كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ باستاماسىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ (يىۇ) باس حاتشىسى كوتەرگەن. وسىنداي اسا اۋقىمدى جيىندى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارى پاكىستان ەلىنە جۇكتەلىپتى. بىراق, پاكىستان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مۇنداي ءىس-شارانى ءوز مىندەتتەرىنە الۋعا قاۋقارسىز ەكەنىن العا تارتىپ, ودان باس تارتقان. قازاقستان باسشىلىعى جان-جاقتى ويلاستىرا كەلىپ, ۇيىم ءسامميتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى جانە وسىنداي جاھاندىق شارانى ۇيىمداستىرۋدىڭ جۇمىس جوسپارىن بەكىتتى. بارلىق ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى.
يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى ءوز قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى, گەوگرافيالىق اۋقىمى مەن مامانداندىرىلعان قۇرىلىمدارى جاعىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كەيىنگى 57 مەملەكەتتى بىرىكتىرگەن ءىرى حالىقارالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. قازاقستان 1995 جىلى ۇيىمنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى بولدى. مىنە, بۇل ەلىمىزدىڭ يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن بايلانىس ورناتۋعا, يسلام كەڭىستىگىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە بەلسەنە قاتىسۋعا جول اشتى. ال قازاقستان پارلامەنتىنىڭ «يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق, تەحنيكالىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعى تۋرالى باس كەلىسىمدى» راتيفيكاتسيالاۋى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى سانالادى. سەبەبى, ول ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى رەگلامەنتتەيتىن يىۇ-نىڭ باستى نەگىزدەمەلىك قۇجاتى رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. سونداي-اق, بۇل مۇسىلمان ەلدەرىمەن تىعىز سەرىكتەستىك قاتىناستاردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى, يسلام قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىمەن بايلانىستى جانداندىرادى.
وسى جەردە اتاپ وتەتىن ماسەلە – قازاقستاندىق تاراپتىڭ ۇيىمنىڭ باس كەلىسىمىنە ەكى ەسكەرتپە ەنگىزىپ بارىپ قول قويعاندىعى. ونىڭ بىرىنشىسىندە: «قازاقستان ۇكىمەتى باس كەلىسىمنىڭ 6-بابىن وسى كەلىسىمگە قاتىسۋشىلارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاتىسۋشى بولىپ تابىلاتىن باسقا حالىقارالىق شارتتاردان تۋىندايتىن مىندەتتەمەلەرگە زالال كەلتىرمەي, كەز كەلگەن وزگە ءۇشىنشى مەملەكەت ءۇشىن قولايلىلىعى كەم ەمەس رەجىمدى ۇسىنۋ مىندەتتەمەسى رەتىندە قولداناتىن بولادى» – دەپ كورسەتىلگەن. بۇل ەسكەرتپە نە ءۇشىن قاجەت؟ سەبەبى باس كەلىسىمنىڭ 6-بابى يىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ جۇمىس كۇشىنە جەڭىلدىكتەر مەن ارتىقشىلىقتار بەرۋدى كوزدەيدى. ياعني بۇل ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا جۇمىس كۇشى ەركىن قوزعالادى دەگەندى بىلدىرەدى. ال قازاقستان بۇعان قازىرشە بارا المايدى. ويتكەنى «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى شەتەلدەن جۇمىس كۇشىن تارتۋعا قاتاڭ كۆوتا بەلگىلەگەن. ال ەكىنشى ەسكەرتپە قازاقستان مۇشە بولىپ تابىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا جۇرگىزىلەتىن سىرتقى ساۋدا ساياساتىنا بايلانىستى.
ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىز بولىپ ەسەپتەلمەيدى. دەگەنمەن, جىل وتكەن سايىن قازاقستاننىڭ جالپى تاۋار اينالىمىنداعى ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەرمەن ساۋدا كولەمىنىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. مىسالى, 2012 جىلى ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ساۋدا اينالىمىنداعى ۇلەس سالماعى 7,2 پايىز بولسا, 2016 جىلدىڭ قاڭتارى مەن قازانى ارالىعىندا ونىڭ كولەمى 10,2 پايىزدى قۇرادى. بۇل ماسەلەدە يىۇ ەلدەرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋ نارىعى قىزىقتىرادى.
وسىدان التى جىلداي ۋاقىت بۇرىن, 2011 جىلدىڭ ماۋسىمىندا استانادا وتكەن يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسىندا قازاقستان باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇيىمنىڭ جاڭا ينستيتۋتى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن ەدى. اراعا بىرەر جىل سالىپ بارىپ ول ۇيىم قۇرىلدى, ونىڭ شتاب-پاتەرى استانا قالاسىندا ورىن تەپتى. بۇگىندە اتالعان قۇرىلىم ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءوزارا كومەك قورى دەپ اتالادى. ساراپشى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, اتالعان قۇرىلىم قازاقستانعا ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. جىل سايىن كەمىندە 1 ميلليون توننادان استام استىقتى ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە شامامەن 180 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەر بار. ءتورت ت ۇلىك مال سانى دا ارتىپ كەلەدى. بۇل – مۇسىلمان ەلدەرىن تابيعي تازا ەتپەن جانە ەت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىك.
