قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 1997 جىلدى «جالپۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى» دەپ جاريالاعان ۋاقىتتان باستاپ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, جاپپاي جازالاۋ شارالارى, 1930-50 جىلدارداعى قازاقستان تەرريتورياسىنا قونىس اۋدارۋلار تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءارحيۆتىڭ قۇراستىرۋ ۇجىمى جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ (نەمىس, پولياك, كورەي) قونىس اۋدارۋ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتىق جيناقتار جاريالادى. جيناقتىڭ ەكىنشى كىتابىندا 1936-39 جىلدارداعى قونىس اۋدارۋلار تاريحىنا قاتىستى, ونىڭ ىشىندە قازاقستانداعى كورەي دياسپوراسىنىڭ تاريحى تۋرالى قۇجاتتار جاريالاندى. كورەيلەردىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارۋى كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن بكپ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1937 جىلدىڭ 21 تامىزىنداعى بىرلەسكەن №1428-326سس «كورەي حالقىن قيىر شىعىستاعى شەكارالىق اۋدانداردان كوشىرۋ تۋرالى» جانە كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 1937 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندەگى №1647-377سس «كورەيلەردى قيىر شىعىس اۋماعىنان كوشىرۋ تۋرالى» قاۋلىلارىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى. ەگەر العاشقى قاۋلىدا «بكپ (ب) قيىر شىعىس ولكەلىك كوميتەتىنە, ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتى مەن قيىر شىعىس ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) باسقارماسىنا شەكارالىق اۋداندارداعى بارلىق كورەي حالقىن وزبەك جانە قازاق كسر-لەرىنە كوشىرۋ» تۋرالى ۇسىنىس جاسالعان بولسا, ەكىنشى قاۋلىدا قيىر شىعىس اۋماعىنان كورەي ۇلتى تۇگەلدەي دەرلىك كوشىرىلەتىنى جانە ولاردىڭ ورنالاساتىن ايماقتارى ناقتى كورسەتىلدى: قازاقستاندا 12 000 كورەي شارۋاشىلىعى اقتوبە, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى مەن گۋرەۆ وڭىرىنە ورنالاساتىن بولدى. الايدا, كوشىرىلەتىن وبلىستار قاۋلىدا ناقتى كورسەتىلگەنىمەن, ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى قونىس اۋدارعان حالىقتاردىڭ ءبىر اۋماقتا شوعىرلانۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي, ولاردى بۇكىل قازاقستان تەرريتورياسى بويىنشا ورنالاستىردى. وسىلايشا, جوعارىدا اتالعان ەكى قاۋلىنىڭ نەگىزىندە, قيىر شىعىستاعى كورەيلەردىڭ قازاقستانعا كوشىرىلۋى جاپپاي جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
1937 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندەگى كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ №1571-356سس قاۋلىسىمەن قيىر شىعىستان قونىس اۋدارۋدىڭ شىعىندار سمەتاسى انىقتالدى. بۇل بويىنشا ءار وتباسىنا 6 مىڭ سوم قارجى بولىنەتىن بولدى. مۇنىڭ ىشىنە ءبىر وتباسىن كوشىرۋ شىعىندارى, تاعام جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, كوشكەن جەرلەردە قالعان ەگىستىككە, قۇرىلىس جانە قۇرال-سايماندارعا تولەنەتىن, كەلگەن كەزدە ءۇي سالۋعا قاجەتتى قارجى جانە تاعى باسقالارى كىردى. قونىس اۋدارۋ كەزىندە كورەيلەرگە وزدەرىمەن بىرگە شارۋاشىلىق قۇرال-سايماندارىن, مال-مۇلكىن بىرگە اكەتۋگە رۇقسات ەتىلگەنىمەن, ءىس جۇزىندە قوسىمشا تاۋار ۆاگوندارىنىڭ بەرىلمەۋى سەبەپتى قاۋلىنىڭ بۇل تارماعى جۇزەگە اسىرىلمادى. ەگەر العاشقى قاۋلىدا مەملەكەت كورەيلەردىڭ م ۇلىكتەرىن كوشىرۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, شىعىندارىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسقان بولسا, قونىس اۋدارۋ تۋرالى ەكىنشى قاۋلىدا مال-مۇلكىنىڭ ءبارىن مەملەكەتكە وتكىزىپ, قونىس اۋدارىلعان جەرلەرىندە ايىرباس تۇبىرتەكتەرى ارقىلى ولاردىڭ ورنىنا باسقاسىن الۋعا ءماجبۇر بولدى.
حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 28 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىنا سايكەس كورەيلەردى كوشىرۋ 1937 جىلى قازان ايىندا تۇگەلدەي اياقتالۋى ءتيىس ەدى. ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ ورگاندارى قونىس اۋدارۋدى حالىق سانىنىڭ العاشقىدا جوسپارلانعاننان كوپ بولۋىنا قاراماستان 1937 جىلدىڭ 25 قازانىنا قاراي اياقتادى. 1937 جىلدىڭ قىركۇيەگىنىڭ اياعىنا قاراي العاشقى كورەي قونىس اۋدارۋشىلار ەشەلونى قازاقستانعا كەلە باستادى. وسى ۋاقىتتان باستاپ قازاقستانداعى كورەي ۇلتىنىڭ تاريحى باستالادى.
«يز يستوري دەپورتاتسي» قۇجاتتار جيناعىنىڭ العاشقى ەكى كىتابىندا قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەستەلىكتەرى جاريالاندى. سولاردىڭ ءبىرى, ۆالەنتينا لي ءوز وتباسىنىڭ قازاقستانعا كەلۋىن بىلايشا ەسكە الادى: ء«…بىز 1937 جىلدىڭ قىركۇيەگىنىڭ سوڭى مەن قازان ايى بويىندا جولدا بولدىق. جولدا ۇزاق ۋاقىتقا توقتاعان كەزدەر كوپ بولدى. سونداي كۇندەردىڭ ءبىرى ەسىمدە قالىپتى. ءبىز ءبىر كولدىڭ جاعاسىنا كەلىپ توقتادىق (ول كەزدە ول ماعان تەڭىز سەكىلدى بولىپ كورىندى). كۇن اشىق ەدى. ايەلدەردىڭ ءبارى كيىمدەردى جۋىپ, ولاردى بۇتالارعا كەپتىردى. انام كەيىن ول كول بايكال ەكەنىن ايتتى, بىراق مەن بالقاش دەپ ويلايمىن. تاعى ءبىر ەستە قالعانى – مەنىڭ اكەم لي چان نيون اعام لي پاۆەلمەن بىرگە قالاعا بارىپ, بىزگە ەكى سەبەت الما الىپ كەلدى. سونداي ءدامدى ەدى. قازىر ويلاسام, ول الماتىنىڭ اپورتى ەكەن. العاشىندا ءبىزدى قارماقشى بەكەتىنە ءتۇسىردى. ءوزىمىزدىڭ تۇرعان جەرىمىزبەن سالىستىرعاندا بۇل جەر بىزگە كورىكسىز بولىپ كورىندى. قيىر شىعىستا بىزدە بورەنەدەن سالىنعان 5-6 بولمەدەن تۇراتىن ۇلكەن ءۇيىمىز جانە كۋدۋر كان (جىلى ەدەن) بولعان ەدى. ...ال بۇل جەردە ءبىز تەك شەكسىز دالا مەن قامىستاردى عانا كوردىك. تۇرعىن ءۇي رەتىندە بىزگە بۇرىنعى اتقورا جانە وعان توسەۋگە سابان بەردى. ...17-18 اقپاندا بىرەۋلەر ەسىگىمىزدى قاعىپ, اكەمنىڭ اتىن اتادى. سول ءتۇنى ونى قاماۋعا الدى, ودان كەيىن اكەمىزدى كورمەدىك. بۇل 1938 جىل ەدى. ارحيۆ قۇجاتتارى بويىنشا ءبىز ونىڭ «حالىق جاۋى» جانە «جاپون تىڭشىسى» رەتىندە سوتتالىپ, اتىلعانىن بىلدىك».
قازاقستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعاندار وبلىستارعا شاشىراي ورنالاستىرىلدى. ولار ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتارىنان ايرىلدى, رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا ەركىن قوزعالۋ, اسكەرگە قابىلدانۋ قۇقىقتارى شەكتەلىپ, مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قىسىم كوردى. بۇل ارادا كوشىرىلگەن حالىقتارعا قازاق حالقىنىڭ كورسەتكەن ايرىقشا قولداۋىن ايتا كەتكەن ءجون. قازاق وتباسىلارى ءوز شاڭىراعىندا ادام سانىنىڭ كوپ بولۋىنا, جاعدايدىڭ اۋىرتپالىعىنا قاراماستان ولاردى ۇيلەرىنە قابىلدادى. قازاقستانعا كەلگەن كورەي حالقى قازاقتاردىڭ كومەگىمەن قيىنشىلىققا قارسى تۇرىپ, قازاقستاننان لايىقتى ورنىن الا ءبىلدى.
مۇحاممەد جىلگەلدينوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى
