بىلىكتى مامان, بىلگىر ازامات, بەلدى عالىم س.حامزا ۇلى اتىراۋ وبلىسى, نوۆوبوگات اۋدانىندا ومىرگە كەلىپتى. ول دۇنيە ەسىگىن اشقان كۇنى اكەسى حامزا ماڭگىلىك قايتپاس ساپارعا اتتانىپتى. اناسى سالەن ءبىر ۇل, ءبىر قىزدى سۇراپىل سوعىس ءجۇرىپ جاتقان تۇستا ارقالاپ ءجۇرىپ قاتارعا قوسىپتى. ساتىبالدى ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, الماتى قالاسىنداعى مەديتسينالىق ينستيتۋتتىڭ سانيتاريا فاكۋلتەتىنە قۇجات وتكىزىپ, سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, وقۋعا ءتۇسىپتى. ونى بىتىرگەننەن كەيىن ءوزىنىڭ اتامەكەنىنە بەت الىپتى.
بالالىق ءداۋىرى سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭگە تاپ بولعاندىقتان با, ساتىبالدى بوزوكپە, بوس بەلبەۋ بولماي, قايراتىن قانات, جىگەرىن جالىن ەتىپ, ەڭبەككە ارالاسىپتى. تالاپتى جاس ادام جانىنىڭ اراشاسى بولا ءجۇرىپ, وبا اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستارعا بەل شەشە كىرىسەدى. العاش قاراپايىم جۇمىستان باستاۋ العان ونىڭ تىرلىگى بىرتە-بىرتە ابىروي اكەلە باستايدى. قىزمەت باسپالداعى دا بيىكتەيدى. قاتارداعى دارىگەرلىكتەن باستالعان ەڭبەگى «ەمبى» وباعا قارسى كۇرەس ستانساسىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە جەتكىزەدى. بۇل مەكەمەدەگى جۇمىس وتە جاۋاپتى بولاتىن. سەبەبى, وباعا قاتىستى بارلىق جۇمىستى تىكەلەي ماسكەۋ قاداعالايتىن. ءتىپتى جابىق دەسە دە بولادى. اسكەريلەنگەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ورىن رەتىندە ونداعى ءىس تەتىگى ەكىنىڭ بىرىنە سەنىپ تاپسىرىلا بەرمەيتىن. تەگەۋرىندى جاستىڭ ءجىتى قيمىلى, جىگەرى تالايدى ءتانتى ەتەدى. اۋىرتپالىعى وراسان دەپ ەسەپتەلەتىن ىندەتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سەرگەكتىك كەرەكتىگىن ۇعىنعان ول ءوزى عانا ەمەس, وزگەلەردى دە جاۋاپتى جۇمىسقا جۇمىلدىرادى.
ءبىر زاماندارى وبا جايلاعاندا حالىق قىناداي قىرىلعانىن ساتىبالدى تاريحتان وقىپ, تانىسقانى بار. جۇقپالى كەسەلدىڭ وشاعىن جويۋ, جويىپ قانا قويماي, كەيدە «ويانىپ» كەتەتىنىن بىلەتىن مامان وعان دەر كەزىندە توسقاۋىل قويۋ ىسىنە دە ۇيىتقى بولادى. ءتىپتى قاتەرلى دەرتتىڭ پايدا بولۋ, ودان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ جويىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگىنىڭ الدىن الۋ, قورعانۋ تاسىلدەرى تۋرالى زەردەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ماتەريالدارىن عىلىمي ساراپتاماعا جىبەرىپ وتىرادى. ونىڭ مۇنداي زەرەكتىگىنە كەزىندە ءبىلىم بەرگەن عالىمدار ريزالىق تانىتىپ قانا قويماي, لابوراتوريا مەڭگەرۋشىسى بولۋعا شاقىرعان ەكەن. قارت اناسىنان الىستاپ كەتۋ وعان قيىنعا سوعادى. ۇستازدارىنىڭ تىلەگىنە ءوزىنىڭ ءۋاجىن ايتىپ, ەل ىشىندە ءجۇرىپ-اق عىلىمي جۇمىستار جازۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزەدى. وعان ۇستازدارى دا كەلىسىمىن بەرەدى. ءسويتىپ اتىراۋ ايماعىمەن ەتەنە ارالاسىپ, بۇرىن كوشپەلى عۇمىر كەشكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ داستۇرىمەن تانىسۋدى, ساعىمدى سارى دالانى جاياۋ-جالپىلاپ كەزۋدى ادەتكە اينالدىرادى. تۇيەنىڭ قومىنا قۇرال-سايماندارىن ارتىپ, ۇدەرە كوشىپ جۇرگەن حالقىمىزدىڭ باسىنا تالاي رەت اپات اكەلگەن وبا دەرتىنىڭ وشاعى سانالعان سولتۇستىك كاسپي ويپاتى ماڭىن, مىڭتوبە, بەگايدار, ايباس قۇمدارىن جيەكتەي شارلاپ, الىستاعى ازعىر ۇشتاعانىنا دا بارادى. سول كەزدە ونىڭ كوكەيىندە تايسويعان بويىنداعى وبا وشاعىن جويۋعا كۇش سالعان الاش قايراتكەرى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ءومىر جولى ايناداعىداي ايقىن تۇراتىن. سونىڭ ىزىمەن تالاي جەردى شارلاپ, تالاي وڭىرگە تابانى تيەدى. ءسويتىپ ساتىبالدى حامزا ۇلى كسرو اۋماعىندا ءبىرىنشى بولىپ وباعا شالدىققان تۇيەدە جانە ونى قارايتىن ادامداردا پايدا بولعان اۋرۋلار تۋرالى مالىمەتتەردى جۇيەلەپ, ءوز بايلامىن ءتيىستى ورىندارعا جىبەرەدى. بۇل تالانتتى ازاماتقا ابىروي