جالپى, قازاقستاننىڭ يسلام دامۋ بانكىمەن ىنتىماقتاستىعى جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. اتالعان بانكتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسى 1,3 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. بۇل قارجىعا اۆتوكولىك جولدارى, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا ەكونوميكالىق جاعىنان ماڭىزدى جوبالار ىسكە اسىرىلدى. سونىمەن قاتار, الماتى وبلىسىنداعى بىرقاتار ەلدى مەكەندەرگە اۋىز سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى جانە پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ يگىلىگىن بۇگىندە سول ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى كورىپ وتىر. مۇسىلمان الەمىندە اقپاراتتىق, ونەركاسىپتىك جانە قارجىلىق سالالاردا تەحنولوگيانىڭ وزىق ۇلگىلەرىن, سونداي-اق, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتىپ جۇرگەن ەلدەر دە جەتكىلىكتى. بۇل دا يسلام الەمىنىڭ وتكەن زامانداردا عانا ەمەس, بولاشاقتا دا جەدەل قارقىنمەن دامۋدىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتە الاتىندىعىن دالەلدەپ تۇر.
سوڭعى جىلدارى جەتەكشى مۇسىلمان ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر ءوز ەكونوميكالارىنىڭ شيكىزات ەكسپورتىنا نەگىزدەلگەن دامۋ مودەلىن وزگەرتۋگە كۇش سالا باستادى. سوعان بايلانىستى ولار ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدى مىقتاپ قولعا الۋ ارقىلى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالارعا سۇيەنەتىن ەكونوميكانىڭ وزىق سەكتورلارىنا مول قاراجات باعىتتاپ جاتىر. قازىرگى كەزدە قازاقستان دا وسىنداي ساياسات ۇستانىپ وتىر. ولارمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر بويىنشا تاجىريبەلەر الماسۋ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە ەشقاشان ارتىق بولمايدى.
قازاقستان 2011-2012 جىلدارى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتكەن ەدى. توراعالىق بارىسىندا ەلىمىز بىرقاتار ومىرشەڭ باستامالارعا ۇيىتقى بولدى. مىسالى, يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسىندا قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىمەن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى اتاۋىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى جانە ۇيىمنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار, يىۇ تاريحىندا العاش رەت ۇيىمنىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق بويىنشا ءىس-قيمىل جوسپارى دا قابىلداندى. تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەتىن ماسەلە – ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مۇسىلمان ۇمبەتى الدىندا سويلەگەن باعدارلامالىق ءسوزى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىن كۇللى جۇرتشىلىق جاڭا عاسىرداعى يسلام الەمى دامۋىنىڭ نەگىزى دەپ قابىلدادى جانە ول مازمۇندىلىعى جاعىنان ۇيىمنىڭ ەڭ پروگرەسسيۆتى قۇجاتى بولدى. مىنە, وسى بويىنشا استانا دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزى قالاندى.
يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ سەسسيالارى مەن وتىرىستارىندا يسلام الەمىنە عانا ەمەس, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىنا ورتاق كوپتەگەن قارارلار دا قابىلداندى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستاندىق تاراپتىڭ باستاماسىمەن ۇسىنىلعان اۋعانستانداعى زاڭسىز ەسىرتكى زاتتارىن ءوندىرۋ جانە ونىڭ اينالىمىمەن كۇرەسۋ, بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى مەن ارال تەڭىزى ءوڭىرى ەكولوگياسىن ساۋىقتىرۋ جانە باسقا دا قۇجاتتار بار. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ استانادا وتكەن كەڭەسىندە وعان قاتىسۋشىلار ۇيىم قاعيداتتارىن جاقتايتىنىن قۋاتتاپ, ونى جاڭاشا دامىتۋدىڭ جولدارىن ايقىندادى.
ەلىمىز يىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە 2011-2012 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى مەن باعدارلاماسىندا كورىنىس تاپقان باسىمدىقتاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىردى. قازاقستان ۇيىمنىڭ باس حاتشىلىعىمەن, ونىڭ ينستيتۋتتارىمەن, يىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەدى. باس حاتشىلىق پەن مۇشە ەلدەر ەلىمىزدىڭ توراعالىعى كەزىندە اتقارعان ءىس-شارالارىن, كوتەرگەن باستامالارىن جوعارى باعالاۋى سوندىقتان.
جاسىراتىنى جوق, يسلام الەمىندەگى گەوساياسي جاعداي كۇردەلى. توراعالىق جىلدارى ەلىمىز سول ماسەلەلەرگە دە نازار اۋداردى. ۇيىمنىڭ اتقارۋ كوميتەتى سيريا مەن ليۆياداعى ساياسي داعدارىستى رەتتەۋگە ارنالعان توتەنشە وتىرىستار وتكىزدى. سونداي-اق, سوماليدەگى گۋمانيتارلىق اپاتتى ەڭسەرۋ, يسلاموفوبيامەن كۇرەس جانە دىنارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى ۇيىم نازارىنا الىندى. ال استانا سامميتىندە عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋمەن قاتار, الەم حالىقتارىن تولعاندىرىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەر دە تالقىلانباق.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
