كوكىرەگىندە ساۋلەسى بار ءار ادام جارىق ءدۇنيەگە كەلگەن سوڭ زىمىران زاماننىڭ اعىمىنا ىلەسىپ, جۇيتكىگەن ۋاقىت كوشىنەن قالىپ قويماي, بويىمداعى بارىمدى, كوكەيگە جيعان ءنارىمدى حالقىمنىڭ يگىلىگىنە جۇمساسام دەپ تالپىنارى حاق. ال, ومىرىنە ونەردى سەرىك ەتكەن ارتىستەر ءۇشىن بۇل تالاپ-جىگەرىن جانىر نامىس قايراعى, وي-ساناسىن, تۇيسىك-سەزىمىن ءسات سايىن تولىقتىرىپ, كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ءومىر تانىمىن بايىتا تۇسەر سارقىلماس بۇلاق بولسا كەرەك. بەلگىلى كينو ءارتىسى, كاسكادەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بايكەنجە بەلباەۆ وسى تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعا بىلگەن ازامات.
ون ءۇش بالانىڭ كەنجەسى دۇنيەگە كەلگەندە اكەسى 53, اناسى 51 جاستا ەكەن. حالقىمىزدىڭ داستۇرىمەن كىشى بالانى بەتىنەن قاقپاي وسىرگەن اياۋلى اتا-اناسىنىڭ بىرىنەن 12, ەكىنشىسىنەن 13 جاسىندا ايىرىلعان بايكەنجەنى اپكەسى مەرۋەرت الماتىداعى №12 مەكتەپ-ينتەرناتقا اكەلىپ ورنالاستىرادى. حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ ۇلى, كەيىن بەلگىلى كينووپەراتور بولعان ءابىلتاي قاستەەۆ, تانىمال كينورەجيسسەر قانىبەك قاسىمبەكوۆ سياقتى قاتارلاستارىمەن بىرگە سول مەكتەپ-ينتەرناتتا تاربيەلەنەدى. اكەسى ابىكتىڭ دومبىرامەن شىرقاعان ءاندەرىن تىڭداۋدان جالىقپاي, جاسىنان ات قۇلاعىندا ويناپ وسكەن تالاپتى ورەن ينتەرناتتان كەيىن حالقىمىزدىڭ اياۋلى قىزى, ەلىمىزدە تسيرك ونەرىن دامىتۋعا ءومىرىن ارناعان گۇلجاھان عاليەۆا باسقارعان الماتى ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنىڭ اكروباتيكا-گيمناستيكا بولىمىنە وقۋعا ءتۇسىپ, حالقىمىزدىڭ ونەرپاز پەرزەنتتەرى قايرات بايبوسىنوۆ, قاپاش ق ۇلىشەۆا, مارقۇم لۇقپان ەسەنوۆپەن بىرگە وقيدى. سول جىلى شاكەن ايمانوۆ تۇسىرگەن «نايزاتاس بوكتەرىندە» اتتى تەلەفيلمدەگى كوپشىلىك كورىنىسكە قاتىسقان بايكەنجە كينو ونەرىنە ءبىرجولا عاشىق بولادى.
ستۋديانى تامامداعان سوڭ وسى قۇشتارلىق ونىڭ ماسكەۋدەگى ونەر ورداسى – ۆگيك-ءتىڭ اكتەرلىك بولىمىنە تۇسۋىنە تۇرتكى بولىپ, كەڭەس وداعى كينو ونەرىنىڭ نەبىر عۇلامالارىنان ءدارىس الىپ, تالاي تارلانداردى كوزىمەن كورەدى. 1974 جىلى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا العاش رەت كينو اكتەرلەرى تەاترى اشىلىپ, بايكەنجەنىڭ تابيعي تالانتى دا مول ەكەنىن جازباي تانىعان كوميسسيا مۇشەلەرى كەنەنباي قوجابەكوۆ, نۇرمۇحان ءجانتورين ءتارىزدى مايتالماندار نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ اعاسى ەكەۋىن كونكۋرسسىز قابىلدايدى.