اكەلەدى. ويتكەنى عالىم ونىڭ عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ نەگىزىندە ءتيىستى مەكەمەلەر قاۋلى-قارارلار قابىلداپ, شارالار قولدانادى. ەلىمىز بويىنشا العاش رەت ساۋ جانە وباعا قارسى ۆاكتسينا ەگىلگەن تۇيەلەردىڭ سالىستىرمالى يممۋنيتەتتەرىنىڭ ەرەكشەلەنبەگەن فاكتورلارىن زەرتتەپ, وبا اۋرۋىنىڭ قوزدىرعىشى تۋرالى قوسىمشا تەست ۇسىنادى. وسىنداي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە ساتىبالدى حامزا ۇلى رەسەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىنداعى «ميكروب» ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا-
سىن ءساتتى قورعاپ شىعادى. ون التى جىلدان كەيىن عىلىم دوكتورى اتانادى. بۇل ەڭبەكتەرى تەك اتىراۋ وڭىرىندە عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىزدەگى وبا وشاقتارىن جويۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستاردىڭ ىرگەتاسى بولىپ قالانعانىن ايتۋعا ءتيىستىمىز.
كسرو زامانىندا وباعا قارسى مەكەمەلەردە وزگە ۇلتتار وكىلدەرى ىستەپ كەلگەنى ءمالىم. بۇل جۇيەنى باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەننەن كەيىن ساتىبالدى حامزا ۇلى بىرتە-بىرتە بۇزىپ, ءوز قانداستارىن تارتا باستايدى. كاسىبي بىلىكتى ازاماتتاردى لابوراتوريا مەڭگەرۋشىسى, جەتەكشى قىزمەتكەر ەتىپ تاعايىنداۋمەن قاتار, ولارعا قاجەت قامقورلىقتى دا قاراستىرادى. اسىرەسە, ۇلت دەنساۋلىعىن كوتەرۋ, جۇقپالى اۋرۋدان قورعاۋ جونىندەگى جۇمىستارى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىنگى كەزەڭدە نەگىزگى باعىتقا الىنىپ, ءتيىستى مەكەمەلەر سول بويىنشا جوسپار-جوبا جاساپ, جۇمىس اتقارعانىن ايتا كەتۋگە بولادى.
ايتۋلى عالىم, قازاق ەلىنىڭ اۋماعىنداعى وبا وشاقتارىن تۇبەگەيلى جويۋ جۇمىسىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, ونى بولدىرماۋ ءىسى بويىنشا ەرەكشە جۇمىس جاساعانىن ونىڭ ەڭبەكتەرىنەن كورۋگە بولادى. سەكسەنگە جۋىق عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى بۇل سوزىمىزگە دالەل. اسىرەسە «ورال-ەمبى» جانە ءۇستىرت ماڭايلارىنداعى اۆتونومدى وشاقتارداعى وبانى ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋعا الۋ», «اتىراۋ وبلىسىندا وبانىڭ الدىن الۋ», تاعى باسقا عىلىمي مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ءجونى بولەك. ءومىر بويى ءبىلىمىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋمەن اينالىسقان جوعارى دارەجەلى ەپيدەميولوگ-دارىگەر, پروفەسسور ساتىبالدى حامزا ۇلى ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرتتەرگە ءدارىس بەرىپ, ۇلاعاتتى ۇستاز, تانىمال عالىم رەتىندە دە بەدەلدى بولعان ەكەن.
ساتىبالدى حامزا ۇلى وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ومىردەن وزدى. بىراق ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, تەوريا مەن پراكتيكانى قاتار ۇشتاستىرعان ۇستازدىعى جۇرتقا ءمالىم, شاكىرتتەرىنە ۇلگى. ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر, عىلىمداعى وزىندىك جولى اركەز باعالانىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىر دالەلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن ومىراۋىنا تاعىپ, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتانىپ, «كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىسىمەن ماراپاتتالىپ, ەكولوگيا جانە تىرشىلىك ەتۋ قاۋىپسىزدىگى حالىقارالىق عىلىم اكادەمياسى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كاد (دوي) مەن ەكوسوس تورالقاسىنىڭ 2007 جىلعى بىرىككەن شەشىمىنە ساي ساتىبالدى حامزا ۇلى ادامزاتقا شىن بەرىلىپ, قىزمەت ەتكەنى ءۇشىن «گيپپوكرات» مەدالىن الىپتى. ارداقتى ازاماتتىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى اكە جولىن جالعاپ, ۇلت ىسىنە ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. وسىنداي وتانشىل ۇلدى ەلى مەن ۇلتى باعالاپ, ەسىمىن ەستە قالدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
