26-27 قازاندا استانادا الماتى وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
باستاعى باقتى باعالاۋدان ۇتارىمىز كءوپ
– اڭسار تۇرسىنحان ۇلى, الماتى وبلىسى اگرارلىق سالاعا مەيلىنشە ارقا سۇيەيتىن ءوڭىر. دەمەك, اڭگىمەنىڭ اۋەلگى جەلىسىن وسىدان باستاساڭىز.
– ءيا, بىزگە ءتاڭىردىڭ ءوزى جەتىسۋ ولكەسىن زور ىقىلاسپەن سىيعا تارتقان دەپ بىلەمىز. ءويتكەنى, تاۋ دەسە تاۋى, باۋ دەسە باۋى بار, ءشولى دە, كولى دە جەتكىلىكتى. سۋلى, نۋلى الاكول مەن بالقاشتىڭ اتىرابىندا گەوگرافيالىق جەر بەدەرىنىڭ بارلىق سيپاتتى اسەم كورىنىسىن كەزدەستىرەمىز. كيەلى اتامەكەنىمىز اۋىل شارۋاشىلىعىن ءورىستەتۋگە ءابدەن قولايلى. تامىلجىعان تابيعاتى بەرەكە باستاۋى. سوندىقتان دا بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 202 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. جالپى ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىن قولداۋعا مەملەكەتتەن 2,7 ملرد. تەڭگە قاراجات جۇمىلدىرىلدى.
قىسقا ازىرلىك تە ەرتە باستالدى. بيىل 1 ملن. 550 مىڭ توننا ءشوپ, 77 مىڭ توننا پىشەندەمە جيناۋ جوسپارلانسا, قازىر ناقتى 2 ملن. 16 مىڭ توننا ءشوپ جانە 77,0 مىڭ توننا پىشەندەمە مال قىستاۋلارىنا تاسىمالداندى.
ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋ باستى شارت دەسەك, جەمىس-جيدەك وسىرۋمەن 800-دەن استام شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى اينالىسادى. كوپجىلدىق ەكپە اعاشتارىنىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, ينتەنسيۆتى ۇلگىدەگى باق وتىرعىزۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان 225,0 ملن. تەڭگە قولداۋ كورسەتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شارۋا قوجالىقتارى 317 باق پەن 7 گەكتار ءجۇزىمدىك وتىرعىزسا, بۇگىندە 35 گەكتارلىق 459 جىلىجاي جۇمىس ىستەپ تۇر. وسى ماقساتتاعى جۇمىستارعا جىل باسىنان بەرى 1622,1 ملن. تەڭگەگە 462 دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى الىندى.
وتكەن مەرزىمدە ءسۇت ءوندىرۋ 537 مىڭ توننانى قۇرادى, 197,2 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلدى. قازىر وبلىس كولەمىندە 1003,0 مىڭ باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 3734,6 مىڭ باس قوي مەن ەشكى, 272,3 مىڭ باس جىلقى, 6,5 مىڭ باس تۇيە جانە 10201,6 مىڭ باس قۇس وسىرىلۋدە.
«ءمۇيىزدى ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ» جوباسى شەڭبەرىندە وعان قاتىسۋشى شارۋاشىلىقتارعا 878 اسىل تۇقىمدى, ەتتى باعىتتاعى بۇقالار ساتىلدى. جاڭادان 7308 باس ءىرى قارا وسىرەتىن 83 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قۇرىلدى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك «سىباعا» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىسىنىڭ كورسەتكىشتەرى جاقساردى. ءار انالىق باستان ورتاشا 5000 كيلوگرامنان ارتىق ءسۇت ساۋاتىن ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ «ادال» اگروونەركاسىپتىك كەشەنى» اق, الاكول اۋدانىنىڭ «تاۋ سامالى لتد» جانە تالعار اۋدانىنىڭ «بايسەركە اگرو» جشس-ءنىڭ تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنا جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلدى. بالقاش اۋدانىنداعى قۋاتتىلىعى 5 مىڭ باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋدا.
مالدارىگەرلىك الدىن-الۋ شارالارى دا مەرزىمىنە ساي جۇرگىزىلۋدە. وبلىستا 144 مال سويۋ نىساندارى جۇمىس جاسايدى. جىل باسىنان بەرى 19 قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى ىسكە قوسىلىپ, 2 وندىرىسكە كەڭەيتۋ جۇرگىزىلدى. جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋمەن 935 كاسىپورىن اينالىسادى. وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا قاپشاعاي قالاسىنداعى سىيىمدىلىعى 13 مىڭ توننا كوكونىس ساقتاۋ قويماسى تاۋەلسىزدىك مەرەيىنە وراي ىسكە قوسىلاتىن نىساندار قاتارىندا.
– ارينە, جەتىسۋ ەلىنىڭ تۇرمىس-تىنىسى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شەكتەلمەيتىنى انىق. سوڭعى جىلدارى ەلباسى جولداۋىنا ساي ۇدەمەلى قارقىنمەن العا باسقان ونەركاسىپتىڭ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ جايى قالاي؟
– بۇل سالاداعى جالپى كورسەتكىشتەردىڭ قالىپتاسۋىنا وڭدەۋ ونەركاسىبى ەلەۋلى ىقپال ەتىپ, ونىڭ ۇلەس سالماعى 81,6 پايىزدى قۇرادى. 2010-2014 جىلدارعا باعىتتالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 4746,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 33 ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان جالپى 73,9 ملرد.تەڭگەلىك 27 ينۆەستيتسيالىق جوبالار بەكىتىلگەنى بەلگىلى.
