– ەرشات اعىباي ۇلى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى قازاق ەلىندە ءوتىپ, استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. بۇل باسقوسۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى عىلىم مەن تەحنولوگياعا ارنالۋىندا دەۋگە بولادى. جالپى, ۇيىم مەن وعان مۇشە ەلدەردىڭ وسى تۇرعىداعى الەۋەتى قانداي؟
– يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ استانادا وتكەن كەزەكتى وتىرىسى الەمدىك ارەنادا قازاق ەلىنىڭ بەدەلىن ارتتىرا ءتۇستى. بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ جەمىسى دەپ ايتا الامىن. يسلام الەمى بارلىق سالانى قامتيتىن وراسان زور ەكونوميكالىق قۋاتقا يە. سونىمەن قاتار ايرىقشا جاعىراپيالىق ورنى بار, تابيعي قازبالارى, كەن بايلىقتارى مەن ەڭبەك رەسۋرستارى مول الەم. ەكونوميكالىق تاجىريبەسى, ەڭبەك كۇشىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى دە بيىك دەڭگەيدە. اتاپ ايتساق, اتلانت مۇحيتى مەن ءۇندى مۇحيتىن جالعايتىن سۋەتس كانالى بار مىسىردىڭ الەۋەتى جوعارى. ال پارسى شىعاناعىنداعى مۇسىلمان ەلدەرى مۇناي قورىنا باي. مۇناي ونىمدەرىن شىعاناق ارقىلى ءۇندى مۇحيتىنا شىعارۋ اراب تۇبەگىندەگى ەلدەردىڭ گەوساياسي ماڭىزدىلىعىن ارتتىرادى. دەسەك تە, مۇسىلمان ەلدەرى ءوز مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانىپ وتىرعان جوق دەپ ويلايمىن. ەلباسى ايتقانداي, عىلىم مەن تەحنولوگيا, عىلىمدى وندىرىسكە ەنگىزۋ تۇرعىسىنان ارتتا قالىپ كەلەدى. وسى ورايدا استانا دەكلاراتسياسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
– ءسىز يسلامتانۋشى رەتىندە قازاقستان يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ دامۋىنان نە الا الادى, نە بەرە الادى دەپ ويلايسىز؟
– الارى دا, بەرەرى دە از ەمەس. ەڭ ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى رەتىندە عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى ينتەگراتسيانى ايتار ەدىم. بۇل تاراپتاعى بايلانىسقا قازاقستان وسىدان 10 جىل بۇرىن ءۇش ساتىلى حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن كەزدە-اق ناقتى قادام باسقان بولاتىن. بۇگىن وسى سالادا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ەندىگى كەزەكتە ونى دامىتۋ كەرەك. عىلىم جولىن تاڭداعان قانشاما جاستار مۇسىلمان ەلدەرىندە تاجىريبەدەن ءوتىپ, عىلىمي دارەجەلەرىن قورعاۋدا. ال اراب مەملەكەتتەرى مەن پاكىستاننان كەلگەن ماماندار ەلىمىزدەگى جەتەكشى وقۋ ورىندارىندا اتومدىق فيزيكا, يادرولىق فيزيكا, نانوتەحنولوگيا سياقتى سالالاردا PhD دارەجەسىن قورعاۋدا.
قازاقستان 2013 جىلى قۇرامىنا 56 ەل كىرەتىن يسلام الەمىندەگى ەڭ بەدەلدى ۇيىمداردىڭ ءبىرى حالىقارالىق يسلام فيقھ اكادەمياسىنا (International Islamic Fiqh Academy) تۇڭعىش رەت مۇشە بولدى. مەن سول كۇننەن باستاپ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جيددا قالاسىنداعى تۇراقتى وكىلدىگى مەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان اكادەميانىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولىپ تاعايىندالدىم.
