الماتى وبلىسىنىڭ «نايمانباي باتىر» اۋىلىندا (بۇرىنعى ءالىبي جانگەلدين اتىنداعى ۇجىمشاردا) شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءماجيت ىلياسقاروۆ اعامىز سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە سەرگەك جەتىپ وتىر. اۋىل تىرشىلىگىنىڭ كۇللى تاۋقىمەتىنەن وتە ءجۇرىپ, كەۋدەسىن كەرگەن كۇمبىر اۋەزدىڭ نە ەكەنىن اجىراتا الماي جۇرگەن جاس جىگىتتىڭ قۇدىرەتتى تەاتر الەمىنە كەلۋىنىڭ ءوزىن «توسىننان بولدى» دەسەك – اسىرا, «جاتسا-تۇرسا ارماندادى» دەسەك – اسىرەقىزىلعا سالعان بولار ەدىك.
«...1957 جىل. كوكتەمنىڭ سوڭعى مامىر ايى. الاتاۋدىڭ «سۋىقتوبە» سىلەمىنىڭ استى, «بەرىكتاس» ەلدى مەكەنىنىڭ ورتاسى... قوي تولدەتۋ ناۋقانى. ءالتاي دەگەن قويشىنىڭ ساقپانشىسىمىن. سول يىعىمدا ۇلكەن قورجىن. ەرىپ, ەزىلىپ جاتقان قاردى سىلپ-سىلپ باسىپ, جاڭا تۋعان قوزىلاردى شاراناسىنان اجىراتىپ, قورجىننىڭ ەكى باسىن تولتىرىپ, جيىپ-تەرىپ جۇرەمىن. باتەڭكەمنەن سۋ ءوتىپ, ۇلتانى باقا تۇمسىقتانىپ, ونى ءىلدالاپ باۋمەن شاندىپ, بەلىنەن ايقىش-ۇيقىش تاڭىپ تاستاعانمىن. ەكى كوزىم قارعا قارىعىپ, قىپ-قىزىل بوپ قانتالاپ كەتكەن. ءسويتىپ ءجۇرىپ «تىلەۋقاباقتى» شىرقاتا سالام. سەرىكباي دەيتىن مال دوقتىرى اسىعىس, استىنداعى اتىن اق كوبىك قىپ, سالىپ-ۇرىپ جەتىپ كەلدى دە: «انداعى قوزىلاردى كيىز ۇيگە تاستا دا ماعان مىنگەس. فەستيۆال ءوتىپ جاتىر. ءان ايتاتىن ادام تاپپاي ءجۇرمىز. سەن بايقاۋعا قاتىساسىڭ!» دەپ, ءاي-شايعا قاراتپاستان بولىمشەنىڭ ورتالىعىنا الدى دا جونەلدى. سودان نە كەرەك, «بۇعى ءمۇيىز – بەسمويناق» اتتى بولىمشەنىڭ №55 جىلقى زاۋىتى «دەگەرەس» دەيتىن سوۆحوز ورتالىعىنىڭ ۇزىناعاشىندا وتكەن بايقاۋ مەن جامبىل اۋدانى ورتالىعىندا وتكەن بايقاۋلاردان ءوتىپ, وبلىس ورتالىعى الماتىنىڭ ساحناسىنان ءبىر-اق شىقتىم. كونسەرۆاتوريا دەگەن ءسوزدى ءبىرىنشى ەستۋىم. ول كەزدە ون جىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, ەكى جىل ەڭبەك ەتپەيىنشە جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدامايتىن. دەگەرەستىڭ ون جىلدىعىن 1955 جىلى بىتىرگەن بولاتىنمىن. حالىق ءارتىسى, پروفەسسور اسقار توقپانوۆتىڭ الدىندا «قىرىقتىقشى» دەگەن ەتيۋدپەن ەمتيحان تاپسىرىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ تەاتر بولىمىنە قابىلداندىم. سودان بەرى مىنە, 60 جىل ءوتىپتى؟!.» دەپ كۇلىمسىرەي ەسكە العان, تۇيتكىلى كوپ تىرشىلىكتىڭ ۇلكەندى-كىشىلى سوقپاعىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان ءماجيت ىلياسقاروۆ اعامىزدىڭ 80 جاسقا تولعان مەرەيلى تويى ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاتر ساحناسىندا اتالىپ وتپەك.