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 5 جوبا جۇزەگە استى. ولاردىڭ قاتارىندا ىلە اۋدانىندا قۋاتتىلىعى 10 مىڭ توننالىق تىكبۇرىشتى قۇبىرلار شىعاراتىن «كومپانيا SONIK» زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 4 شىلدەدە وتكىزىلگەن تەلەكوپىر اياسىندا تۇساۋى كەسىلىپ, ىسكە قوسىلدى. جانە وسى اۋداندا قۋاتتىلىعى بويىنشا 400 توننا پرەميكس جەم قوسپاسى مەن كونتسەنتراتتار شىعاراتىن «كورموۆيك-ەۆروتەحنولوگيا» جشس جوباسى, «يۋرينۆەستستروي» جشس-ءنىڭ اسفالت شىعاراتىن زاۋىتى, تالعار اۋدانىندا 1200 توننا ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن «بايسەركە اگرو» جشس-ءى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىس جوباسى مەن «حۋنداي اۆتو ترانس» جشس-ءنىڭ «Hyundai» جۇك كولىكتەرى مەن اۆتوبۋستارىن ءىرى توراپتىق جيناۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى قۇرىلىسى دا ىسكە قوسىلدى. ال, ەكىنشى جارتى جىلدىقتا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىمەن 3 جوبا, اتاپ ايتقاندا تەكەلىدەگى «Green House-زەلەنىي دوم» جشس-ءنىڭ 3,65 گەكتار جەردى الاتىن جىلىجايى, قاينار اكب سەرىكتەستىگىنىڭ بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا ءوندىرىلمەگەن قورعاسىندى-قىشقىلدى اككۋمۋلياتورلار باتارەيالارىن شىعارۋ ءوندىرىس ورىندارى مەن قوسىمشا تاعى 2 جوبانى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ, ءجۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە.
– ءار جىلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار عوي. اعىمداعى جىلعى ەرەكشە وقيعالار ساناتىنا قايسىسىن جاتقىزۋعا بولادى؟
– ءيا, ەرەكشە دەمەكشى, وبلىس اۋماعىندا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا مينيسترلىكتەردىڭ جانە مەملەكەتتىك حولدينگتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بەكىتىلگەن جالپى سوماسى 7674,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن جەتى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندە قۋاتى 300 مەگاۆاتت «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ورنى بولەك. مۇنى شىن مانىندەگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ زور جەتىستىگى دەگەن ءجون. ول شۆەيتساريا مەن قىتايدان كەيىن جەر استىن ۇڭعىلاۋ ادىسىمەن سالىنعان ءۇشىنشى ستانسا. وسى نىساندى ىسكە قوسۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى جارىق كوزىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلەدى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ جىلدىق ورتاشا شىعارىلىمى 1 ملرد. كۆت.ساعات.
بۇگىندە شارىن وزەنىنىڭ اعىنىمەن بەستوبە سۋ قويماسى تولتىرىلىپ جاتىر. بۇيىرسا, 11 جەلتوقساندا ءبىرىنشى كەزەڭى, ال 28 جەلتوقساندا ەكىنشى كەزەڭى ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانعان.
وسى تۇستا جانە ءبىر قۋانارلىق وقيعا قاتارىنا بالقاش جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن كورەيلىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسە سالۋ ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىم تاپقانىن دا ايتقان ءجون. بارشاعا بەلگىلى, ەلباسى جۋىردا كورەي رەسپۋبليكاسىنىڭ دەلەگاتسياسىن قابىلداعاندا وسى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى شەشىلگەنى زور جەتىستىكتەر قاتارىندا ەكەنىن ريزاشىلىقپەن ايتامىز.
– جۇرت يگىلىگى ءۇشىن جارقىن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسقانى زور مەرەي. ال ەندى وبلىس حالقىنىڭ قازانىن كۇندەلىكتى قايناتۋعا قارىمدى ۇلەسى بار شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ جاعدايىنا توقتالا كەتسەڭىز, ارتىق بولماس.
– بۇل سالادا 267 مىڭعا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتيتىن 92,8 مىڭ سۋبەكتى بار ەكەنىن جانە ولاردىڭ شىعارعان ءونىمى مەن كورسەتكەن قىزمەتىنىڭ كولەمى 348,1 ملرد. تەڭگەنى قۇراعانىن ايتۋعا بولادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ لايىقتى جالعاسىن تابۋدا. بيىل باعدارلاما بويىنشا 908,2 ملن.تەڭگەگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلدى. پايىزدىق مولشەرلەمەگە سۋبسيديا بەرۋ ءۇشىن 25 جوبا, بانك نەسيەلەرىن جارتىلاي كەپىلدەندىرۋدە ءبىر جانە يندۋستريالدى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدا 4 جوبا ماقۇلداندى.
– حالىقتىڭ باقۋاتتى تۇرمىسىنىڭ تىرەگى – تۇرعىن ءۇي, سودان سوڭ ءارتۇرلى كوممۋنيكاتسيالار ەكەنىن ەسكەرسەك, وسى ءجانە ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋى باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارىسى تۋرالى دا وقىرماندارىمىزدى حاباردار ەتىپ وتسەڭىز.
– ءيا, بيىل وبلىس بويىنشا وتكەن مەرزىمدە مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىمەن 519,8 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 108,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 49 سۋ جۇيەسى نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى جانە قايتا قۇرىلىمداۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ, وعان 6,1 ملرد. تەڭگە جۇمسالدى. ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ, جول سالۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارى دا ويداعىداي جۇزەگە استى. ايتالىق, بيىل بارلىعى 198,8 شاقىرىم جانە 495 مىڭ شارشى مەتر اۆتوموبيل جولدارى جوندەلىپ, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار سارىوزەك – قورعاس – قوعالى – كوكسۋ – قارابۇلاق اۆتوجولدارى, الماتى-1 – شامالعان – ۇزىناعاش, الماتى – وسكەمەن, ەسىك – قىربالتاباي – جەتىگەن, تاعى باسقا جول تەلىمدەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
ەكونوميكانىڭ وڭ قارقىنمەن دامۋى الەۋمەتتىك دامۋعا دا ءوز ىقپالىن تيگىزدى. جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا نومينالدىق تابىس 6,4 پايىزعا ارتىپ, ورتاشا ايلىق اقى 65 مىڭ تەڭگەدەن استى.
– شاكىرتتەرگە باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋ اسا ماڭىزدى. وبلىس بيۋدجەتىنىڭ قوماقتى ءمولشەرى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جۇمسالاتىنى سوندىقتان. وسىنىڭ قايتارىمى, سالانىڭ العا باسۋى قانشالىقتى دەڭگەيدە؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ تابىستىلىعى ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ وسى سالانى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قويعان مىندەتتەرى مەن تاپسىرمالارىن اتقارۋعا باعىتتالعان. وعان جۇمسالاتىن بيۋدجەت قازىر 73 ميللياردتان استام تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلعىدان 23,6 پايىزعا ارتتى.
– حالقىمىز «اۋەلگى بايلىق» دەپ ەسەپتەيتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماڭىزدىلىعى ءتىپتى ەرەكشە. ول تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟
– بۇل سالاعا 2011 جىلى 41,3 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. دارىگەرلەر مەن ورتا بۋىن مەديتسينا ماماندارىنىڭ قاتارى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن دارىگەرلەردىڭ 35-40 پايىزى زەينەتكەرلەر مەن زەينەت جاسىنا جاقىنداعاندار. سوندىقتان كادر ءماسەلەسىن شەشۋ تولعاقتى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. دەسەك تە, جاڭادان سالىنىپ جاتقان ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ سانى ارتا تۇسكەنىن, ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاقسارعانىن, ساپالى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن الەمدىك ستاندارتتارعا ساي جاڭا قۇرال-جابدىقتاردىڭ بارىنشا كەلە باستاعانىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى.
قازىر وبلىستا 16 تەلە-موبيلدىك مەديتسينا ورتالىعى, ەكى سانيتارلىق اۆياتسيا بولىمشەسى, تالدىقورعان قالاسىنداعى وبلىستىق اۋرۋحانادا امبۋلاتورلىق-موبيلدىك كەشەن, ناۋقاستاردىڭ ءارتۇرلى اۋرۋلارىن تەكسەرۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى كومپيۋتەرلىك 3 توموگراف, 8 مامموگراف, جاڭا تۋعان نارەستەلەر ءۇشىن 30 سيپاپ اپپاراتى, 73 كيۋۆەز جانە وكپەنى جاساندى جولمەن دەمالدىراتىن 30 اپپارات جۇمىس ىستەيدى.
2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وبلىس ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن قابىلداعان. ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قاتارىندا ادامنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋىن 70 جاسقا جەتكىزۋ, تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ كورسەتكىشىن مەيلىنشە ازايتۋ, تۇرعىنداردى تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جانە باسقا دا اسا ماڭىزدى ماقساتتار باسشىلىققا الىنعان.
– وبلىس سپورتشىلارىنىڭ ورەلى تابىستارىنان رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى جاقسى حاباردار. ەندى وسى جەتىستىكتەر مەن مادەنيەت سالاسىنداعى مانەرلى ماسەلەلەر تۋرالى ايتساڭىز.
– ول راس. ءبىزدىڭ زىلتەمىر كوتەرەتىن سپورتشىلارىمىز ەل نامىسىن قورعاۋدا ءاردايىم جەڭىس تۋىن جەلبىرەتىپ ءجۇر. ەرلەر مەن ايەلدەر كومانداسىنداعى چەمپيوندارىمىزدىڭ ەسىمىن قازىر الەم تانىدى. «جەتىسۋ» فۋتبول كومانداسىنىڭ بيىلعى اياق الىسىنان دا زور ءۇمىت كۇتەمىز.
جۋىردا تالدىقورعان قالاسىنداعى قاراتال شاعىن اۋدانىندا تاعى ءبىر جاڭا نىسان – تەننيس كورتى اشىلدى. بۇل جاستاردىڭ جارىس وتكىزۋىنە, شىڭدالىپ, شىنىعۋىنا جاقسى ءمۇمكىندىك تۋدى دەگەن ءسوز. الاكول اۋدانىندا سپورت بازاسىنىڭ, ىلە جانە تالعار اۋداندارىندا ستاديونداردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
مادەنيەتكە دە زور كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. رايىمبەك اۋدانىندا ساتى, كەربۇلاقتا باسشي, كوكسۋدا اقتەكشە جانە بالقاش اۋدانىنىڭ اقكول اۋىلىندا 4 مادەنيەت ءۇيى اشىلدى. مادەنيەت مەكەمەلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن 946,5 ملن.تەڭگە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا 168,5 ملن.تەڭگە ءبولىندى. قوسىمشا 21 كىتاپحانا اشىلىپ, كىتاپ قورىن تولىقتىرۋ ءۇشىن 14,4 ملن. تەڭگە باعىتتالدى.
سونىمەن قاتار, اقيىق اقىن مۇقاعاليدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى دا سالتاناتتى تۇردە اتالىپ ءوتىلدى. وعان 50 مىڭنان استام ادامنىڭ قاتىسقانى ونىڭ قانداي دارەجەدە ۇيىمداستىرىلعانىن كورسەتسە كەرەك. بۇعان قوسىمشا اۋداندار مەن قالالاردىڭ مادەني كۇندەرىنىڭ جىلداعى داستۇرگە ساي تابىستى وتكىزىلۋى وبلىس مادەنيەتىنىڭ شىرايىن كىرگىزىپ وتىرعانىن ايتقان دۇرىس.
– اڭسار تۇرسىنحان ۇلى, بيىلعى جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيى اتالىپ, وتىلگەلى وتىر. بۇل جايلى ءوز تولعانىسىڭىز بەن ءسوز سوڭىندا وقىرماندارعا جەتكىزسەم دەگەن جەكە ويىڭىز بار شىعار.
– تاۋەلسىزدىك تۋرالى بيىل كوپ ايتىلدى. ودان اسىرىپ, جاڭالىق اشام دەۋ ابەستىك شىعار. الايدا, سۇراق قويىلعان سوڭ جەكە پىكىر اينالاسىندا تولعانساق, ءتاڭىردىڭ سىيىمەن توقسان ءبىرىنشى جىلى ەشبىر كيكىلجىڭسىز كەلە سالعانداي بولعان تاۋەلسىزدىكتىڭ شىنايى ءمانىن ءبىزدىڭ ادامدار ەندى-ەندى سەزىنە باستاعانداي كورىنەدى ماعان. باستاعى باقتى باعالاي بىلگەننەن ۇتارىمىز كوپ جانە ونىڭ ءوزى ءبىر ونەر بولسا كەرەك.