بۇل اكادەميانىڭ نەگىزگى ماقساتى – مۇسىلمان ەلدەرىندەگى كوپ كوتەرىلەتىن عىلىم, زاڭ, مادەنيەت, يسلام كانونى, مەديتسينا, ەكونوميكا, يندۋستريا, تەحنولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, بيولوگيا جانە حيميا سالالارىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى زەرتتەپ, وعان قاتىستى بىرەگەي شەشىمگە ءپاتۋالاسۋ. مىسالى, 2013 ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ استاناسى ريادتا وتكەن اكادەميانىڭ XXI سەزىندە گەنەتيكا, گەندىك ينجەنەريا, ادام گەنومى, سۋكۋك (يسلام بانكتەرىنىڭ ءونىمى), قارجىلىق وپەراتسيالارداعى حەدج (ساقتاندىرۋ), جانۋاردى توقپەن ۇرىپ, كەيىن وڭەشى مەن كۇرە تامىرلارىن كەسۋ ارقىلى باۋىزداۋ, يسلام مەكتەپتەرى ء(مازھابتارى) اراسىنداعى ديالوگ سياقتى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, وڭ شەشىمدەر قابىلداندى. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ مۇسىلمان ەلدەرى اراسىنداعى عىلىمي اينالىم كوشىنە ىلەسۋى يىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ىقپالداستىقتى دامىتۋعا دايىندىعى مەن الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن ايقىندايدى.
يسلام عىلىمىنا كەلسەك, بارلىق مۇسىلمان ەلدەرىندەگى ءبىلىم وردالارى ءبىز ءۇشىن جاراي بەرمەيدى. ويتكەنى, قازاقستاندا يسلامياتتىڭ وزىندىك مودەلى قالىپتاسقان. قازاق حالقى عاسىرلار بويى حانافي ءمازھابى مەن ماتۋريدي سەنىم مەكتەبىن ۇستانىپ كەلەدى. سوندىقتان ءمۇفتيات يىۇ ەلدەرى ىشىنەن حانافي ءمازھابى بويىنشا وقىتاتىن مىسىرداعى ء«ال-ازxار» ۋنيۆەرسيتەتى مەن تۇركياداعى «حاسەكەي» اكادەمياسىندا جاستاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدى, تاجىريبە الماسۋدى قولعا العان. ءدىني كادرلار نەگىزىنەن قمدب-عا قاراستى «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە دايىندالادى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامىندا مىسىر ەلىنەن كەلگەن 18 عىلىم دوكتورى ءدارىس بەرەدى. بۇل ورتالىق ازياداعى تەڭدەسى جوق وقۋ ورنى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتە يىۇ قۇرامىنداعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىن وقىتۋ ارقىلى ەلىمىز حالىقارالىق ءبىلىم ينتەگراتسياسىنا ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا الادى.
– استانا دەكلاراتسياسى يسلام الەمىنىڭ رۋحاني سىلكىنىسى مەن جاڭعىرۋىنا قانشالىقتى نەگىز بولا الادى؟
– الەم وركەنيەتىنە مۇسىلمان رەنەسسانسىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. سول كەزدەگى مۇسىلمانداردان شىققان ءال-فارابي, يبن سينا, ءال-بەرۋني مەن ءال-حورەزمي سياقتى عالىمدار قازىرگى كەزدەگى كوپ عىلىمنىڭ اتاسى ەكەنى انىق. الايدا بۇگىنگى مۇسىلمانداردان نەگە سونداي اتاعى الەم جارعان عالىمدار شىقپايدى؟ وعان مۇمكىندىك كوپ قوي؟! بۇگىنگە دەيىن نوبەل سىيلىعىن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردەن ەكى-اق ادام العان ەكەن. ولار – مىسىرلىق جانە پاكىستاندىق عالىمدار.
قاسيەتتى قۇراننىڭ العاشقى اياتتارى «وقى, وقى جانە وقى» دەپ ءتۇسىپ, عىلىم قۋعا ۇندەيتىنى ءمالىم. ء«سابا» سۇرەسىنىڭ 3-اياتىنداعى: «عارىشتاعى جانە جەردەگى توزاڭداي زاتتىڭ ءوزى, ونىڭ ودان دا ۇساعى نەمەسە ۇلكەنىرەگى بولسىن (اتوم مەن ونىڭ ەلەكتروندارى: نەيترون, پروتون) – بارلىعى دا اللاعا ءمالىم كۇيدە ايقىن كىتاپتا ء(لاۋحۋل-ماحفۋزدا ساقتالعان)» دەگەن اتوم تۋرالى مالىمەت عالىمداردى ىزدەنىسكە, زەرتتەۋگە جەتەلەيدى. ء«ال-باقارا» سۇرەسىنىڭ 261-اياتى: «اللا جولىندا دۇنيە جۇمساعان جانداردىڭ ءىس-ارەكەتى (جەرگە ەگىلگەن) ءبىر تال تۇقىمىنىڭ مىسالىنداي. سول تۇقىمنان شىعاتىن جەتى ماساقتىڭ ارقايسىسى ءجۇز-جۇزدەن ءدان بەرەدى. ءوزى قالاعان ق ۇلىنىڭ ساۋابىن, قۇداي وسىلاي ەسەلەپ ارتتىرادى. اللا – شەكسىز جومارت, ءارى ءبارىن دە ءبىلۋشى» دەپ, بيدايدىڭ ءبىر دانىنەن 7 ماساق, ءار ماساق 100 ءدان بەرەتىندەي جاعدايعا جەتكىزىپ وسىرۋگە بولاتىنىن يشارا ەتۋدە. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اگرومادەنيەت مۇنداي دەڭگەيگە ءالى قول جەتكىزگەن جوق. وسى ماسەلە عالىمدارعا وي سالۋى ءتيىس. سونداي-اق كۆانتتىق, تەرمويادرولىق ەلەمەنتتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ مۇسىلمان ەلدەرى عالىمدارىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرسا ەكەن دەگەن ءۇمىتىم بار.
مەملەكەت باسشىسى بۇگىنگى يسلامدى قارالاۋعا, اقپاراتتىق شابۋىلدارعا قارسى توتەپ بەرۋگە, مۇسىلمانداردىڭ قۇقىعىن تاپتاتپاۋعا قاتىستى وتكىر پىكىر ءبىلدىردى. سونداي-اق كوپ كونفەسسيالى ەلىمىزدىڭ مودەلى مەن تاجىريبەسىن يىۇ ەلدەرىمەن بولىسۋگە دايىن ەكەنىن ايتتى.
– ەلباسى يىۇ-نىڭ الدىڭعى قاتارلى 15 مەملەكەتى بىرىگىپ, باتىس الەمىمەن بايلانىس ورناتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى دا ايتتى. بۇل ۇيىم قانشالىقتى ناتيجەلى بولماق؟
– ءيا, ەلباسى G20 سەكىلدى الدىڭعى قاتارلى 15 مەملەكەتتىڭ بىرىگۋىن ۇسىندى. قازاقستان 2011 جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتكەن تۇستا پرەزيدەنتىمىز ونى يىۇ دەپ اتاۋعا سەبەپشى بولعان ەدى. سول كەزدەگى ايتقان تىڭ يدەيالارى بۇگىندە يىۇ الەۋەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. ەلباسى ۇسىنعان G15 يدەياسى يىۇ ءۇشىن ۇلكەن ناتيجە بەرەدى دەپ سەنەمىن.
