بۇگىن الماتىدا, قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا نازار اۋدارارلىق وقيعا وتەدى: بيگەلدى عابدۋلليننىڭ «ۆەليكوە كوچەۆە» (« ۇلى كوش») اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولادى. ارينە, قازىر كىتاپ تا كوپ, تۇساۋكەسەر دە كوپ. ايتسە دە, بۇل تۇساۋكەسەردى نازار اۋدارارلىق وقيعالار قاتارىندا اتاۋدىڭ ءجونى بار. ماسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان وسى كىتاپتىڭ اۆتورى ەل جۋرناليستيكاسىنىڭ ەڭ ءبىر ەلەڭ ەتكىزەرلىك ەسىمدەرىنىڭ, جۇرتشىلىق قالام قارىمىن قاداعالاپ جۇرەتىن اۆتورلاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىندە عانا ەمەس. ماسەلە بيگەلدى عابدۋلليننىڭ بۇل ەڭبەكتە جاڭا قىرىنان – تاريحشى-قالامگەر رەتىندە كورىنىپ, سوناۋ كەرەي مەن جانىبەك زامانىنان بەرى تارتىپ, ەسكى جول قالدىرعان ەسىم حان, قاسقا جول قالدىرعان قاسىم حان, ايبىندى ابىلاي, كەۋدەسىن كەك كەرنەگەن كەنەسارى سىندى ۇلى تۇلعالار تۋرالى وي تولعاي كەلىپ, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە وسىناۋ ۇلى دالانى باسقارعان باسشىلاردىڭ ساياسي بەينەسىن اشىپ كورسەتۋىندە عانا ەمەس. ماسەلە اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ تەرەڭ تامىرلارىنا بويلاعان, بۇگىنگى بيىگىمىزدى كەمەل تولعاعان وسى كىتاپقا كەلۋ جولى دا تايعاق كەشۋلى بولعاندىعىندا, كەزىندە وپپوزيتسيانىڭ قاتارى تۇرماق, العى شەبىندە جۇرگەن, ءتىپتى شەتەلگە قاشىپ, مۇحيت اسىپ, بىرنەشە جىل امەريكادا تۇرعان قالامگەردىڭ كوزقاراس ەۆوليۋتسياسىنىڭ كۇردەلىلىگىندە. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا قازىر پۋبليتسيستىك قۋاتىن ەلدىك مۇراتتارىنا باعىشتاپ جۇرگەن, نازارباەۆ بيلىگىنىڭ داتتاۋشىسىنان جاقتاۋشىسىنا اينالعان بيگەلدى عابدۋلليننىڭ وزىندىك وي توپشىلاۋلارىنىڭ قادىر-قاسيەتى ارتا تۇسەدى. سوندىقتان ءبىز بۇگىن « ۇلى كوش» كىتابىنىڭ ەكى تاراۋشاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ارتىق كورمەي وتىرمىز.
تاريح تاعىلىمى
جاسىرماي ايتايىنشى: وسى تاراۋدى جازۋعا كىرىسىپ كەتە الماي-اق قويدىم. تاراۋدىڭ قۇلاق كۇيىن كوپ ىزدەدىم. ۇيدەگى كىتاپحانامنىڭ سورەلەرىن جاعالاي ءجۇرىپ, وسى جولى كىمدى سەرىكتەستىككە شاقىرسام ەكەن, جانىما كەرەك سوزدەردى تابۋعا, جەتكىزىپ بولماستاي ويلاردى جەتكىزۋگە ەندى كىم كومەككە كەلەر ەكەن دەپ تولعاندىم, ويتكەنى مەن اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان ادامنىڭ تۇلعاسى سوندايلىق كۇردەلى, ول جايىندا ءبارى دە جازىلىپ, ءبارى دە ايتىلىپ بىتكەندەي.
قايتا-قايتا وقىلعان سۇيىكتى كىتاپتارىمنىڭ دا, وقىلۋىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ تۇرعان كىتاپتاردىڭ دا ءتۇپتەرىن قولىممەن ايالاي سيپالاي وتىرىپ, مەن الدە ءبىر تۇيسىكپەن انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەريدىڭ تاپ-تازا دانالىق تۇنىپ تۇرعان تومىنا توقتادىم.
