اسىرەسە بۇگىنگى جاس بۋىندى قالا اتاۋىنا قاتىستى دەرەكتەر قىزىقتىرادى. ءوڭىر تاريحشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, سامارقان ءبىر كەزدەرى افراسياب, سەمىزكەند رەتىندە بەلگىلى بولسا, شىمكەنت تە قازىرگى اتاۋىنا يە بولعانعا دەيىن نۋدجيكەنت نەمەسە ءتىپتى سايرام ولكەسىندە ورنالاسقاندىقتان سول قالانىڭ تاريحي اتاۋلارىنىڭ بىرىنە يە بولىپ ءجۇرۋى دە مۇمكىن. ونى انىقتاۋ ءۇشىن كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋلەر, قىتاي دەرەكتەرى مەن شىعىستىق جازبالاردى اقتاراتىن ولكەتانۋشى ماماندار كەرەك. دەگەنمەن جازبا دەرەكتەردە قالانىڭ اتى تۇڭعىش رەت 1425 جىلى اتالىپتى. شاراف اد-دين الي-ءيازديدىڭ «زافار-نامە» اتتى كىتابىندا اقساق تەمىر 1366 جىلى تاشكەنتتەن سايرامعا بارار جولدا ءوزىنىڭ جۇك تيەلگەن اربالارىن شىمكەنت ەلدى مەكەنىنەن تاپقانى جونىندە جازىلادى. ماماندار بۇل دەرەكتىڭ دە قوسىمشا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتۋدا. ويتكەنى ورىس دەرەكتەرىندە شىمكەنت قالاسىنىڭ اتى چيمين تۇرىندە كەزدەسەتىنىن ايتىپ كەلە جاتقان ولكەتانۋشىلار دا جوق ەمەس.
ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان شىمكەنتتىڭ اتىنا بايلانىستى عالىمدار ەكى ءتۇرلى پىكىر بىلدىرەدى. سونىڭ ءبىرى – «شىم» دەگەن سوزبەن تىعىز بايلانىستى. شىمنان تۇرعىزىلعان قالا, سۋلى, نۋلى, كوك كوپ وسكەن دەگەن دەرەكتەر بار. وعان قوسا ەسكى قالانىڭ ماڭىنان قوشقار اتا وزەنى اعىپ جاتىر. «باۋ-باقشالى قالا», «جاسىل قالا», «شىممەن قورشالعان قالا» دەپ ايتۋعا بۇل دا ءبىر دالەل. شىمكەنت تۇركىنىڭ «شىم» جانە يراننىڭ «كەنت» – قالا, مەكەن دەگەن سوزدەرىنەن قۇرالعان. ال باسقا تۇسىندىرمەدە قالا اتاۋى سوعدىنىڭ (يراننىڭ) «چيمين-چەمەن» ياعني, كوگالدى, گۇلدەنگەن القاپ, ال «كەنت» ءسوزىنىڭ جالعانۋىمەن, «جاسىل قالا» دەگەن ماعىنانى بەرەتىنى ايتىلادى. قالا ەسكى زاماننان-اق ادامداردىڭ ءومىر سۇرۋىنە قولايلى مەكەن بولعان. ال قالا اتاۋىنىڭ وزگەرۋىنە كەلسەك, 1914 جىلى قازاقستاننىڭ رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي قالاعا ورىس گەنەرالى چەرنياەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن, بىراق 1921 جىلى قالا شىمكەنت اتاۋىنا قايتا يە بولدى. دەگەنمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنا دەيىن وبلىس ورتالىعى چيمكەنت اتالىپ تا كەلگەن بولاتىن. وسى سوڭعى وزگەرىسكە كەڭىرەك توقتالساق.