سوندىقتان دا, قانداستارىمىزدىڭ كەيبىر بەيقامدىعى مەن جايباسارلىعىنا, ىسىراپشىلدىعىنا قاراپ, كەيدە «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» دەگەن ءسوز راس پا دەپ قالام. ايىلىمىزدى تارتا تۇسەتىن جەرلەرىمىزدىڭ كوپ ەكەنى كورىنىپ جاتاتىنى سوندىقتان. ءاردايىم اعايىن وسىنى ەستەن شىعارماسا, قاشاندا «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان» دۇرىس قوي. دانىشپان اباي سولاي دەگەن. ءبىزدىڭ ودان اسىرىپ ايتا الماسىمىز جانە حاق.
«ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن دانالىق بەكەر ايتىلماعان. قازىر ۇرپاق تاربيەسىنە قاي كەزدەگىدەن دە ەرەكشە ءمان بەرگەن دۇرىس. وسەمىن دەگەن ەل وسىنى وسيەت ەتەدى. بىلايشا تارقاتساق, وتباسى مەن بالا باقشالاردان باستاپ, مەكتەپتە, ودان كەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وسى ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنىپ جاتىر. ءبىز سوعان ءۇندەسەتىن وزىندىك ءىس-ارەكەتتەرىمىزدىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, باعدارلاي تۇسپەسەك بولمايدى. اعا ۇرپاقتىڭ باتىرلىعىن, ءورشىل, ومىرشەڭ رۋحىن, وتانسۇيگىشتىك ونەگەلەرىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوعان ۇمتىلىپ, سودان وزىمىزگە لايىق ۇلگى الساق, كەلەشەكتە تالاي تابىستارعا جەتەرىمىز انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
دەرەك پەن دايەك
• ونەركاسىپ. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا وبلىستا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 308,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 253,7 ملرد. تەڭگەگە ءونىم شىعارىلدى. ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 62,4 ملرد. تەڭگە بولدى.
• يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا اعىمداعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءىرى 5 جوبا ىسكە قوسىلادى. سونىڭ ىشىندە تەكەلى قالاسىنداعى «Green House – جاسىل ءۇي» جشس-ءنىڭ, تالدىقورعان قالاسىنداعى «قاينار-اكب» جشس-ءنىڭ, تالعار اۋدانىنداعى «بايسەركە اگرو» جشس-ءنىڭ, قاپشاعاي قالاسىنداعى «اگروفيرما «نۇراگرو» كوكونىس ساقتاۋ قويماسىنىڭ, جامبىل اۋدانىنداعى «جەڭىس-2006» كومپانياسى» جشس-ءنىڭ «بالىق وڭدەۋ بويىنشا زاۋىت قۇرىلىسى» جوبالارى بار.
• اۋىل شارۋاشىلىعى. بيىل بارلىعى 1 ملن. 169 مىڭ توننا استىق جينالادى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ىشىندە قامبالارعا 410,3 مىڭ توننا بيداي, 359,2 مىڭ توننا ارپا, 335,5 مىڭ توننا داندىك جۇگەرى, 56,5 مىڭ توننا كۇرىش قۇيىلماق.
• جىل باسىنان بەرى 1622 ملن. تەڭگەگە 462 دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى الىندى. قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 537,0 مىڭ توننا ءسۇت, 683,9 ملن. دانا جۇمىرتقا, 197,2 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلدى.
• ءمۇيىزدى ءىرى قارا سانى 1003,0 مىڭ باستى قۇرادى, قوي مەن ەشكى – 3734,6 مىڭ, جىلقى – 272,3 مىڭ, تۇيە 6,5 مىڭ جانە قۇستار 10201,6 مىڭ باسقا جەتتى.
• شاعىن كاسىپكەرلىك. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا 92,3 مىڭ بەلسەندى سۋبەكت جۇمىس ىستەيدى. وندا 266,7 مىڭ ادام قامتىلعان. بۇل وبلىستاعى ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىنداردىڭ 29,3 پايىزى. ولاردىڭ شىعارعان ونىمدەرى مەن كورسەتكەن قىزمەتىنىڭ كولەمى 430,8 ملرد.تەڭگەنى قۇرايدى.
• ينۆەستيتسيا سالاسى. وبلىس ەكونوميكاسىنا 249,1 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, بۇل 2010 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىمەن سالىستىرعاندا, 104,5 پايىزدى قۇرادى.ينۆەستيتسيانىڭ نەگىزگى كولەمى – كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن – 149649,6 ملن. تەڭگە نەمەسە 60,2 پايىز, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن – 17141,9 ملن. تەڭگە نەمەسە 6,9 پايىز, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 25255,3 ملن. تەڭگە نەمەسە 10,1 پايىز, شەتەل ينۆەستيتسيالارى – 24860,1 ملن. تەڭگە نەمەسە 9,9 پايىز جانە باسقا دا نەسيە قاراجاتتارى – 32224,8 ملن. تەڭگە نەمەسە 12,9 پايىز.
• تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى. بيىل 578,4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 125,4 ملرد.تەڭگە نەمەسە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 121,5 پايىزدى قۇرادى.
• سىرتقى ساۋدا. وبلىستىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمى 810,0 ملن. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 135,6, يمپورت – 674,5 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. ەكسپورتتىڭ باسىم بولىگى رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان, قىتاي جانە گەرمانياعا تيەسىلى. نەگىزىنەن ۇن, بالىق, اككۋمۋلياتورلار, تەمەكى جانە قارا مەتالل قالدىقتارى ەكسپورتتالادى.
• سالىق-بيۋدجەت سالاسى. 2011 جىلدىڭ 1 قازانىنا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن تۇسىمدەر 110,4 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, بولجام 113,6 پايىزعا ورىندالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە – 59,9 ملرد. تەڭگە ءتۇسىپ, بولجام 111,3 پايىزعا ورىندالدى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 50,5 ملرد. تەڭگە ءتۇستى (116,5 پايىز).
