– ەرجان سەرىك ۇلى, قازاقستاننىڭ ومانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعانىڭىزعا بىرنەشە جىل بولدى. وقىرمانعا ومان تۋرالى تارقاتا ايتا كەتسەڭىز.
– وماننىڭ ورنالاسقان جەرى گەوستراتەگيالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى. اراب تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى مەملەكەت ءۇندى مۇحيتىنا تىكەلەي شىعا الادى. سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ورمۋز بۇعازىن دا باقىلايدى. ومان ەلى الەمدىك ساياساتتا بەيتاراپ باعىت ۇستانادى. ولار كورشى اراب ەلدەرىمەن دە, يرانمەن دە, ەۋروپا ەلدەرىمەن دە, اقش-پەن دە تاتۋ. ساليقالى ساياساتتىڭ ارقاسىندا بارىمەن بەيبىت قارىم-قاتىناس ورناتىپ وتىر. سۇلتان قابۋس بەن سايد باسقاراتىن مەملەكەت – ءابسوليۋتتى مونارحيا سانالادى. مەملەكەت باسشىسى دا, پرەمەر-مينيستر دە, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, قورعانىس ءمينيسترى دە, ءتىپتى ورتالىق بانكتىڭ توراعاسى دا سۇلتاننىڭ ءبىر ءوزى.
ەلدەگى مۇناي قورى كورشى مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا كوپ ەمەس. سوندىقتان قازىردەن باستاپ تۋريزم, كولىك سالالارىن دامىتۋعا دەن قويىپ جاتىر. وعان قوسا سىرتقى ساياساتتا ارااعايىندىق ءرول ۇستانىپ, سودان پايدا تابۋدا. قازىرگى تاڭدا پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرىندە جاعداي شيەلەنىسىپ تۇر. ومان تاراپى بۇل دۇربەلەڭگە ىلەسكەن جوق. بەيتاراپ ساياسات ۇستانىپ, قاتارمەن قارىم-قاتىناسىن بۇزعان ەمەس. بلوكادادا قالعان قاتار سىرتقا تاۋار تاسىمالىن ومان پورتتارى ارقىلى جىبەرۋگە ءماجبۇر. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلگە دە پايدا تۇسەدى. بىلتىر ساۋد ارابياسى يەمەنگە قارسى اسكەري كواليتسيا قۇرعاندا ومان ودان باس تارتتى. جالپى, وماننىڭ سىرتقى ساياساتتا جاقسى ۇرانى بار: «بارىمەن دوس, ەشكىمگە دۇشپان ەمەس».
– وماننىڭ كورشى اراب ەلدەرىمەن ساياسي, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟
– ومان – پارسى شىعاناعىنداعى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى. كەڭەس قۇرامىنا ەنسە دە, ەلدىڭ دەربەس ۇستاناتىن ساياساتى بار. ايتقانىنا كونە بەرمەي, ءوز كوزقاراستارىن ەركىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن كەڭەستە ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ جانە ۇيىمنىڭ قۇرىلىمىن وداققا اۋىستىرۋ جونىندە باستاما كوتەرىلگەن-ءدى. ومان ەكى ۇسىنىستان دا باس تارتىپ, ەگەر ول جۇزەگە اسسا, كەڭەس قۇرامىنان شىعاتىنىن مالىمدەدى.
ومان ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر باعىتى – باتىس ەلدەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋ. اقش-پەن اسكەري-تەحنيكالىق بايلانىستار دامىعان. ماسەلەن, وماندا امەريكالىق اسكەري بازالار ورنالاسقان. ەل بيلىگى كەرەك كەزدە ولاردى قولدانۋ قۇقىعىنا يە. ومان تىكەلەي تەڭىزگە شىعاتىندىقتان, باسقا ەلدەردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ وتىرمايدى.
– وماننىڭ مۇنداي باعىت ۇستانۋى نەمەن بايلانىستى؟
– مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىندا جەكە تۇلعانىڭ ءرولى ماڭىزدى. وماننىڭ دەربەس ساياساتى بار مەملەكەت اتانۋى قازىرگى سۇلتانى قابۋسپەن تىكەلەي بايلانىستى. جالپى, اراب تۇبەگىندەگى مەملەكەتتەر كەيىن قۇرىلدى عوي. 1970 جىلدارعا دەيىن وماندا ازاماتتىق سوعىس ءجۇرىپ, ەل بولشەكتەنىپ جاتقان-تۇعىن. سول ۋاقىتتا قازىرگى سۇلتاننىڭ جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ومان ەل بولىپ بىرىكتى. وماننىڭ وزگەشە باعىت ۇستاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – وسى.