اق قاعازعا تۇسكەن جانسىز ارىپتەردى ساحنا تورىندە قۇيقىلجىتا ءتىرىلتىپ, كورەرمەننىڭ جۇرەگىندە ەستەن كەتپەستەي ساقتالىپ قالاتىن ونەردىڭ قىزىعىنان – ازابى, تۇششىسىنان – اششىسى مول سىناقتى جول ەكەنىن ۇعىنۋ ءۇشىن – اكتەر بولۋ كەرەك. ساحنادا جۇزدەن اسا ءرول سومداي ءجۇرىپ, كورەرمەننىڭ ەسىنە ساقتالماي قالىپ جاتاتىن دا اكتەرلەر جەتكىلىكتى. ءماجيت اعا, ماسكەۋ ساپارىندا ءبىر عانا جەۆاكينىمەن تەاتر ونەرىن زەرتتەۋشى, عىلىم دوكتورى ل.ي.بوگاتەنكوۆانىڭ عىلىمي زەرتتەمەسىنە ارقاۋ بولعانىن قالايشا ماقتانىشپەن اتاماسقا؟!
ءماجيت اعامىز اكتەرلىك ويىنىمەن قاتار, زامانداستارى مەن تەاتر جايلى قالام تارتىپ جۇرگەن قالامگەر. ول كىسى كوپتەگەن پورترەتتىك ماقالالار, ونەر تۇلعالارىنىڭ شىعارماشىلىق بەينەسى تۋرالى جازدى. وزگە جايلى جازۋعا ەرىنبەيتىن ءماجيت اعانىڭ مۋزىكالىق ءبىلىمى مەن ەتنوگرافيالىق تانىمى كىمدى دە بولسىن تاڭقالدىرارلىقتاي؟!
«...ءبىزدىڭ ءماجيت اعانىڭ جاراتىلىسى قىزىق جان. ءبىر كوڭىلدەنسە اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىزعاندا, باتىس, شىعىس, ءوزىمىزدىڭ ءتول ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىز جايلى ماعلۇمات بەرىپ, رۋحاني ازىق بەرەدى. كوسىلە سويلەگەندە, كىشكەنە كوزىنە وت ءتۇسىپ, بويى جادىراپ, جانى شۋاقتانىپ, ەكى بەتىنە قان جۇگىرىپ, قۇلپىرىپ كەتەدى.» (ت.وتەباەۆ «تەاتر سىرى» 48 بەت).
ساپار وتەمىس ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى: «ماكەڭدى 1967 جىلدان بەرى بىلەمىن...1967 جىلى وسى شانين تەاترىنا اكتەر بولىپ كەلدىم. ماكەڭمەن گاسترولگە بىرگە شىعاتىنبىز. باستى قاسيەتى – ادالدىعى. تەاتردا 50 جىلدىڭ ىشىندە گارپاگوندى وينادى. ماكەڭ – ومىردەگى گارپاگوندى سومدادى. نە دەگەن ىزدەنىس؟! 200-گە جۋىق ءرولدى سومداۋدىڭ قانشالىق ەڭبەك ەكەنىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى؟! ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش- بايان سۇلۋىندا» جانتىقتى وينادى. پەتروپاۆل قالاسىنا تەاتر فەستيۆالىنە بارعاندا «ەڭ ۇزدىك اكتەر» نوميناتسياسىن يەلەندى. مەن – قاراباي, ول – جانتىق بولىپ وينايمىز...»
ءانيپا قارابەكوۆا, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى: «1980 جىلى تەاترعا كەلگەن كەزدە ەڭ الدىمەن, كوركەمدىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن قابىلداعان بولاتىن. سول كەزدە ءماجيت اعانىڭ «اينالايىن» دەپ سويلەگەنى جۇرەگىمدى جىلىتقان. ج.وماروۆ كەلگەندە ماعان 3-ءشى قۇرامدا اقتوقتىنى بەردى. ءماجيت اعا قوڭقايدى وينادى. دۋلات يسابەكوۆتىڭ «مۇڭلىق-زارلىعىندا» مىستاندى سومدادىم. بالانى سۋعا تاستايتىن تۇسقا ءماجيت اعا 8 قاتار ولەڭ جازىپ بەردى. زارلاتقانىمدا سول ساحنا وتە ءساتتى شىقتى. دۋدارەۆتىڭ «جاۋىنگەرلەر» قويىلىمىنداعى ءانىمدى قازاقشاعا اۋداردى».