ال, بايكەنجەنىڭ بويىندا كاسكادەرگە ءتان دەنە كۇشى, ەپتىلىك, ابجىلدىك, كوزدى-اشىپ جۇمعانشا كۇرت شەشىم قابىلداپ, شالت قيمىلداي ءبىلۋ ءتارىزدى قاسيەتتەردىڭ ءبارى توعىسىپ جاتقانىن كورگەن رەجيسسەرلەر ونى نەگىزىنەن وسى تۇرعىدا قىزمەتكە شاقىرا باستايدى. جالپى, كينوداعى كاسكادەرلەردىڭ ورنى بولەك, بۇل ماماندىققا لايىقتى ادام وتە سيرەك كەزدەسەدى. الايدا, ولاردىڭ ەڭبەگى ەلەنە بەرمەيدى, كورەرمەننىڭ كوزىنە شالىنبايدى, كوبىنەسە اتى-ءجونى بەلگىسىز بولىپ قالا بەرەدى. ماسەلەن, ايتۋلى تۋىندى ارداگەر اعامىز شاكەن ايمانوۆ ءتۇسىرگەن «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ جالعاسى «ءترانسسىبىر ەكسپرەسىندەگى» ناتاليا ورىنباساروۆانىڭ ويناعان كەيىپكەرى اتتان جىعىلاتىن كورىنىسكە بايكەنجە ءتۇستى دەپ كىم ويلايدى؟ بىراق, اشەيىندە ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيتىن ول كاسكادەردىڭ قىزمەتىن قومسىنىپ, ماعان تولىققاندى ءرول بەر دەپ ەشكىمدى جاعالاعان جوق, ەشكىمنىڭ جاعاسىنا جارماسقان ەمەس. كينو ونەرىنىڭ كادەسىنە جاراسام بولدى دەپ قاناعات ەتتى. اتىم شىقپادى دەپ قىنجىلاتىن ءجونى دە جوق, كەزىندە ازەربايجان كينوگەرلەرى ءتۇسىرىپ, كەڭەس وداعىنىڭ حالقى تۇگەل دەرلىك كورگەن «بابەك» كارتيناسىنداعى شايقاس كورىنىستەرىن قويعان كاسكادەر, ومىرلىك دوسى, شىعىس جەكپە-جەگىن جەتە مەڭگەرگەن العاشقى قازاقتاردىڭ ءبىرى, مارقۇم تىنىبەك تانين ەكەۋىن بىلمەيتىن قازاق كەمدە-كەم شىعار, ءسىرا. 1981 جىلى تامىزدا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە بۇلار تۋرالى وسى باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى ءتىلشىسى جانبولات اۋپباەۆتىڭ «كاسكادەر» دەگەن اتپەن جازعان ماقالاسى زامانداستارىنىڭ اراسىندا ولاردىڭ ەسىمىن اڭىزعا اينالدىرىپ جىبەرگەن-ءتىن. ەرلىكتى تۋ ەتكەن حالقىمىزدىڭ ەر جىگىتكە ءتان قاسيەتتەردى ونەر بيىگىنە كوتەرە بىلگەن ازاماتتاردى توبەسىنە كوتەرىپ, قۇرمەت تۇتاتىنى تۇسىنىكتى دە.
«ورتا ءجۇز اباي قويعان اتىن باتپاي, ۇستىنە وياز كىرمەس جاۋاپ قاتپاي», – دەپ اقىن ءبىرجان جىرلاعانداي, حالىقتىڭ ءوزى ەركەلەتىپ بايكال اتاپ كەتكەن اكتەردىڭ شىن ەسىمىن كوپشىلىك قاۋىم بىلە دە بەرمەيدى. بۇل ونىڭ كىشىپەيىلدىگىن تانىتسا كەرەك. ءسويتىپ, بايكال-بايكەنجە بەلباەۆ وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ «قازاقفيلمدە» تۇسىرىلگەن كارتينالاردىڭ بارىنە دەرلىك جانە وداق كولەمىندەگى كوپتەگەن فيلمدەردى ومىرگە اكەلۋگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, ءار جولى رەجيسسەرلەردىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنۋمەن ءجۇردى. سونى مىسە تۇتتى, پەندەشىلىككە سالىنىپ: «اناۋ مەنىڭ ءرولىم ەدى, مىنا ءرولدى ويناۋعا مەن لايىقتى ەدىم», – دەپ ەشكىمگە وكپە ايتقان جوق. بىراق, سەنىم ءبىلدىرىپ ۇسىنعان رولدەن تارتىنعان ەمەس. 1979 جىلى رەجيسسەر ساپار سۇلەيمەنوۆ تۇسىرگەن «بوراندى ءتۇن» فيلمىندە باس كەيىپكەر قايساردى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولعان ايگىلى «نان ءدامى» كارتيناسىندا كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى تراكتورشى جىگىتتى سومدادى.
ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا تۇسىرىلگەن كارتينالاردىڭ بارىنە دەرلىك اتسالىسىپ, ۇلەسىن قوسقان ول قوماقتى ءرولدەردە ويناپ, كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىققان كەيىپكەرلەر جاسادى. رەجيسسەر مەيىرىم كارىبوزوۆتىڭ «ساعىم» فيلمىندەگى باس كەيىپكەر, بولات قالىمبەتوۆتىڭ «ساردار» كارتيناسىنداعى قالماق قولباسشىسى, رۇستەم ءابدىراشەۆتىڭ «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» فيلمىندەگى ەسەپشى تويباي, سلامبەك تاۋەكەلدىڭ «ماحامبەتتىڭ سەمسەرى» كارتيناسىنداعى حورۋنجي ىقىلاس, رەسەيلىك رەجيسسەرلەر ەگور كونچالوۆسكيدىڭ «ا»-عا قايتا ورالۋ», ەلدار ورازباەۆتىڭ «افالينانىڭ قارعۋى» فيلمدەرىندەگى كەيىپكەرلەرى ەكراننان جارقىراي كورىنىپ, كورەرمەن كوڭىلىن باۋراپ العان بەينەلەر.
«بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» فيلمىندە بايكال-اكتەر جاي عانا اتقا ءمىنىپ جورتىپ بارا جاتقان كىسىنى بەينەلەۋگە ءتيىس بولاتىن. ءرول دەۋگە دە كەلمەيتىن ەپيزودتىق سول كورىنىستىڭ شىنايىلىعىنا ءتانتى بولعان رەجيسسەر تابان استىندا ستسەناريشىلەرگە تاپسىرما بەرىپ, اقىرى كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن كەيىپكەر ومىرگە كەلدى. سونداي-اق ۆگيك-تە بىرگە وقىعان دوسى, سول وقۋ ورنىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن تامامداعان, ەلىمىزدىڭ قازىرگى قورعانىس ءمينيسترى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ ستسەناريىن جازعان «افالينانىڭ قارعۋى» فيلمىندە باس كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرىنىڭ بەينەسىن سومداپ, قوس قاناتتى قىرانداي اكتەرلىك شەبەرلىك پەن كاسكادەرلىك ونەردى قاتار مەڭگەرگەنىن كورەرمەن قاۋىمعا پاش ەتتى. بۇل تۋىندى 2010 جىلى ءساۋىر ايىندا ماسكەۋدە وتكىزىلگەن دەتەكتيۆتى فيلمدەردىڭ ءحىى فەستيۆالىندە «كوركەم دەتەكتيۆتى فيلم» سالاسى بويىنشا باس جۇلدەگە يە بولىپ, سول جىلى جەلتوقسان ايىندا كيەۆتە وتكىزىلگەن «التىن گەورگي» فەستيۆالىندە «ۇزدىك ستسەناري ءۇشىن» ساناتى بويىنشا جەڭىمپاز اتاندى.
بايكالدىڭ ونەرىن رەسەيلىك رەجيسسەرلەر دە جوعارى باعالايدى. قازىر ول سەمەي پوليگونىندا سۋتەگى بومباسىن سىناقتان وتكىزۋدىڭ زاردابى تۋرالى پاۆەل چۋحرايدىڭ «ماسكەۋ-400» دەپ اتالاتىن كارتيناسىنا ءتۇسىپ جاتىر.