باياعى ادەتىمشە كىشكەنتاي بەكزادامەن ءۇن قاتىسا قالدىم دا, جۇرەگىم اتقاقتاي سوعا جونەلدى, قايتا-قايتا قايتالاعاننان قادىرى قاشقانداي كورىنەتىن «ءبارىمىز بالا شاقتان باستالعانبىز» دەيتىن ءسوز ءاۋ باستاعى ارىنە يە بولىپ شىعا كەلدى.
كىتاپ سورەسىنىڭ جانىنا بايلانعانداي كۇيدە مەن «اتاجۇرتقا» ۇڭىلە ءتۇسىپ, باياعى جاس كۇنىمدەگىدەي ءبىر سويلەمنەن كەيىن ءبىر سويلەمدى ساناما سىڭىرە بەردىم: «ەشقانداي كىتاپ كومەكتەسپەيتىن جاعدايدا جەر ءبىزدىڭ ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ويتكەنى, جەر بىزگە قارسىلىق جاسايدى. ادام ءوزىن كەدەرگىلەرمەن كۇرەس ۇستىندە تانيدى. بىراق بۇل كۇرەس ءۇشىن قۇرال قاجەت. سۇرگى نە سوقا كەرەك. ءوز مولتەك القابىن وڭدەيتىن شارۋا از-ازداپ جاراتىلىستان ونىڭ باز ءبىر جۇمباعىن تارتىپ الىپ, بارشاعا ءتان جالپى شىندىقتى اشادى. سونداي-اق, ۇشاق تا اۋە جولدارىن سالاتىن قۇرال, ول ادامدى ماڭگى ساۋالدارعا ءتانتى تۇرعىزادى.
تۇڭعىش رەت تۇنگى ۇشقانىمدى ەشقاشان دا ۇمىتپايمىن – بۇل ارگەنتينا ۇستىندە بولىپ ەدى. كوز تۇرتكىسىز ءتۇن باسىپ, جازىق ۇستىندە شاشىلعان سيرەك وتتار عانا بەينە ءبىر جۇلدىزدار سياقتى جىلتىلدايدى. بۇل تۇنەك تەڭىزىندە ءاربىر وت ادام رۋحىنىڭ كەرەمەتىن ايعاقتايدى» (ايان نىسانالين اۋدارماسى – رەد.).
ەلىكتىرىپ الىپ بارادى. كىم ەكەنىمدى, قايدا تۇرعانىمدى ۇمىتقاندايمىن... تەرەزەمنىڭ سىرتىندا ءححى عاسىر تۇرعانى دا ەستەن شىعىپ كەتكەن. كىتاپتى تاپسىراتىن ۋاقىتتىڭ ءوتىپ بارا جاتقانى دا, رەداكتورىمنىڭ اسىقتىرىپ, سىلبىرلىعىم ءۇشىن سىناپ, سىباپ جاتقانى دا ۇمىت قالعان...
سويتكەنشە, كەنەت, تاعى دا ءتۇيسىكپەن, بەلگىسىز بولجاممەن مىنانى ءتۇسىندىم: جاڭا عانا ەكزيۋپەريدىڭ باسقا شىعارماسىنان («تسيتادەل») ءۇزىندى وقىعان ەكەنمىن, سول ءۇزىندى وسى كۇندەردە مەنىڭ ۇستەلىمنىڭ ۇستىنەن ءتۇسپەيتىن كىتاپتىڭ ءمان ماتىنىنە وزگەشە ءبىر, شۇعىلالى اۋەن بەرىپ تۇرعان ۇزىندىسىندەي باۋراپ العان ەكەن.