«...انامنىڭ ءبىر مۇڭدى ەستەلىگى ويىما ورالعان سايىن, سەكسەنىم سەرگەلدەڭ كۇيگە ءتۇسىپ, مازام قاشادى. سوناۋ 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى بەكبولات اشەكە ۇلى 7-8 شىلدەدە الماتىنىڭ باتىسىنداعى (شاماسى 40 شاقىرىم) ۇشقوڭىر دەگەن جەردە جايىلمىس بولىسىمەن وزگە دە كورشىلەس بولىستار كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, رەسەي پاتشاسىنىڭ ماۋسىم جارلىعىن تالقىلايدى. جيىندا بەكبولات باتىردىڭ ۇسىنىسىمەن «تىل جۇمىستارىنا ادام بەرمەۋ» جونىندە شەشىم قابىلدانادى. ءسويتىپ تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا بەكبولات باتىر باستاعان كوتەرىلىسشىلەر جاقسى قارۋلانعان جازالاۋشى وتريادپەن قاقتىعىسادى. كۇشى باسىم وتريادقا توتەپ بەرە الماعان كوتەرىلىسشىلەر قاشىپ, قىتايعا وتپەك بولادى. اتتارى بولدىرىپ, وزدەرى ابدەن تيتىقتاپ شارشاعان بوسقىن ەل, سوڭعى اسۋدان اساردا كۇش جيىپ الۋ ءۇشىن ءبىر سايدا دامىلدايدى. سول ەكى ارادا: «ويباي, جازالاۋشى وترياد كەپ قالدى؟!» – دەگەن ايقاي شىعىپ, ەل جاپا-تارماعاي تاۋ بەتكەيىنە ورمەلەپ, جان-دارمەنى قالماي جانتالاسادى. اسقاندارى اسۋدان اسىپ كەتەدى, اسپاعاندارى وققا ۇشىپ, مەرت بولادى. اپاي-توپاي اسىعىستا ساي تابانىندا تەڭ-تەڭ جۇكتەرمەن بىرگە تارس-تۇرس اتىلعان اتىستان شوشىپ, شىرقىراپ جىلاعان نارەستە قىز بەسىگىمەن قالىپ كەتەدى. وتريادقا جول كورسەتۋشى قازاقتاردىڭ ىشىندە ءبىر بايزاق دەگەن كىسىنىڭ بالاسى جوق ەكەن. پەرزەنت قىپ باۋىرىنا باسىپ, اسىراپ الادى. سول قىز بويجەتىپ, تۇرمىسقا شىققان ءبىزدىڭ انامىز – سارقىت بولىپ شىعادى.
مەن كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەن جىلى انامنىڭ وڭاشادا, ىشتە جاتقان شەرىن قوزعاپ, كوزىنىڭ شاراسى جاسقا تولىپ, تولعانا ايتقان تولعاقتى سىرى ءالى ەسىمدە. اكەسى كىم؟! شەشەسى كىم؟ قازاق پا, باسقا ۇلت پا؟.. ويتكەنى, تاجىكشە «شەكارانى» – «سارقىت» دەيدى ەكەن. كىمنىڭ سارقىتى بولدى ەكەن, انام؟ بىلمەيمىز. بەيمالىم. وسىنىڭ ءبارى جۇمباق مۇنارىمەن قىمتالىپ, قۇپيا بولىپ قالدى. سارقىت انام قالعان ومىرىندە تراكتور ايداپ, ەگىن ەكتى. شوپان بولىپ قوي باقتى. تاۋسىلمايتىن كولحوزدىڭ ماۋسىمدىق جۇمىستارىنا جەگىلىپ, كۇنى ءوتتى...» – دەپ, ءتۇپ-تۇقيانىنىڭ تامىرىن تاپپاي قينالعان ءماجيت اعا كەنەت كەشەگى سوقتىقپالى-سوقپاعى مول زاماننىڭ زاپىران زارى قۇلاعىنا كەلگەندەي, مۇڭايا ءۇنسىز قالدى...
ءومىر-تەڭىزدە ارمان شىركىن, سارقىلعان با, قىلقۇيرىق قيال جەتكىزگەن بە, ءسىرا؟! وتكەننىڭ وكشەسىنە باسىلماعان نەتكەن تاعدىر دەسەڭشى بۇل!
سايا قاسىمبەك,
دراماتۋرگ
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
