىز.
سەيدۋللا سادىقوۆ,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق
قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