– قازاقستان مەن ومان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ دەڭگەيى قانداي؟
– ومان اراب ەلدەرى اراسىنان قازاقستانمەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى دا, ىسكەرلىك-ەكونوميكالىق بايلانىستى دا ورناتقان مەملەكەت. «ومان ويل» ۇلتتىق كومپانياسى كاسپي تەڭىزىندە جانە ماڭعىستاۋدا مۇناي بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىر. وسى ەكى كومپانيانىڭ سونداعى ۇلەسى 20 پايىزدى قۇرايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2005 جىلدان بەرى ومان تاراپى قازاقستانعا 253 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا قۇيعان. سونداي-اق 1998 جىلى ومان قازاقستانعا سىيلىق رەتىندە استاناداعى «سالتانات سارايىن» سالۋعا 10 ميلليون دوللار كولەمىندە قايتارىمسىز قارجى بەردى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2016 جىلى 372,1 مىڭ دوللاردى قۇرادى. نەگىزى قازاقستان ومانعا ەكسپورت شىعارعانىمەن, يمپورتتايتىن تاۋارى از. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەل ومانعا بيداي, ەت, بولات ورامالار جانە قۇبىرلار ساتادى. ەكى ەل اراسى قاتتى قاشىق ەمەس, الايدا لوگيستيكالىق بايلانىس ناشار. بىلتىر تاجىريبە رەتىندە ومانعا 1000 قوي جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ ەتكە, بيدايعا دەگەن سۇرانىس بار. بىراق تاجىريبەدەن تاسىمال قۇنى قىمباتقا تۇسەتىنىن اڭعاردىق. قازىر باسقا باعىت قاراستىرماقپىز. يراننان سانكتسيالار الىندى. تاۋاردى ەندى تەمىر, نە اۆتوجول ارقىلى يراننىڭ پورتىنا دەيىن جەتكىزىپ, ودان ءارى تەڭىزبەن ومانعا تاسۋعا مۇمكىندىك بار. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
2011 جىلى وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, يران جانە ومان اراسىندا تاۋار تاسىمالى جونىندە «اشعاباد» كەلىسىمشارتىنا قول قويىلعان بولاتىن. 2014 جىلى قازاقستان-تۇرىكمەنستان-يران تەمىر جولى قۇرىلىسىنىڭ اياقتالعانىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ «اشعاباد» كەلىسىمشارتىنا قوسىلۋى ءبىزدىڭ تاۋاردى ومانعا جانە ءوڭىردىڭ وزگە مەملەكەتتەرىنە جەتكىزۋ قۇنىن ارزانداتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
– ومان دا مۇنايعا تاۋەلدى مەملەكەت. قارا التىن باعاسىنىڭ ءتۇسۋى ەلگە قالاي اسەر ەتتى؟
– مۇناي داعدارىسىنان شىعۋ ءۇشىن ومان بىرنەشە باعىت ۇستانىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – لوگيستيكالىق قىزمەت. ياعني پورتتارىنىڭ قىزمەتىن شەتەلگە ۇسىنادى. اۋىل شارۋاشىلىعى – ەكىنشى باعىت. اسىرەسە, بالىق اۋلاۋ سالاسىن دامىتۋدى جوسپارلايدى. كەي دەرەكتەر بويىنشا, وماندا اۋلانعان بالىقتىڭ 40 پايىزعا جۋىعى كورشى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ەكسپورتتالادى ەكەن. سونداي-اق ءتۋريزمدى ءبىر ىزگە سالۋ جوسپاردا بار. وماننىڭ اتالعان سالادا مۇمكىنشىلىگى مول. ەلدە تاريحي ورىندار كوپ. تاياۋدا وماننىڭ ەكى تۋر كومپانياسىن قازاقستانعا اكەلىپ, ەلىمىزدەگى ارىپتەستەرىمەن بايلانىس ورناتۋىنا مۇمكىندىك جاسادىق. ەندى قازاقستاندىق تۋركومپانيالار وكىلدەرىن ومانعا اپارىپ, وسى سالادا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قازىر ەلىمىزدىڭ باسشىلىعى تاراپىنان ەلشىلىكتەرگە جۇكتەلگەن مىندەت ەكەۋ: شەتتەن ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە ەلىمىزدىڭ تاۋارلارىن سىرتقا شىعارۋعا اتسالىسۋ. ومان تاراپى قازاقستانعا قۇياتىن ينۆەستيتسياسىن شاما-شارقىنشا بەرىپ جاتىر. قازىر ولاردىڭ ءوزى قارجى تاپپاي قينالىپ وتىر. ماسەلەن, سوڭعى دەرەك بويىنشا, ومان بيۋدجەتى 6 ميلليارد دوللارعا جۋىق دەفيتسيتكە تاپ بولدى.
– قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانۋىن ومان تاراپى قالاي قابىلدادى؟
– ومان ءبىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋ نيەتىمىزدى باسىنان بەرى قولدايتىنىن رەسمي تۇردە جەتكىزگەن-ءدى. جالپى, ومان بۇعان دەيىن تۇراقتى ەمەس مۇشە اتانعان. سول باعىتتا ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ورتالىق ازيادان العاش بولىپ سايلانعان مۇسىلمان مەملەكەتى دەپ ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ومان تاراپى مۇنىڭ ءبارى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىپ جاتقان بەلسەندى ساياساتىنىڭ جەمىسى دەپ باعالادى. ياعني بۇل رەتتە وماننىڭ ۇستاناتىن ساياساتى قازاقستانمەن وتە ۇقساس. سوندىقتان قازاقستان ۇستانعان باعىتتى ولار ءجيى قولداپ وتىرادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