2011 جىلعا وبلىس بيۋدجەتى 215,4 ملرد.تەڭگەنى قۇراپ وتىر, ونىڭ ىشىندە: رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن نىسانالى ترانسفەرتتەر - 48,7 ملرد.تەڭگە, سۋبۆەنتسيا – 94,1 ملرد.تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت نەسيەلەرى – 2,1 ملرد.تەڭگە.
• حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا وبلىس بويىنشا 14401 جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى ارقىلى 16394 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. اقىلى قوعامدىق جۇمىستارعا - 8127 ادام, كاسىبي دايارلاۋعا – 3127 ادام جىبەرىلدى. ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەكتى 119,8 مىڭنان استام ادام 1316,1 ملن. تەڭگە كولەمىندە الدى.
• جۇمىسپەن قامتۋ. «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا 1 ملرد. 167 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. 4512 ادام ءبىلىم الادى, ونىڭ ىشىندە 3343 ادام كاسىبي دايارلىقتان, 910 ادام قايتا دايارلىقتان ءوتىپ, 259 ادام بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا. 356 ادام ەڭبەكاقىسىز سۋبسيديالانعان جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىلدى.
• حالىقتىڭ تابىسى. جان باسىنا شاققانداعى نومينالدىق تابىس 17,5 پايىزعا ارتىپ, ورتاشا ايلىقاقى 12,1 پايىزعا ءوستى نەمەسە 65688 تەڭگەگە جەتتى.
• دەموگرافيا. 2011 جىلعى تامىزدىڭ 1-دەگى مالىمەت بويىنشا, وبلىستا حالىق سانى – 1 ميلليون 887,7 مىڭ ادام. ونىڭ ىشىندە قالا حالقى – 439,9 مىڭ, اۋىل حالقى – 1447,8 مىڭ ادام. 1000 ادامعا شاققاندا حالىق سانىنىڭ تابيعي ءوسىمى 2005 جىلعى 7,7-دەن 2011 جىلى 11,4-كە دەيىن كوبەيدى.
جەر اۋماعى 223,9 مىڭ شارشى كيلومەتر.
• دەنساۋلىق ساقتاۋ. ەلباسىنىڭ «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى بويىنشا ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسى, الاكول اۋدانىنىڭ دوستىق كەنتىندە اۋىلدىق اۋرۋحانا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى.
• سونداي-اق, بيىل تالعار اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسى مەن ىلە اۋدانىنىڭ وتەگەن باتىر كەنتىندە الماتى ايماقتىق بالالار اۋرۋحاناسى ىسكە قوسىلماق.
• دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 2011 جىلى 41,3 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. قازىر وبلىستا 16 تەلە-موبيلدىك مەديتسينا ورتالىعى, ەكى سانيتارلىق اۆياتسيا ءبولىمشەسى, تالدىقورعان قالاسىنداعى وبلىستىق اۋرۋحانادا امبۋلاتورلىق-موبيلدىك كەشەن جۇمىس ىستەيدى.
• ءبىلىم بەرۋ. سالانىڭ بيۋدجەتى 73 ميللياردتان استام تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلعىدان 23,7 پايىزعا ارتتى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 5 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, 2811 ورىندىق 15 ورتا مەكتەپ سالۋ, 2 ءبىلىم بەرۋ نىسانىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 15173 وقۋشى تەست تاپسىرىپ, ۇبت قورىتىندىلارى بويىنشا وبلىستىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 82,1 بالل بولدى. بۇل ورايدا, قاراساي, جامبىل, پانفيلوۆ اۋداندارى مەن قاپشاعاي جانە تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۇلەكتەرى تابىستى ناتيجەلەر كورسەتتى. «التىن بەلگىدەن» ۇمىتكەر 526 تۇلەكتىڭ 332-ءسى ءوز بىلىمدەرىن دالەلدەدى.
• بۇگىندە وبلىس حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن جاستار قۇرايدى. ولاردىڭ قاتارىندا 540 048 جاس بار. بيىل جاستار ساياساتىن جۇرگىزۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 61 ملن. تەڭگە, الەۋمەتتىك جوبالارعا 15 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. قوعامدىق كولىكتە تەگىن ءجۇرۋ ماسەلەسى وڭىردە 2007 جىلدان بەرى شەشىمىن تاپسا, بيىل بۇل ماقساتقا 140 ملن. 636 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, ءتيىمدى جۇمسالۋدا.
• جاستاردىڭ ءبىلىم الۋ ماسەلەسىنە دە باستى نازار اۋدارىلىپ, جاعدايى تومەن وتباسىنان شىققان جانە جەتىم 354 بالا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن ءبىلىم السا, وعان 80,6 ملن. تەڭگە قارجى بولىنگەن.
• «ديپلوممەن اۋىلعا» باعدارلاماسىمەن جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن 275 جاس مامانعا 29 ملن. تەڭگەدەن استام كوتەرمە اقى مەن باسقا دا كوممۋنالدىق جەڭىلدىكتەر بەرىلدى.
• وبلىستا 37088 بالانى ءتاربيەلەيتىن 159 بالاباقشا جانە مەكتەپ جانىنداعى 445 شاعىن ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى.
• مادەنيەت. رايىمبەك اۋدانىندا ساتى, كەربۇلاقتا باسشي, كوكسۋدا اقتەكشە جانە بالقاش اۋدانىنىڭ اقكول اۋىلىندا 4 مادەنيەت ءۇيى اشىلدى. ءمادەنيەت مەكەمەلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن 946,5 ملن.تەڭگە, ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا 168,5 ملن. تەڭگە ءبولىندى. قوسىمشا 21 كىتاپحانا اشىلىپ, كىتاپ قورىن تولىقتىرۋ ءۇشىن 14,4 ملن. تەڭگە باعىتتالدى.