ءوز بولجامىما تياناق تابۋعا اسىعىپ, مەن جاڭاعى كىتاپتى قولىما تەز الدىم: «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان جولى». العىسوزدە, ەكىنشى ازاتجولدىڭ وزىندە اسكەري ۇشقىش, ەستەت, دانا تۇلعانىڭ تاسقا قاشالعانداي سوزدەرى كەلتىرىلگەن: «ءۇيدىڭ ءمان-جايىن بىلگىسى كەلىپ بۇزعان ادام ونىڭ قابىرعاسىن قالاعان كىرپىشتەرىن, توبەسىن جاپقان قىش تاقتالارىن عانا كورەدى, ال بىراق ولاردىڭ تالاي ۋاقىت بويى باسقا پانا, جانعا سايا بولعان راقاتىن كورە المايدى. ەگەر وسىنىڭ بارلىعىن ءبىرتۇتاس ەتىپ بىرىكتىرگەن ساۋلەتشىنىڭ ويلاعان ويى ءبىر ساتتە عايىپ بولسا, جاڭاعى جالاڭ كىرپىش پەن قىش تاقتالاردان قانداي تاعىلىم بولماق؟ تاس ەكەش تاستىڭ ءوزى دە ادامنىڭ جۇرەگى مەن جان جىلۋلىعىن كەرەك ەتپەي مە؟». ءارى قاراي كىتاپ اۆتورى بىلاي جالعاپ اكەتەدى: «جۇرتتىڭ كوبى, اسىرەسە اعا ۇرپاق جاقسى ءۇي سالۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەندىگىن بىلەدى. ال ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستان سياقتى جاس مەملەكەتتى قۇرىپ ورنىقتىرۋ بۇدان الدەقايدا قيىن بولدى».
ءوزىم كورگەندەي كوز الدىما كەلە قالدى: «قازاقستان جولىنىڭ» اۆتورى ءوزىنىڭ كولەمدى دە شىمىر كىتابىنا باستاۋ جاساۋ, قۇلاق كۇي تابۋ ءۇشىن مىنا مەن سياقتى كىتاپ سورەلەرىنىڭ الدىندا قينالا سارسىلعان ەكەن. ەگەر مەن ەكزيۋپەري تومىنا قولىمدى تۇيسىكپەن سوزسام, قالام ۇستاعان اعانىڭ بۇل قادامى وزەكتەن ءوتكەرىلگەن, ماقساتتى قادام ەكەن. بۇلاي بولاتىنىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, مەن قازىر جازعالى وتىرعان ادام بالا كۇنىنەن اسپاندى اڭساعان, ۇشقىش بولعىسى كەلگەن, سول ماقساتىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبارىن دە جاساپ باققان.
ونى ءتىپتى ۇشقىشتار دايىندايتىن وقۋ ورنىنا قابىلداعان دا, الايدا ول كيەۆتە بولاتىن, الىستاعى كيەۆكە ونى ءوزىنىڭ بالالىق, جاستىق داۋرەنى وتكەن شامالعاننىڭ اقساقالدارى جىبەرمەي قويعان, سەن وسى جەرگە, تۋعان جەرىڭە كەرەكسىڭ, دەگەن وعان. جاسى ۇلكەندەردى سىيلاپ وسكەندىكتەن ول اعا بۋىننىڭ ايتقانىنان شىعا الماعان. ايتسە دە, ءوز ارمانىنىڭ كۇيرەپ-قيراعانىنا قينالعان جاس جىگىتتىڭ بويىن كەرنەپ كەتكەن سول ءبىر بولەكشە سەزىمدەردى شامالاۋ قيىن ەمەس.
ودان ءارى قاراي مەن رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ سوندايلىق جان جىلىلىعىنا تولى «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» ءفيلمىنىڭ اۋانىنا تاعى ءبىر سۇڭگىپ شىقسام دەگەن تىلەگىمنەن باس تارتا الماي قالدىم دا, قولىم كومپيۋتەرىمنىڭ جانىندا جاتقان لازەرلى ديسكىگە قاراي وزىنەن ءوزى سوزىلدى. «اللا-اي, ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىز قانداي عاجاپ», دەپ ويلادىم مەن فيلم وقيعالارى ءورىلىپ جۇرە بەرگەن ديسپلەيدەن كوزىمدى الا الماعان كۇيى.
