– عالىمجان جارىلقاسىن ۇلى, مەملەكەت باسشىسى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى دامۋ جولدارىن اتاپ ءوتتى. وسى كەڭ كولەمدى قۇجاتتا قۇقىقتىق-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى مەن بەس باسىمدىق جاريا ەتىلدى. وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز؟
– جولداۋدىڭ بەسىنشى باسىمدىعىندا جەكە مەنشىكتى قورعاۋعا, زاڭ ۇستەمدىگىن جانە بارلىق ادامداردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق سوت جۇيەسىنە سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋعا جانە سۋديالاردىڭ قىزمەتىنە ارالاسىپ, زاڭسىز ىقپال ەتۋگە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان رەفورمالاردى جالعاستىرۋ تۋرالى ايتىلدى. ەلباسى بۇرىن دا كۇشتى مەملەكەتتىك بيلىك قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بىرنەشە رەت ايتقانى بەلگىلى. مەملەكەتىمىزدە وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ شارتتارىنىڭ ءبىرى قوعامدا ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, دەموكراتيالىق قاعيدالاردى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى, سونىمەن قاتار وسى شارت ورىندالعاندا عانا حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمى ارتادى. ال سوت قوعامداستىعىنىڭ بارلىق قىزمەتى ەلباسىنىڭ سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا, سوتتىڭ حالىققا قولجەتىمدى جانە قاراپايىم جۇيەسىن قۇرۋعا, كاسىبي سۋديالاردىڭ كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
– زاڭنان اتتاپ ەشكىم دە اسا المايدى دەيمىز. وسى زاڭدىلىقتى ساقتاۋدا سۋدياعا ەڭ باستى قانداي قاسيەتتەر قاجەت؟
– سۋديالار تاۋەلسىزدىگى مەن مارتەبەسى زاڭمەن بەلگىلەنگەن. ال سول زاڭنان اتتاماس ءۇشىن دە, ارينە, ەڭ ءبىرىنشى ادالدىق كەرەك. قازىرگى سۋديالاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى دا, ۇستانعان باعىتى دا ءادىل بيلىك جولىندا ادالدىققا بەرىك بولۋ. سۋديانىڭ ءسوزى مەن ءىسى ادالدىقپەن ۇشتاسۋى كەرەك جانە حالىق الدىندا ول قاراپايىم بولۋى ءتيىس. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى ءوز الدىنا ەركىندىك الدى. سوت بيلىگىندەگى وسى جاعدايلار سۋديالاردىڭ دا, سوت جۇيەسىنىڭ دە مەرەيىن ۇستەم ەتتى. قوعامداعى سوتتارعا قاتىستى كوزقاراستاردىڭ وڭ باعا الۋىنىڭ ءوزى سۋديالاردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن اشىقتىق, جاريالىلىق تۇرعىسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىنىن كورسەتەدى. قوعامنىڭ دامۋىنا بايلانىستى سۋديانىڭ بىلىكتىلىگىنە, ادامگەرشىلىگىنە, ىزگىلىگىنە قويىلاتىن تالاپتار جوعارىلادى. وسى قاعيدا ءار كەزدە – سۋديالىق كورپۋس قالىپتاستىرىلعاندا, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرعاندا, تۇرمىستا دا وزەكتى بولىپ تابىلادى. سۋديا ۇنەمى ەل نازارىندا بولعان سوڭ, ول كۇندەلىكتى ومىردە, ءتىپتى دەمالىس ۋاقىتىندا دا حالىق ونى ءاردايىم سۋديا رەتىندە قابىلدايدى. سەبەبى حالىق اراسىندا سوت بيلىگىنىڭ بەدەلى بيلەردىڭ كاسىبيلىگى مەن ونىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسى ارقىلى قالىپتاسادى.