ۇلت تىلدەرى مەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرگە, مادەنيەتكە ءتيىستى كوڭىل بولىنبەي كەلگەن كەڭەستىك زاماندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل جاعدايى جۇرت نازارىنان بۇركەمەلەنىپ, ايتىلماي كەلدى. تىلدىك, ەلدىك ماسەلەلەردى تۋ ەتكەن «قازاق ءتىلى» قوعامى 1989 جىلى قۇرىلدى. «قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرى» قۇرمەت بەلگىسىنىڭ يەگەرى قابىل دۇيسەنبيدىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا, ودان كەيىن ىلە-شالا اۋداندار مەن قالالاردا دا «قازاق ءتىلى» قوعامدارى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاپتى. ايتسە دە, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن العانىمەن, ءىس-قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ ماسەلەسى دابىل قاعارلىق جاعدايدا بولعان. مىسالى, 100 پايىز قازاق قونىستانعان اۋىلدىڭ وزىندە دە ءىس-قاعازدارى تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزىلگەن. بەلسەندى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 1990 جىلى جەرگىلىكتى «قازاق ءتىلى» قوعامدارىنىڭ ۇسىنىستارىمەن كوپتەگەن ۇلتتىق ماسەلەلەر شەشىمىن تابا باستاپ, جەر-سۋ, ەلدى مەكەن, مەكتەپ, كوشە اتتارى قازاقشالانا باستادى. سول جىلى شىمكەنتتىڭ زيالى قاۋىمى مەن «قازاق ءتىلى» قوعامى چيمكەنتتى – شىمكەنت دەپ, قالاعا قاراستى دزەرجينسكي اۋدانىن – ءال-فارابي اۋدانى, رۋبينشتەين كوشەسىن – ا.بايتۇرسىن ۇلى كوشەسى, 30 لەت ۆلكسم كوشەسىن – بەكەت باتىر كوشەسى, 50 لەت وكتيابريا كوشەسىن – قابانباي باتىر كوشەسى, مانكەنت شوسسەسىن – جىبەك جولى تاس جولى, وردجونيكيدزە داڭعىلىن – اباي داڭعىلى, كوممۋنيستىك داڭعىلىن – تاۋكە حان داڭعىلى, كۋيبىشەۆ الاڭىن – ورداباسى الاڭى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى جانە ودان ءۇش جاققا تارايتىن كومسومول, سوۆەت, بازار كوشەلەرىنە – تولە ءبيدىڭ, قازىبەك ءبيدىڭ, ايتەكە ءبيدىڭ ەسىمدەرىن بەرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرگەن ەكەن. سول كەزدەگى شىمكەنت قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ق.تولەمەتوۆ بۇل ۇسىنىستاردى قولداپ قانا قويماي, ونىڭ بارلىعىن ءتيىستى ورگانداردىڭ شەشىمىمەن تەزىرەك زاڭداستىرۋعا زور كومەگىن تيگىزەدى. «1990 جىلى شىمكەنتتەگى دەپۋتاتتاردىڭ 80 پايىزىن وزگە ۇلت وكىلدەرى قۇرايتىندىقتان, مۇنداي ۇسىنىستاردىڭ وڭايلىقپەن قابىلدانبايتىنىنا ءوزىم تالاي رەت كۋا بولعان ەدىم. مەن «ەلەكترواپپارات» زاۋىتىنداعى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى جانە قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بيۋرو مۇشەسى رەتىندە قالالىق سەسسيانىڭ جيىندارىنا قاتىسىپ تۇراتىنمىن. مىسالى, شىمكەنت قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ 1991 جىلعى 22 قاراشاداعى سەسسياسىندا چيمكەنتتى شىمكەنت دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستى تالقىلاۋ 2-3 ساعاتقا سوزىلىپ, ق.تولەمەتوۆتىڭ ابىروي-بەدەلى مەن اقىل-پاراساتتىلىعى كوتەرىلگەن كوكەيكەستى ماسەلەگە قاتىستى وڭ شەشىم قابىلدانۋىنا كوپ كومەكتەستى. شىمكەنت اتاۋىنىڭ ەكى ءارپىن وزگەرتۋ ءۇشىن ەكى جىل ارپالىستىق. وڭتۇستىكتىڭ زيالى قاۋىمى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن ۇلكەن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە جانە جوعارى جاقتىڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرىن قايتا اتاۋ جانە ورىس تىلىندەگى ترانسكريپتسياسىن رەتكە كەلتىرۋ تۋرالى» 1992 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىمەن چيمكەنت اتاۋىنىڭ ترانسكريپتسياسى شىمكەنت بولىپ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1992 جىلعى 4 مامىرداعى قاۋلىسىمەن شىمكەنت قالاسىنداعى دزەرجينسكي اۋدانى – ءال-فارابي اۋدانى بولىپ وزگەرتىلدى», دەيدى ءتىل جاناشىرى قابىل دۇيسەنبي قالا تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى سول ءبىر كۇندەر تۋرالى.
وسىلايشا اتاۋى مەملەكەتتىك تىلگە سايكەستەندىرىلگەن وبلىس ورتالىعىنداعى كوپتەگەن كوشەلەردىڭ دە اتاۋى وزگەرتىلدى. بۇل جۇمىس بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, قالا اكىمدىگى كوشەلەردىڭ اتاۋىن تولىقتاي قازاقىلاندىرۋ باعىتىندا رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسياعا مەرگەن, جەتىوتاۋ, تاڭىرقۇت, ارۋانا, ايبالتا, قۇنارلى, مۇزبەل, كوركەماي, قۇتتىبىلىك, ايداركول, جەزقانات, سۇلۋكول, تورعاۋىت, قوڭىراۋلى, سارباز, جاڭاداريا سىندى اتاۋلاردى ۇسىنىپ, وڭ قورىتىندى العان. ەندى شىمكەنتتەگى 300-دەن استام كوشەگە تاريحي اتاۋلار بەرىلمەك. ياعني, قالاداعى اباي, ءال-فارابي, ەڭبەكشى جانە قاراتاۋ اۋداندارىنداعى جاڭا كوشەلەرگە اتاۋ بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ەل ۇكىمەتى جانىنداعى ونوماستيكالىق كوميسسيا قولداعان. قالا اكىمدىگى ءتيىستى تالاپتارعا سايكەس, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كوشە تۇرعىندارىنىڭ كەلىسىمىن العان.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