قازاق جەرىنىڭ مۇندايلىق سۇلۋلىعى فيلم وپەراتورىنىڭ عانا ەڭبەگى ەمەس, ارينە. بۇل سۇلۋلىقتى, ءبىزدىڭ ءتاڭىر تاۋلارىمىزدى – ىلە الاتاۋىن, ونىڭ باۋرايىنداعى ادامنىڭ باسىن اينالدىرارداي القاپتاردى جاراتقان يەمىز جاساعان. بەس جاسار بالانىڭ قۇيتتايىنان بىلەتىن جارتاسقا شىعىپ الىپ, قۇس ۇشارداي تۋ بيىكتەن ءوزى تۋعان ۇشقوڭىر شاتقالىنا كوز تاستايتىنى, ودان ءارى قاراي كوگىلدىر مۇنارعا ءبولەنگەن ەگىستىكتەر مەن جايىلىمدارعا, كوكجيەكپەن استاسىپ كەتەتىن جولعا قارايتىنى قانداي باقىت, – دەپ ويلادىم مەن. – سونىڭ ءبارىنىڭ ۇستىندە اسپان, وتانىمىزدىڭ اسقاق اسپانى. ول ەندى وسىناۋ اسقاق تا تازا اسپاننىڭ جان نۇرلاندىرار شۋاعىن ءوز جۇرەگىنە قۇيىپ الىپ, ەرەسەك ءومىردىڭ ۇلكەن دە تىنىشسىز جولىنا اتتانادى.
بۇل فيلمدە ەستەن شىعۋعا اينالعان ەسكى سۋرەتتەردى جادىمىزدا جاڭعىرتىپ, مەنى عانا ەمەس, ءبارىمىزدى دە بالالىق شاققا قايتا ورالتقان كورىنىستەر تىزبەكتەلىپ تۇر. جەتى جاسار سۇلتاننىڭ دومبىرانى العاش ۇستاپ, قولىنان شىعارماي, قازاقتىڭ جانىنا ءومىر بويى سەرىك بولىپ وتەتىن قۇدىرەتتى دىبىستاردى سونىڭ شاناعىنان ساۋعا ارەكەت ەتىپ جاتقان ءساتى جانارىما جاس ءۇيىردى. مەن مىناعان سەنەمىن: استانادا, اقوردانىڭ ءبىر قۇپيالى قالتارىسىندا جۇمىسى سونشاما قات-قابات يەسىنىڭ تىم قۇرىعاندا ون-ون بەس ءمينوت ۋاقىت ءبولىپ, قۇنداعىنان شىعارۋىن, اڭسارلى ىشەكتەرگە قولىن جايلاپ قانا تيگىزۋىن كۇتىپ دومبىرا تۇر. بۇل ساتتەر ونىڭ ءومىرىنىڭ باقىتتى ساتتەرى بولادى.
ءبارىمىز بالا شاقتان باستالعانبىز. ول ءوزىن الداعى تاعدىر قانداي بيىكتەرگە كوتەرەرىن بىلمەي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە, جەر جۇزىنە قۇس ۇشار بيىكتەن كوز تاستاعان ەدى. جاستىق شاعىنىڭ وزىندە ونىڭ بويىندا كوشباسشىلىق قاسيەت تانىلعانى فيلمدە شىمىر دا جۇمىر جەتكىزىلگەن. كوشباسشى بولۋ – اۋىر جۇك. يندۋيزمدە «كوشباسشى كارماسى» دەگەن ۇعىم بار. مەنى وسى فورمۋلانىڭ قولمەن قاشالعانداي قالپى ءتانتى ەتەدى.
كوشباسشى دەگەن, قاشانداعىداي, ساياساتكەر, ال ساياسات – كاسىپ, ءاربىر كاسىپ سياقتى ول دا تالانتتى تۇعىر ەتەدى, بولەكشە شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى. الايدا, ساياساتكەر تابيعاتى بويىنشا كوشباسشى بولسا, ول تولىقتاي تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الماي, توسىن شىقسا دا, دۇرىس شەشىم ۇسىنۋعا ازىرلىك تانىتپاي تۇرا المايدى. ناعىز كوشباسشىلاردى دارالاپ كورسەتەتىن سيپات تا وسى.
كوشباسشىلار كوپتىڭ قالپىنا سىيمايدى. ولار كونۆەيەرمەن قۇيىلمايدى. ولاردىڭ ءوزدەرى سيرەك كەزدەسەتىن, ۇلت ءۇشىن ومىرلىك قاجەتتى ادامدار توبىنان. كوشباسشىلار دەپ ءبىز «ورتاشا ساپالى», ياعني كوپتىڭ ءبىرى بولا المايتىن, كوزگە تۇسپەي قالا المايتىن ادامداردى ايتامىز.