– سۋديالار وداعىنىڭ كەزەكتەن تىس VII سەزىندە سۋديالاردىڭ قىزمەتى مەن كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن رەتتەيتىن جاڭا سۋديالىق ادەپ كودەكسى قابىلداندى. وسى كودەكس تالاپتارىنا سايكەس, سۋديا ءوز لاۋازىمىنىڭ جوعارى مارتەبەسىنە لايىق بولۋى جانە ادەپ نورمالارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءادىل شەشىم شىعارۋعا قانداي اسەرى بار دەپ ويلايسىز؟
– سۋديا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قوعامنىڭ زاڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ادامگەرشىلىك جانە ىزگىلىك قاسيەتتەرىنە قوياتىن تالاپتارىن ەسكەرۋى قاجەت. ويتكەنى سۋديا حالىقتىڭ سوت بيلىگىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتىپ, ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىمەن ءتارتىپتىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا ۇمتىلۋى ءتيىس. بۇل سۋديالاردىڭ ادال قىزمەت اتقارۋىنا كۇش بەرەدى. وسى رەتتە سوت تورەلىگى دەگەنىمىز – سۋديانىڭ جانە سوت ورگاندارىنىڭ ءاربىر ازاماتتىق, قىلمىستىق ىستەردى ءادىل شەشۋ ءۇشىن زاڭعا نەگىزدەلگەن وبەكتيۆتىلىگى, جان-جاقتىلىعى, بەيتاراپتىلىعى, ادىلدىگى. سوندىقتان دا, سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپ وتە جوعارى. جازانى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە شىعارۋ ءۇشىن ءاربىر سۋديانىڭ ىزگىلىگىمەن قاتار, ول ادامنىڭ جانىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى قاجەت. سۋديالار ءادىل ۇكىم شىعارىپ قانا قويماي, قوعام الدىندا جاۋاپتىلىقتى سەزىنىپ, ءوزىنىڭ جوعارى مادەنيەتىمەن, ادەبىمەن, جەكە قاسيەتتەرىمەن بارشاعا ۇلگى بولۋى قاجەت.
سونداي-اق وسى تالاپتاردى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن سۋديالار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وتستاۆكاداعى سۋديالار دا ساقتاۋى ءتيىس. سۋديالار قىزمەتتەن تىس ۋاقىتتا, ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا ءوز تارتىبىنە, ءجۇرىس-تۇرىسىنا اسا ءمان بەرگەنى ءجون. سۋديانىڭ ەل الدىنداعى, پرەزيدەنت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى. سوت پروتسەسسى كەزىندە سوتقا قاتىسۋشىلارىمەن قارىم-قاتىناس جاساماۋى, سوت اكتىسى زاڭدى كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن ونى جاريالاماۋى ءتيىس. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق», «اعايىنعا بۇرعانى ءبيدى قۇداي ۇرعانى» دەگەن قاناتتى سوزدەر قانشا ۋاقىت وتسە دە ءالى كۇنگە دەيىن ءومىر تالابى ەكەنى داۋسىز.
سۋديالار زاڭدى ءبىلىپ, قولدانا الۋىمەن عانا ەمەس, ۇلتتىق سالت-سانا مەن ءداستۇردى دە ۇستانا وتىرىپ, زاڭمەن قاتار ونىڭ قولدانىسىن جاراستىرا بىلۋىمەن دە ەرەكشەلەنۋى ءتيىس. بۇگىندە سوتتار قوعامداعى شيەلەنىستى ازايتۋ, بىتىمگەرشىلىككە كەلۋ, كەلىسىم ينس-تيتۋتتارىن دامىتۋعا ايرىقشا بەت بۇردى. داۋدى سوتقا دەيىن جەتكىزبەۋدىڭ, سوتقا دەيىنگى راسىمدەردىڭ الدان الا شەشۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن ماقساتتى تۇردە پايدالانا باستادى. سۋديا ادەبى كودەكسىمەن كوزدەلگەن مورالدىق-ەتيكالىق نورمالار مەن ءجۇرىس-تۇرىس ەرەجەلەرى مۇلتىكسىز ساقتالسا, قانداي دا جاعداي بولماسىن, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ونىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنە كۇمان تۋدىراتىن ءىس-ارەكەتتەرگە جول بەرىلمەيدى.
ارينە, ادام تاعدىرىنا ارالاسىپ, بيلىك ايتۋ ءۇشىن ناعىز زاڭگەر ءارى پسيحولوگ تا بولۋ كەرەك. جالپى, سۋديانىڭ ءسوز سويلەۋى مەن پايىم-پاراساتى وزگەلەرگە ۇلگى. سۋديانىڭ مارتەبەسى مەن قىزمەتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىندا قارالعان. سۋديالار سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز جانە تەك كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى. سۋديالاردىڭ مارتەبەسى مەن تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن زاڭداردى نەمەسە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋعا جول بەرىلمەيدى. ال وسىنداي مارتەبەگە يە بولعان سۋديا ءاربىر ءىستى جۇرەگىنەن وتكىزىپ, ادال, ادىلەتتى, قاراپايىم, پاراساتتى بولۋى مىندەتتى. سۋديا قىزمەتتە, ۇيدە, ءتىپتى دەمالىستا بولسىن, ارقاشان دا كوپشىلىكتىڭ الدىندا جۇرەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر. دورەكىلىك تانىتپاۋ, داۋىس كوتەرمەۋ, دۇنيەگە قىزىقپاۋ مەن قاتار, باسقالاردى مۇقيات تىڭداي ءبىلۋ سۋديا ءۇشىن ەڭ قاجەتتى ادامي قاسيەتتەر.