«مەن كينوعا ەڭبەك ءسىڭىردىم نەمەسە سىڭىرەمىن دەپ ويلامايمىن. مەن كينودا جانە كينومەن ءومىر سۇرەمىن, – دەيدى بايكال بەلباەۆ. – كوزىمنىڭ تىرىسىندە مەنى ەشكىم دە, ەشتەڭە دە كينودان اجىراتا المايدى. كينو – حالىقتىق ونەر, ۇلتىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن – ەرلىگىن, ورلىگىن, ادالدىعىن, ادىلدىگىن, كەڭپەيىلدىگىن جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرە بەرۋىمىز كەرەك».
كەيىپكەرىمىزدىڭ زايىبى دا بەلگىلى كينواكتريسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, دۋبلياج سالاسىنىڭ مايتالمانى گۇلزيا بەلباەۆا. ەكەۋى سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە رەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ «بالا كەزىمدەگى دون كيحوت» كارتيناسىندا بىرگە ويناپ, كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن. قازىر ۇل-قىز تاربيەلەپ وسىرگەن ولاردان نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان ارداقتى اتا-انا, ۇلگىلى وتباسى. «نەمەرەلەرىمە حالىق مۋزىكاسىن, اسىرەسە, قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى مەن كلاسسيكالىق مۋزىكا تۋىندىلارىن ۇنەمى تىڭداتامىن, – دەيدى بايكال. – بالكىم تۇسىنبەس. بىراق, قۇلاعىنا سىڭە بەرسىن, كەيىن ەسەيگەن سوڭ وزدەرى-اق ۇعادى. جالپى, جاستارعا ايتارىم – ەڭ كەمى ايىنا ءبىر كىتاپ وقىپ وتىرىڭدار, ادامنىڭ وي-ءورىسىن, سانا-سەزىمىن كوركەم ادەبيەتتىڭ وزىق ۇلگىلەرىندەي بايىتا الاتىن ەشقانداي تاربيە قۇرالى جوق. بىراق, بۇل مەنىڭ ەمەس, قازاق كينورەجيسسۋراسىنىڭ قازىرگى كوشباسشىسى, جازۋشى ءارى رەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ ءسوزى».
بايكالدىڭ قانشالىقتى كىشىپەيىل, كىرشىكسىز ادال ەكەنى وسىدان-اق بايقالسا كەرەك. سونىمەن قاتار, باسشىلار تۋرالى پىكىرى دە كوڭىلگە قونارلىق. «بىرەۋلەر باستىقتاردى جامانداۋعا قۇمار, الدە سوندا باتىل بولىپ كورىنەمىن دەپ ويلاي ما ەكەن, قايدان بىلەيىن. مىسالى, «قازاقفيلمگە» ەرمەك امانشاەۆ باسشى بولعاننان بەرى قانشاما جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن كوپتەگەن جاڭا تەحنيكا الىندى, ەشكىم ەستىمەگەن جاس رەجيسسەرلەر كينو ءتۇسىرىپ, جاس اكتەرلەر حالىققا تانىلدى. تىپتەن, كينو تۇسىرمەگەن رەجيسسەر قالدى ما بىزدە؟ وسىنىڭ ءبارى ەڭبەك ەمەس پە! سىرتىنان ءتىل بەزەمەي, جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ كەرەك قوي», - دەيدى وزىنەن بۇرىن وزگەگە بولسىن دەپ تىلەيتىن ابزال دا ارلى ازامات.
ابىروي ارقالاعان اكتەرگە ءبىزدىڭ دە تىلەگىمىز تەك قانا جاقسىلىق بولماق. حالقىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, مارتەبەسىن ارتتىرۋعا جان اياماي ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ مەرەيتويىن رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ وتسە دە ارتىق ەتپەس ەدى. ال, ءوزى تۋىپ-وسكەن, توپىراعىنا اۋناپ, تۇنىعىنا قانعان قاسيەتتى اياگوز ءوڭىرى ءۇشىن بۇل ۇلكەن مەرەي بولارى حاق.
نۇرلان قامي, جازۋشى. الماتى.