بۇل ايتىلعاننىڭ ءبارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا تولىق قاتىستى, ەلباسى – ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزىلەتىن-ەنگىزىلمەيتىنىنە قاراماستان. نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن وسى تۇستا كەلىسپەۋگە بولمايدى: «ۇلت كوشباسشىسى مارتەبەسىن زاڭنامالىق اكتىلەرمەن تياناقتاۋدىڭ كەرەگى جوق». كوشباسشىلاردى تاعايىندامايدى, كوشباسشى بولىپ قالىپتاسادى.
سونىمەن, پرەزيدەنت, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەلدى ءوزى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىن يەلەنگەن 1989 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلەدى. 1990 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا ونى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاعان. 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا, 1999-دىڭ قاڭتارىندا, 2005-ءتىڭ جەلتوقسانىندا جانە 2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە نازارباەۆ بۇكىلحالىقتىق سايلاۋلاردا جەڭىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
جالپاق جۇرتقا ءمالىم جايدى قايتالاعىم كەلمەيدى-اق, الايدا, كىتاپتىڭ جالپى تۇپكى ويىنا باعىنا وتىرىپ, ونىڭ ءومىربايانىنىڭ جالپى سۇلباسىن ايتىپ شىعايىن. 1940 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى شامالعان اۋىلىندا تۋعان. التى جاسقا دەيىن ءۇشقوڭىر شاتقالىنداعى شۇبارات جايلاۋىندا وسكەن. ورتا مەكتەپتى قاسكەلەڭدە, سىنىپتاستارىمەن ينتەرناتتا وقىپ ءجۇرىپ بىتىرگەن.
1958 جىلى ول كومسومولدىق جولدامامەن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا اتتانادى. مۇندا ول «دومەنستروي» باسقارماسىنىڭ جۇمىسشىسى بولادى. ءدال سول جىلى مەتاللۋرگ ماماندىعىن يگەرۋ ءۇشىن ءبىر توپ قۇرداستارىمەن بىرگە ۋكرايناداعى دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە تۇسەدى, ارادا ءبىر جارىم جىل وتكەندە تەمىرتاۋعا قايتىپ ورالادى دا, 1969 جىلعا دەيىن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا قۇيۋ ماشينەسىنىڭ شويىنشىسى, دومنا پەشىنىڭ كورىكشىسى, ديسپەتچەر, گازشى, دومنا پەشىنىڭ اعا گازشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. كورىكشى نازارباەۆ دومنا پەشىنىڭ جانىندا تۇسكەن اتاقتى سۋرەت بار.
ءيا, ول ۇشقىش بولعان جوق. تاعدىر جازباعان شىعار. ءايتسە دە, اسپانعا ۇشۋ, اۋەدە قالىقتاۋ سەزىمى وعان بالا كۇننەن ءتان ەدى, ول سەزىم ءومىر بويى وزىندە ساقتالىپ تا قالدى. ونىڭ اكەسى اۋىلداعى ۇستا ەدى, بالاسى جانىنان قالمايتىن كومەكشىسى بولاتىن. وراق, ايىر دەگەن سياقتى اۋىل شارۋاسىنا قاجەت بۇيىمداردى ولار ءوز قولىمەن جاسايتىن, سونان دا نۇرسۇلتان قۇرىشتىڭ قالاي قۇيىلاتىنىن جاس كۇنىنەن ءبىلىپ ءوستى. كەيىن كەلە-كەلە قۇرىشتىڭ قالاي بالقىتىلاتىنىن دا كوردى.
دومنانىڭ جانىندا كورىكشى بولىپ تۇرعان ادامنىڭ مىنەزى دە, تەگىندە, بەرىكتىك سىناعىن اسا جوعارى تەمپەراتۋرا رەجىمىندە وتكىزەتىن شىعار. تاعدىر وعان بۇل ورايدا دا ەرتە باستان كومەكتەسكەن. ونىڭ ءوزى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتالاتىن الىپ اۋقىمدى مەملەكەتتىڭ باسىندا تۇراتىنىن جانە ءوزىنىڭ حالقىن, ءوزىنىڭ ەلىن كۇردەلى الەۋمەتتىك كۇيزەلىستەردىڭ كورىگىنەن الىپ شىعۋعا ءتيىستى بولاتىنىن الدىن الا كورىپ-بىلگەن دەۋگە دە كەلەدى.