يسلام ۇممەتىنە عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىن دامىتۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ەلباسى ايتقانداي, الدىڭعى قاتارلى باتىس ەلدەرىمەن تۇراقتى ءارى جەمىستى بايلانىس ورناتىلسا يىۇ ەلدەرىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە, الەۋەتىنىڭ ارتا تۇسۋىنە زور پايداسىن تيگىزەدى دەپ سانايمىن. پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): ء«بىلىم قىتايدا بولسا دا ىزدەپ بارىڭدار», دەگەن ءحاديسى, مۇسىلمان ەمەستەردەن نەمەسە جەردىڭ تۇبىنەن بولسا دا ءبىلىم الۋدى, عىلىم ۇيرەنۋدى, تاجىريبە الماسۋدى مەڭزەگەن. جالپى, بۇل ۇسىنىس يىۇ-عا مۇشە ەلدەرىنە, مۇسىلماندارعا وي سالۋى ءتيىس. يسلامداعى قارجى جۇيەسى, حالال يندۋسترياسى كوپتەگەن الەم ەلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. يىۇ ەلدەرى يسلام ەكونوميكالىق ۇيىمدارىن قۇرىپ, حالىقارالىق ءارى جەرگىلىكتى قارجى ورتالىقتارىن شاريعاتقا ساي دامىتا بىلسە, وڭ ناتيجە بولادى دەپ سانايمىن. ەلىمىز ەكسپو-نى ابىرويمەن وتكىزدى. الەمنىڭ ەنەرگيا سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگيالارى استاناداعى كورمەدە توعىستى. ونداعى جاڭالىقتار يىۇ ەلدەرىن عىلىمعا, جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتەلەرى حاق. ەندى ەكسپو-نى الداعى جىلدارى ءباا وتكىزبەك. مۇنايدىڭ تاۋسىلۋ ىقتيمالدىعى ارتقان كەزەڭدە وعان بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ يىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مۇددەسى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
– تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان وسى جيىندا سويلەگەن سوزىندە مۇسىلمان الەمىنىڭ 55 پايىزى ساۋاتسىز دەدى. بۇل قانشالىقتى راس؟
– وكىنىشكە قاراي, بۇل راس ءسوز. ەردوعان ءبىلىم سالاسىنا قارجى از بولىنەتىنىن ايتا كەلە, كەيبىر ەلدەردەگى جازۋ-سىزۋ بىلمەيتىن حالىقتى مەڭزەگەن سياقتى. يۋنەسكو-نىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, يسلام الەمىنىڭ كوپ ەلدەرىندە ساۋاتسىزدىق دەڭگەيى جوعارى. ونىڭ كورسەتكىشىن ارتتىرىپ وتىرعان افريكا جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, افريكا قۇرلىعىنداعى مۇسىلمان ەلدەرىندە ساۋاتسىزدىق كورسەتكىشى 23 پايىزدان 74 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ماسەلەن, مۇسىلماندار كوپ شوعىرلانعان پاكىستانداعى حالىق سانى 208 ملن بولسا, ونىڭ 55,8 پايىزى ساۋاتسىز. ال بانگلادەشتە بۇل كورسەتكىش 56,5 پايىزدى قۇرايدى.
تمد ەلدەرىندە ساۋاتسىزدىق جوقتىڭ قاسى, نەبارى 0,3-4 پايىز عانا. قازاقستان حالقىنىڭ ساۋاتتىلىعى 97,6 پايىز ەكەن. الايدا بۇل ەلدەردەگى ءدىني ساۋتتىلىق تومەن ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. يسلامدى عىلىم جولىمەن ەمەس, سىرتقى فورماعا قاراپ ءتۇسىنۋ ۇردىسكە اينالىپ بارادى. جاستار تازا يسلامدى بەتپەردە ەتىپ تۇبىندە جەكە مۇددەنى كوكسەيتىندەردىڭ جەتەگىندە كەتپەۋ ءۇشىن ءدىني ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋ قاجەت. وسى ماقساتتا قمدب 500 يمامنىڭ باسىن قوسقان رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىن وتكىزىپ, وندا «قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇعىرناماسى» جانە «حانافي ءمازھابى مەن ماتۋريدي سەنىم مەكتەبى – قازاقستانداعى يسلامنىڭ ءداستۇرلى جولى» اتتى تۇجىرىمدى قۇجاتتار قابىلدادى. بۇل قۇجاتتارعا ورتالىق ازيا ەلدەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ويتكەنى, حانافي ءمازھابى ولارعا دا ورتاق. دەمەك, بۇل قادامدار قازاقستانمەن كورشىلەس يىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا, ءدىني ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