– كەيدە سۋديالار تەك قاتىپ قالعان زاڭعا عانا سۇيەنەدى, سوندىقتان شىعارعان شەشىمدەرى دە ءبىر-بىرىنەن اۋمايدى دەپ جاتادى. وسى جاعىنا قالاي قارايسىز؟
– زاڭ بارىمىزگە ورتاق. زاڭ الدىندا ءبارى تەڭ. سوندىقتان سۋديا, الدىمەن ەل زاڭدارىن باسشىلىققا الادى. دەمەك, سۋديا ءىستى قاراعان كەزدە زاڭ مەن, البەتتە, ىشكى جەكە تۇيسىگىنە دە سۇيەنە وتىرىپ شەشىم قابىلدايدى. سوت سالاسىندا بەدەلى مەن ابىرويىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن ءار سۋديا ار-وجدانىنا, جەكە ادامگەرشىلىك ۇستانىمى مەن انتىنا دەگەن ادالدىعىنا, مورالدىق كەلبەتىنە داق تۇسىرمەۋگە تىرىسادى. بۇل, ءارى ونىڭ بەدەلى مەن ابىرويىن ساقتاۋى ءۇشىن دە قاجەت. ءار سوت پروتسەسىندە تارازىدا ادام تاعدىرى تۇراتىندىقتان, سۋديا ويلانىپ شەشىم قابىلدايدى. ايىپتىعا جازا بەلگىلەگەن كەزدە, ونى زاڭ نەگىزدەرىنە قوسا ادامگەرشىلىك ار تارازىسىنا سالىپ ولشەيدى. قازىرگى كەزدە كەز كەلگەن سوتتىڭ ۆەب-سايتتارىندا اتقارعان جۇمىستارى تۋرالى مالىمەتتەردى الىپ, ينتەرنەت ارقىلى سوت اكتىلەرىمەن تانىسا الۋعا مۇمكىندىك بار. مۇنىڭ ءوزى سۋديانىڭ قىزمەتىنىڭ انىقتىعى مەن اشىقتىعىنا جول اشادى.
– سوت جۇيەسىنە قاتىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار بارىسىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– سوت سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى باسىلىمداردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاۋى, ولاردى عىلىمي وتىرىستاردا, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن فورۋمداردا تالقىلاۋى سۋديالىق كورپۋستىڭ, مامانداردىڭ, ازاماتتاردىڭ وسى جاڭالىقتاردى تەك جاعىمدى جاعىنان باعالاعانىن كورسەتتى. قازاقستاندىق زاڭنامالارعا ەنگىزىلگەن بىرقاتار وزگەرىستەرگە, جاڭا قاعيدالى ەرەجەلەرىنە شەتەلدىك ارىپتەستەر, ماماندار مەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قۇقىقتىق جۇيەمەن تانىسۋ ءۇشىن كەلەتىن كوپتەگەن دەلەگاتسيالار دا وڭدى باعا بەردى. جىلدان جىلعا حالىقتىڭ سوت بيلىگىنە سەنىمى ارتىپ كەلەدى, سوڭعى جىلدارى سوتتارعا تالاپ-ارىزدار كوپتەپ تۇسۋدە, ال ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى وزدەرىنىڭ داۋلارىن تەك سوتتا عانا شەشۋگە تىرىسادى. وسى جاعداي سوت تورەلىگىنىڭ ءتيىمدى قىزمەت ەتەتىنىن كورسەتەدى. بابالارىمىز: «بي ءتورتتىڭ ق ۇلى – ادال ەڭبەك, تازا نيەت, تەرەڭ وي, ادىلدىك», «السىزدەرگە بولىسۋ, قياناتقا قارسى تۇرۋ, ءادىل بولۋ ءبيدىڭ ازاماتتىق, ادامدىق پارىزى» دەگەن عوي. وسى اسىل سوزدەردى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە جانە سوت تورەلىگىن اتقارۋ بارىسىندا, زاڭدارمەن قاتار, ءاربىر سۋديا نەگىزگى قاعيداتتار رەتىندە ۇستانسا, سوت جۇيەسىنىڭ بەدەلى بۇدان دا جوعارى بولاتىنى جانە حالقىمىزدىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى ارتا تۇسەرى ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