كومسومول مۇشەسى, ودان كەيىن جاس كوممۋنيست, تسەح پارتورگى بولعان ول 1967 جىلى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى جانىنداعى زاۋىت-ۆتۋزدىڭ كەشكى بولىمشەسىن ءبىتىرىپ, ينجەنەر-مەتاللۋرگ ماماندىعىن الىپ شىقتى.
ودان كەيىن قوناەۆپەن تاعدىر ايقىندايتىنداي كەزدەسۋ بولدى. ديماش احمەت ۇلى قاراعاندىعا ءوزىنىڭ اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك شارۋالارىمەن كەلگەن ەدى. مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا ول جاس ينجەنەر-مەتاللۋرگتى بايقاپ قالدى. ونى نازارعا الدى. مۇنىڭ ءوزى ونسىز دا بولايىن دەپ تۇرعان ينجەنەردىڭ كەلەشەك ءومىر باعدارىن دا ايقىنداپ بەردى.
نازارباەۆ جوعارى پارتيا مەكتەبىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىردى. سول كەزدىڭ وزىندە ونىڭ, جوق, مانساپقورلىق ەمەس, تاپ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى تانىلا باستايدى. 1973 جىلى ول كومبينات پارتكومىنىڭ حاتشىسى, 1977 جىلى قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. 1979 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى.
1984 جىلدىڭ ناۋرىزىندا نازارباەۆ قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسشىلىعىنا كەلدى. 1989 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىن يەلەندى. 1990 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ ءارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى, ال 1990 جىلدىڭ ءساۋىرىندە رەسپۋبليكا پارلامەنتىنىڭ ءبىر سەسسياسىندا قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. اقىر اياعىندا, 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ العاشقى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋىندا جەڭىپ شىقتى.
وسى قىسقاشا ومىرباياندىق ماعلۇماتتى قورىتا كەلىپ, مەن پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەگەمەن قازاقستان ءۇشىن جاساعان اسا ماڭىزدى جۇمىستارىنىڭ بىرقاتارىن اتاپ وتەيىن:
- ەل تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى;
- ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى جاسالدى;
- بارلىق كورشىلەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارالار دەليميتاتسيالاندى ء(ارى حالىقارالىق قۇقىقپەن زاڭداستىرىلدى);
- يادرولىق پوليگون جابىلدى;
- ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلدى;
- قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلدى;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى جاساقتالدى;
- جاڭا استانا تۇرعىزىلدى...
بۇل ارادا ورىندى بولاتىن جالعىز بەلگىنى – كوپ نۇكتەنى قويىپ وتىرمىن, ويتكەنى پرەزيدەنت اتقارعان ءىستىڭ تولىق ءتىزىمىن بەرىپ شىعۋ وتە قيىن-اق.
ال ەندى ەڭ باستى جايعا اۋىسايىن, مۇنى ايتپاسام مەنىڭ كىتابىم تولىققاندى ەڭبەك بولمايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇكىل تاريحى – بۇگىنگى كۇنگى بيىككە جەتۋدىڭ اسۋلارى, ال ەلباسى تۇلعاسى مەن ىستەرىنىڭ اۋقىمدىلىعى ونىڭ ءوز ءىزاشارلارىنىڭ بيىگىنەن دە بيىككە كوتەرىلە العاندىعىنا بايلانىستى. ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى, ەل پرەزيدەنتى رەتىندەگى دارا قاسيەتتەرى ءوز ءىزاشارلارىنىڭ ۇلى دالادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتتى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى كوپ عاسىرلىق تاجىريبەسىنىڭ سىعىندىسى بولىپ تابىلادى.
