ايتۋلى «التىنەمەل»

بىزدە تاڭداي قاقتىرىپ, تامساندىراتىن تابي­عا­تى عاجايىپ ورىندار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – كەر­بۇلاق اۋدانىنداعى «التىنەمەل» ۇلت­تىق تا­بي­عي پاركى. ونىڭ قۇرامىنا الاتاۋ سىلەمدەرى سانا­لا­تىن شولاق, دەگەرەس, ماتاي, قوياندىتاۋ, التىن­ەمەل بەلەسى مەن ۇلكەن قالقان, كىشى قالقان, اقتاۋ جوتالارى جانە  باسقا وڭىرلەر كىرەدى. وسى پاركتە تابيعات پەن ادامنىڭ اراسىنداعى ۇيلە­سىم­دى جاقىنداس­تىرا­تىن بايلىقتار جەتكىلىكتى. جەر ءجانناتى جەتىسۋدا ءتۋريزمدى دامىتىپ, قارجى كوزىنە اينالدىرۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولىنگەن. وسى باعىتتا «التىنەمەل» ۇلتتىق پاركىنىڭ وزىندىك ورنى ايتارلىقتاي. ويتكەنى, قازاقستانداعى 11 تابيعات پاركىنىڭ ىشىندەگى ەڭ اۋقىمدىسى سانالاتىن ۇلتتىق كەشەن 1996 جىلى قۇرىلىپ, سودان بەرگى كەزەڭدە ەرەكشە كۇتىمگە الىنعان. بۇل ورايدا قازىر دە جان-جاقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. جالپى اۋماعى 521 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن فلوراسى مەن فاۋناسى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قورىقتا وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ جۇزدەگەن ءتۇرى بار. تاريحي ورىننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن  الىس-جاقىننان كەلگەندەر سەزىنە تۇسۋدە. جىل سايىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن وسى كەرەمەتتى كورۋ ءۇشىن مىڭداعان ادام كەلەدى. بيىل عانا «التىن­ەمەلگە» 5 مىڭعا جۋىق تۋريست ايالداپ, ونىڭ تاماشا تابيعاتىنان ءنار الىپ, راحاتقا بولەنىپتى. «التىنەمەل» اتاۋى موڭعول تىلىندە «التىن ەر» دەگەندى بىلدىرەدى. اڭىزدا شىڭعىس حاننىڭ قالىڭ قولى ورتا ازيانى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن وسى جازىق ارقىلى وتكەن دەسەدى. كۇن باتىپ, اينالا القىزىل شاپاققا بولەنگەندەگى اسپان تاۋلار­داعى قىزىل نۇردى كورگەن ۇلى قولباسشى «التىن ەر» دەپ تاڭدانا ايتقان ەكەن. ۇلتتىق تابيعات قورىعىندا كەلۋشىلەرگە بارلىق جاعداي جاسال­عان. قونا جاتسا قوناق ءۇي, اڭعا شىقسا ءمىنىس اتى ءازىر. مۇندا شەتەلدىكتەر ءۇشىن التى قانات اق بوز ۇيلەر تىگىلگەن. قورىق ۇجىمى تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپا­سى­نا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ەكسكۋرس­سيا بارىسىندا قاي تىلدە بولسىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋدى جەتىلدىرگەن. حا­لىق­تىق سالت-داستۇرگە ساي مەي­مان­دارعا ۇلتتىق تاعام تۇرلەرى ۇسىنىلىپ, قۇرمەت كورسەتىلەدى. ماسەلەن, حايرۋللين پاركتەگى جاس ماماننىڭ ءبىرى. ول الماتىداعى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن بىردەن اۋىلعا كەلىپتى. قازىر اۋدارماشى رەتىندە قازاق, ورىس تىلدەرىن ايتپاعاندا, 8 ءتىلدى بىلەدى. اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان, يتاليان, جاپون, قىتاي, كورەي تىلدەرىندە سويلەيدى. ەندى اراب ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇر. شەتەلدىكتەرگە ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندەگى قورىق, اتامەكەننىڭ تاماشا تابيعاتى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايدى. ايعايقۇمداعى دىبىستى فيزيكتەر قۇمداردىڭ ۇيكەلىسى مەن كريستالدى ەلەكترلەنۋدىڭ اسەرىنەن دەپ تۇسىندىرەدى. دەگەنمەن, عالىمدار بۇل ءالى دە بەل­گىسىز قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى. تابيعات تاما­شا­سى, تىلسىم سىرى قوناقتاردى قىزىقتىرادى. قۇمتوبەنىڭ ەتەگىندە سۋى تۇنىق, تۇزدى بۇلاق سىلدىرلاي اعىپ جاتىر. وسى مەكەندە قاشقاريا­عا ساپارى كەزىندە عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ ايالداعان ەكەن. قورىق تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە باي. سولاردىڭ ءبىرى – وشاقتاس. شىڭعىس حاننىڭ قولى وسىندا دامىلداپ, اسكەرگە اس ازىرلەۋ ءۇشىن وسى قويتاستارعا ۇلكەن قازان ورناتىلىپ, يگىلىگىن كورگەن دەگەن بولجامدار دا بار. التىن كوپىر تاريحى وسىلاي دەيدى. قورىق جان-جانۋارعا وتە باي. سيرەك كەزدەسەتىن اڭداردان – قۇلان, قاراقۇيرىق, ارقار, تۇلكى, تاۋ سۋ­سارى, قويان, قۇستاردان – بۇركىت, تازقارا, يتەلگى, قىر­عاۋىل, بالىقتاردان – سازان, كوكسەركە, اقمارقا, تابان, تاعى باسقا تۇرلەرى جەتكىلىكتى. پرجەۆالسك جىل­قىسىنىڭ جىلدامدىعى قۇلان­نىڭ جىلدام­دى­عىمەن بىردەي. مىنىسكە كونبەيدى. جىلقىنىڭ بۇل ءتۇرىن تابيعاتتا ءوسىرىپ كورۋ تاجىريبەسىن فرانتسيا, رەسەي جانە قازاقستان عالىمدارى بىرىگىپ جاساپ وتىر. ميۋنحەن حايۋاناتتار باعىنان اكەلىنگەن جىلقىلار جەرسىنىپ, ءوسىپ كەلەدى. پاركتىڭ قاتۋ مەن قالقان تاۋلارىندا 5 مىڭعا تارتا تاۋتەكە, 500-گە جۋىق ارقار, 4 مىڭنان استام قاراقۇيرىق ەسەپتە. ەلىمىزدەگى قۇلاننىڭ 97 پايىزى, ياعني 3 مىڭنان استامى وسىندا دەيدى, «التىنەمەل» مەملەكەتتىك ۇلت­تىق تابيعات پاركىنىڭ باس ديرەكتورى حالىق ءبايادىلوۆ. قورىقتا وسىمدىكتىڭ 1800 ءتۇرى كەزدەسەدى. ماسەلەن, مۇندا كوپجىلدىق اعاشتىڭ ءوسىپ تۇرعانىنا 7 عاسىر دەسەدى. بۇتاقتارى سالماعىن كوتەرە الماي جانتايىپ جاتىر. ال, اعاش ءدىڭى 8 ادامنىڭ قۇشاعىنا ازەر سيادى. كيەلى اعاشقا دەگەن تۋريستەر تاڭدانىسى دا ەرەكشە. التىنەمەل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قارايدى. قورىق الماتى وبلىسىندا ورنالاسقاندىقتان, باس­شي اۋىلىنا, اۋدان ەكونوميكاسىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. مۇندا 20 قورىقشى بەكەتى, 40 ينس­پەكتور كەلۋشىلەرگە تۋريستىك باعىتتاردى كور­سە­تىپ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. شەتەلدىكتەر كوبىنە قانداي اڭداردى اتۋعا بولاتى­نىن ينتەرنەت ارقىلى ءبىلىپ كەلەدى. پاركتە «مىڭ­بۇلاق» تۋريستىك-رەكرەاتسيالىق كەشەنى, با­لىق­شىلار ءۇيى, ورنيتولوگيالىق ستانسا, بەس­شاتىر مەن اقتاۋ تاۋىندا تاريحي-ارحەولو­گيا­لىق, پالەونتولوگيالىق مۇراجاي مەن تۋريستىك كەمپينگتەر سالىنادى دەپ جوسپارلانۋدا. ارينە, وسىنىڭ ءبارى جۇزەگە اسسا, «التىنەمەلدىڭ» كەلەشەگى كەمەل دەۋگە تولىق نەگىز بار. كۇمىسجان  بايجان. الماتى وبلىسى.