• سپورت. تالدىقورعان قالاسىنداعى قاراتال شاعىن اۋدانىندا تەننيس كورتى اشىلدى. الاكول اۋدانىندا سپورت بازاسىنىڭ, ىلە جانە تالعار اۋداندارىندا ستاديونداردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. جالپى, 2011 جىلى سپورتتىڭ بيۋدجەتى 40 پايىزعا ءوسىپ, 5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
• ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ. تابيعاتتى قورعاۋ باعدارلاماسى بويىنشا 2011 جىلى 655,9 ملن. تەڭگە ءبولىندى.
اتامەكەن
بابالاردىڭ باباسى,
قارت اجەمنىڭ اناسى,
ەلدىڭ نەبىر داناسى,
عۇمىر كەشكەن جەتىسۋ!
باتىرلاردىڭ وتانى,
اقىنداردىڭ وتانى!
ىرىس تولعان وشاعى –
جەر جانناتى – جەتىسۋ!
ۇرپاعىنىڭ ىرىسى,
ەل-جۇرتىنىڭ تىنىسى,
بەسىك بولعان جەتىسۋ!
ءوز ۇلتى مەن ۇلىسقا –
نەسىپ بولعان جەتىسۋ!
جەتى وزەنى جەلكىلدەپ,
مولدىرەگەن جەتىسۋ!
العاش تەڭدىك بايراعى,
جەلبىرەگەن جەتىسۋ!
جەرۇيىعىم – جەتىسۋ:
ءسۇيىنباي مەن جامبىلداي,
اقىن سارا, ءىلياس,
مۇقاعالي سەكىلدى
اقىنداردىڭ مەكەنى!
ەر قاراساي, قابانباي,
شاپىراشتى ناۋرىزباي,
رايىمبەك سەكىلدى
باتىرلاردىڭ مەكەنى!
جەر جانناتى – جەتىسۋ!
باتىرلاردىڭ وتانى,
اقىنداردىڭ وتانى.
ىرىس قونعان وشاعى,
كيەلى جەر – جەتىسۋ.
جولاۋشى ما, قوسشى ما,
كەڭ قۇشاعىن توسادى.
جەر جانناتى – جەتىسۋ!
ايتاقىن ابدىقال, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
ەلىم دەپ ەلجىرەپ, جۇرتىم دەپ جادىراعان تالدىقورعاندىقتاردىڭ ىرىس, ىنتىماعى ءاردايىم شالقي تۇسكەن
جوڭعار الاتاۋىنىڭ باۋرايىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 630-650 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان تالدىقورعان 1869 جىلى «تال-قورعان» اتتى قىستاۋدىڭ ورنىندا بوي كوتەرىپتى. كەزىندە گاۆريلوۆكا دەلىنگەن وسىناۋ قۇتتى مەكەن 1920 جىلدىڭ باسىندا تالدىقورعان اتالىپ, 1944-1997 جىلدار ارالىعىندا جانە 2001 جىلدان باستاپ وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە لايىق گۇلدەنە ءتۇستى دەسەك تە بولادى. شاھاردىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندەگى گەوساياسي ءرولى وتە زور. ول – جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ جۇرەگى, كيەلى تال بەسىگى. اۋە, تەمىر جول, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جان-جاقتى جەلىلەرى ارقىلى الماتى, وسكەمەن قالالارىمەن قوسا, رەسەيگە, قىتايعا جانە ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنە شىعۋعا بولادى.
ەركىن اينالما جولىنان تالدىقورعان – ۇشتوبە اينالما جولىنا دەيىن جالعاساتىن تاۋەلسىزدىك كوشەسىنىڭ ۇزىندىعى 6 شاقىرىم. وسى كوشە بويىنداعى «ءۇش اتا» جانە داڭقتى قاراكەرەي قابانباي باتىر مەن اقىن عالي ورمانوۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرى دە ءبۇكىل قالا كەلبەتىنە ءسان بەرىپ تۇر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2010 جىلدى «حالىقارالىق بيولوگيالىق تۇرلەندىرۋ جىلى» دەپ اتاۋىنا بايلانىستى قالا اۋماعىن قارقىندى تۇردە اباتتاندىرۋ قولعا الىندى. كوشەدە وزىندىك ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشەلىگىمەن ايشىقتالاتىن ءۇش شاعىن گۇلباقشا اشىلىپ, ۇلتتىق ناقىشپەن بەزەندىرىلدى. گۇل دەستەلەرىمەن ورنەكتەلگەن ول قازىر تۇرعىنداردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالعان.
تاۋەلسىزدىك كوشەسىنىڭ اۋماعىنداعى 8 گەكتاردى قۇرايتىن ورتالىق الاڭدا مەرەكەلىك شارالار وتكىزىلەدى. وعان كۇن سايىن مىڭداعان قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى كەلىپ جاتادى. كوشە بويىنا ورنالاسقان ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى ەكونوميكا جانە قۇقىق اكادەمياسىندا, زاڭ كوللەدجىندە, سونداي-اق № 4, № 5 ورتا مەكتەپتەردە بارلىعى 2 مىڭعا جۋىق ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار ءبىلىم الۋدا.
قالانىڭ اسەم بەزەندىرىلگەن كورنەكىلىگى دە وزىنشە كوز تارتادى. مىسالى, «قازاقستان – 2030», «جول كارتاسى – 2020» جانە وزگە دە مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيىنە ارنالعان, سالاماتتى ءومىر سالتىنا, ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن باعالاۋعا, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى قاستەرلەۋگە ۇندەيتىن, وزگە دە الەۋمەتتىك تاقىرىپتاردى ايشىقتاعان بيلبوردتار مەن اسپالى قوندىرعىلار دا وسى كوشەنىڭ ءسانى.
قازىر تاۋەلسىزدىك كوشەسى تولىق كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, جاڭادان اسفالت توسەلدى. ورتالىق الاڭنىڭ كۇردەلى ءجوندەۋ جۇمىستارى دا اياقتالۋعا شاق. كوشە تۇرعىنى, كوپ بالالى انا, ەڭبەك ارداگەرى شاكەن نۇرعاليەۆانىڭ اڭگىمەسى دە نازار اۋدارارلىق.
– مەن ومىرلىك سەرىگىم سانسىزباي ەكەۋمىز 10 بالا تاربيەلەپ وسىردىك. قازىر ەڭبەك دەمالىسىندامىن. دەگەنمەن, قاراپ وتىرعانىمىز جوق. ءومىر تالابىنا ساي وتباسىمىزبەن بيزنەسكە ارالاسىپ, جەكە دۇكەن, شاشتاراز اشتىق. اراسىندا 13 نەمەرە, 4 شوبەرەمىزدىڭ قىزىعىنا بولەنىپ, قارتتىق شاقتىڭ زەينەتىن كورىپ ءجۇرىپ جاتقان جايىمىز بار. وتكەن جىل مەن ءۇشىن ەرەكشە قۋانىشتى بولدى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن «التىن القا» تاعىندىم. وتاۋ كوتەرگەنىمىزدىڭ 50 جىلدىعىنا وراي التىن تويىمىز ءوتتى. بيىلعى جىلدىڭ باسى دا جاقسىلىقپەن باستالىپ, شاڭىراققا كەلىن تۇسىردىك. وسىنداي بەيبىت ءومىر سىيلاعان ەلباسىنا دەگەن العىسىمىز شەكسىز, ارينە.
ءيا, قازاق ەلى ەركىندىككە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قول جەتكىزدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن بەيبىت جولمەن جەلبىرەتتىك. ەلباسى حالىقتى قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن قايسارلىقپەن الىپ شىعىپ, ىرگەسىن نىعايتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. سول سارا ساياسات ارقاسىندا ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى. ءوز تىلىمىزدە سويلەپ, ءوز ءدىنىمىزدى دارىپتەپ وتىرمىز. وسىنىڭ ءبارىنە مىڭ دا ءبىر شۇكىرلىك ەتەمىز. شاھار كوركى جاڭا تۇرگە ەندى. بىرلىكتەن اسقان باقىت پەن بايلىق قانە, دەيدى. سونىمەن ءبىرگە كوشە تۇرعىنى بەيبىت داۋلەتوۆ تە پىكىر قوستى.
– وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان قالاسى دا كۇننەن كۇنگە گۇلدەنىپ, وركەندەۋدىڭ جاڭا بەلەستەرىنە قۇلاش سەرمەدى. ءجۇز جىلدان جاڭا اسقان تاريحى بار جاس قالا. جاس تا بولسا, جەتىسۋداعى باس قالا دەپ بىلەمىز. باس-اياعى بىرەر جىلدىڭ وزىندە قاراتالدىڭ بويىندا كوپتەگەن جاڭا ۇيلەر بوي كوتەردى. ءسويتىپ, قالانىڭ ساۋلەتتى دە ءساندى اۋدانىنىڭ ءبىرى پايدا بولدى.
وسى جۇمىستار ارى قاراي جالعاسا بەرسە ەكەن, ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسا ەكەن دەيمىز. تاۋەلسىزدىك كوشەسىنىڭ تۇرعىنى رەتىندە ايتارىم, ەل تاۋەلسىزدىگى باياندى بولسىن, – دەدى ول.
مىنە, ىرىستى, ىنتىماقتى حالىق مەكەن ەتكەن تال بەسىكتەي تالدىقورعان قالاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەيى الدىنداعى كوڭىل- كۇيى وسىنداي. ەل استاناسىنان 1500 شاقىرىم شالعايداعى قۇتتى وڭىردەگى تاۋەلسىزدىك كوشەسىنىڭ تۇرعىندارى ەلىم دەپ ەلجىرەپ, جۇرتىم دەپ جادىراعان, جۇرەگى نۇرلى جاندار ەكەنىن ءاربىر اق نيەتتى ءىس-ارەكەتىمەن دالەلدەپ كەلەدى.
سۋرەتتە: تاۋەلسىزدىك كوشەسىنىڭ تۇرعىنى, «التىن القا» يەگەرى شاكەن نۇرعاليەۆانىڭ شاڭىراعىندا.
ءورىسىمىز مالعا تولدى
جولسەيىت مولداسانوۆ, ەڭبەك ەرى.
ءار ۇلتتىڭ وزىنە ءتان اتا كاسىبى بولادى. ءبىز بولساق, عاسىرلار بويى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان حالىقپىز. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ قازاقستاننىڭ اتاعى مىڭعىرعان قويىمەن, تابىن-تابىن سيىرىمەن, ءۇيىرلى جىلقىسىمەن ءدۇركىرەپ تۇردى. سول تۇستا باعىمىنداعى بيەلەردىڭ ءار ءجۇزىنەن ءجۇز ق ۇلىننان العان سۋسىنباي قالماقباەۆ, جۇماحان قورعانباەۆ, مۇقا جارقىنباەۆ, جاقسىلىق بايباراقوۆ, قۇرمانالى تولەباەۆ سياقتى جىلقىشىلار, باعىمىنداعى ساۋلىقتىڭ ءار جۇزىنەن 160-تان قوزى العان ىدىرىس ابدىعۇلوۆ, 128-دەن قوزى العان سەيداحمەت قورعاسباەۆ سياقتى شوپاندار ەڭبەك ەرى اتاندى. سول قاتاردا مەن دە ءار ءجۇز ساۋلىقتان 175-تەن قوزى الىپ, ەڭبەگىممەن اتاق-داڭققا يە بولدىم.
شارۋاشىلىقتاردىڭ تاراتىلىپ, جەكەشەلەنىپ كەتۋىنە بايلانىستى ءبىر مەزگىل ءورىسىمىزدىڭ بوس قالعانى دا جاسىرىن ەمەس. دەسە دە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قۇلازىپ قالعان جايىلىمدارعا جان ءبىتىپ, ءورىسىمىز قايتادان مالعا تولدى.
ەل ەڭسەسى كوتەرىلىپ, شات-شادىمان كۇن كورەتىن دارەجەگە جەتتىك. شەت ەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مال اكەلىنىپ, تابىسىمىز ەسەلەنە ءتۇستى. بيىلدان باستاپ پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «سىباعا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا وبلىس اكىمىنىڭ باسشىلىعىمەن جانە قاتىسۋىمەن «شوپاندار تويى» ءار اۋداندا دۇركىرەپ ءوتتى. بۇل ءبىزدى جاڭا تابىستارعا جەتەلەۋدە.
البەتتە, بۇگىنگى ءداۋىر – عىلىم مەن تەحنيكانىڭ زامانى. وسىعان وراي, ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىندا مالدى اسىلداندىرۋ ماسەلەسى ءجيى ايتىلىپ, بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلا باستادى. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتى مىقتاپ قولعا الساق, ەكونوميكامىز قارىشتاي ءتۇسىپ, تۇرعىندار بەرەكەلى تىرلىككە كوشسە, بىرلىك پەن ىنتىماعىمىز نىعايا تۇسەدى.
باقىتتىڭ باعاسى
ءباتيما ساقاۋوۆا, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
قۇدايدىڭ بەرگەنىنە مىڭ شۇكىر. قازاق ەلى ءوز الدىنا شاڭىراق قۇرىپ, ىقىلىم زامانداردان بەرى ىرگەسىن بەكىتكەن مەملەكەتتەرمەن يىق تەڭەستىردى. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن اتا-بابالارىمىز اڭساپ وتكەن ازاتتىقتىڭ تاڭى اتىپ, ابىرويىمىز اسپاندايدى دەسە, بالكىم, سەنەر مە ەدىك, سەنبەس پە ەدىك...
قازاق حالقىنىڭ سانعاسىرلىق تاريحى تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسكە تولى بولدى دەسەك, ءبىزدىڭ اعا بۋىن وكىلدەرىنە دە وڭاي بولماعانى بەلگىلى. ەر-ازامات قان مايدانعا اتتانىپ, ەلدەگى بار قاراكەت ەڭكەيگەن قارت, ەڭبەكتەگەن بالا مەن ايەلدەردىڭ يىعىنا تۇسكەن كەز ەدى. ودان كەيىن كۇيرەگەن ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتتىك. سول قيىندىقتار مەن سياقتى قازاقتىڭ قارشاداي قىزدارىن وت پەن سۋعا كەزەك سالا ءجۇرىپ شىڭداپ, ەرتە باستان ەل تىزگىنىن ۇستاتتى.
كۇندىز-ءتۇنى ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, زەينەت جاسىنا قالاي جەتكەنىمىزدى دە اڭعارماپپىز. سوندا دا جۇرەگىمىزدىڭ تۇكپىرىندە ەلىمنىڭ ازاتتىعى جايلى ارمان جاتۋشى ەدى. جاراتۋشى بىزگە سول ارماننىڭ ورىندالعانىن كورۋ باقىتىن جازىپتى.
بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيى تويلانباقشى. وسىنداي قۋانىش ۇستىندە حالقىما انالىق اق جۇرەگىمنەن شىققان ىزگى تىلەكتەرىمدى جەتكىزسەم دەيمىن. مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى شايقالماي, ۇل-قىزدارىمىز شاتتىقتىڭ بەسىگىندە تەربەلە بەرسىن.
كيەلى ۇعىم
ەلەۋسىز سۇلتانعازيەۆ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.
ەلباسى ەلىمىزدەگى قازىرگى زامانعى تەحنولوگيا مەن ەكونوميكانى قارقىندى دامىتۋدى, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىككە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى العا قويىپ كەلەدى. ءار اۋىلعا تازا سۋ, سەنىمدى بايلانىس, قۋاتتى ەلەكتر جۇيەسى, جاقسى جول بولاتىنىنا, تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىم قامتاماسىز ەتىلەتىندىگىنە, قابىلدانعان زاڭدارىمىزدىڭ قاتاڭ ساقتالۋىنا, بارشانىڭ نازارىن اۋدارعان.
وسىنى ەسكە العاندا رايىمبەك بابامىزدىڭ «ۇلكەندەرگە ايتارىم: ادالىنان بولسىن ۇرپاعىڭ, قىز-بوزبالاڭ جەلكىلدەپ, جەلبىرەسىن تۋلارىڭ, جاستارعا ايتارىم: اكەڭ-اناڭ ارداقتىڭ, ارداقتىڭدى ايالا. تۋعان جەرىڭ – توپىراعىڭ, توپىراعىڭدى توزدىرما. سۇق قولدى سوزدىرما» دەگەن وسيەتى ەسكە تۇسەدى.
مىنە, اتا-بابامىز اڭساعان ەگەمەندىككە جەتتىك. كوك بايراعىمىز جەلبىرەپ, شەكارامىزدى بەكىتىپ, ەكونوميكاسى وسكەن, ونگەن, ءبىلىمدى حالقىمىز بار ەكەنىن پاش ەتىپ, الەمگە تانىلدىق.
وسى جەڭىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ قايراتكەرلىگىن, دانىشپاندىعىن, بىلىمدىلىگىن, ىسكەرلىگىن كورسەتتى. جەتىسۋداعى ءوندىرىستىڭ قاي ءتۇرىن الساق تا ىلگەرىلەۋشىلىك, كاسىبي بىلىمدىلىك, الەۋمەتتىك ورلەۋ بايقالادى.
ءوزىم وبلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا اعىمداعى جىلدىڭ وتكەن مەرزىمىندە ەكونوميكا قارقىندى ءوستى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى ءونىم كولەمى 20 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. ينۆەستيتسيا تارتۋدا وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ءوسىپ, 35 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ارينە, بۇعان كوپ اسەرىن تيگىزگەن «جەتىگەن - قورعاس» تەمىر جولىنىڭ قۇرىلىسى.
ءبىز اعا ۇرپاق جاستاردىڭ سانالىلىعىن, جاستارىمىزدىڭ كاسىپتى, ىسكەر بولۋىن قالايمىز. كيەلى ءوڭىر حالقى ەلىمىزدىڭ كوركەيۋىنە, بولاشاعىنا ءۇن قوسامىز. ەلدىڭ بىرلىگى سوگىلمەسىن. وتانىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, ءوز ۇلەسىمىزدى قوسامىز دەگىم كەلەدى.
بەتتەردەگى ماتەريالداردى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» الماتى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى كۇمىسجان بايجان.