جاسامپاز جىلدار
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «قازاقستان جولى» دەگەن كىتابىن مەن باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ شىقتىم. ءيا, ول كاسىبي جازۋشى ەمەس, ايتسە دە بۇل كىتاپ, اۆتور قالاسا دا, قالاماسا دا, گەرتسەننىڭ «وقيعالار مەن ويلار» رومانىنداي بولىپ شىققان. كىتاپتى وقىپ بىتكەن كەزدەگى «ويلار» ارقايسىمىزدا ارقيلى بولا بەرەتىن شىعار, ال ءبىز باستان وتكەرگەن «وقيعالار» ءبارىمىز, بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ورتاق. بار ايىرماسى, ءبىز نەگىزىنەن ءبارىمىز دەرلىك بولىپ جاتقان وقيعالاردى بولماي قويمايتىن جايداي, ءبىزدىڭ بيلىگىمىز جۇرمەيتىن نارسەدەي كورىپ, «اعىسپەن» جۇزە بەردىك. ال نازارباەۆ, مەملەكەت باسىندا تۇرىپ, الدىمەن ءوزىن ويلاماي, ەلدى, ءسىز بەن ءبىزدى ويلادى, جاڭاعى جايدىڭ ءبارىن وزگەرتۋگە تىرىستى. ەل مۇددەسى ءۇشىن. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ مۇددەمىز ءۇشىن.
بۇرىنعىنىڭ گازەتشىلەرى ىرگەلى مەرەيتويلاردىڭ قارساڭىندا «ۇلكەن جولدىڭ بەلەستەرى» دەگەن تاقىرىپپەن ايقايلاتىپ بەرىلەتىن ايقارا بەتتەردى ۇمىتا قويعان جوق. بۇگىندە مۇنى جىميا وتىرىپ ەسكە الۋعا بولار, ايتسە دە تاقىرىپ ءمانى جاعىنان ءدال قويىلاتىن. تەك ول كەزدە ءبارى دە بايسالدى تۇردە جاسالاتىن, ازىلدەۋگە ورىن جوق ەدى.
ءتىپتى قازىر دە, «قازاقستان جولى» كىتابىن كادىمگى بەستسەللەردەي قايتالاي وقىپ, ءبىر تاراۋدان ءبىر تاراۋعا اۋىسا وتىرىپ, مەن ول كىتاپتىڭ قۇرىلىمىن ۋاقىت سىنىنان وتكەن «ۇلكەن جولدىڭ بەلەستەرى» دەپ ايقىنداعان بولار ەدىم. ونىڭ ءاربىر تاراۋىن ەلدىڭ جانە بۇگىندە دە مەملەكەت شتۋرۆالىن بەرىك ۇستاپ وتىرعان پرەزيدەنتتىڭ ومىرىندەگى جاسامپازدىق بەلەستەرى دەپ قابىلداي الامىن.
«تاۋەلسىزدىك ستراتەگياسى» دەپ اتالاتىن العاشقى تاراۋدىڭ ءوزى وقىرماندى وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا قازاقستان جولايرىققا تۇسكەن جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ تولقىنىنا سۇڭگىتىپ جىبەرەدى: «ەگەمەن قازاقستاننىڭ دۇنيەگە كەلۋى قارساڭىندا بولعان كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگى سول, ونى اسا ءىرى مەملەكەتتىك قۇرىلىم – كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعىنىڭ جان ءتاسىلىم كەزىندەگى جاعدايىمەن سالىستىرۋعا بولاتىن ەدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىم ەكونوميكالىق جانە ساياسي داعدارىستاردان ەس-ءتۇسسىز تالماۋ كۇيدە بولدى, سول ۋاقىتتا بۇل اۋىر ۇردىسكە قوعامدىق اقىل-وي تاريحتىڭ قىسقاشا كۋرسىنا بوياماسىز ءجىتى كوزبەن قارادى دا, الەۋمەتتىك سانا وسىناۋ اۋىر كورىنىستەن ءبىرجولا سانسىراپ قالدى».
ءارى قاراي بىلاي دەيدى: «اۋرۋدىڭ» اسقىنعانى سونشالىقتى, ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى كسرو-نىڭ كەيبىر ايماقتارى وسى اۋىر جاعدايدان شىعا الماي, ۇرەيگە تولى جاڭالىقتار مالىمەتتەرىندە پلانەتانىڭ «شيەلەنىستى نۇكتەسى» رەتىندە كورىنىس بەرۋدە. مىنە, وسىعان بايلانىستى مەنىڭ ەسىمە 2005 جىلعى ناۋرىزدا گرۋزيا پرەزيدەنتى ميحايل سااكاشۆيليدىڭ قازاقستانعا العاش رەسمي ساپارمەن كەلۋى بارىسىندا بىرگە وتكىزگەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى تۇسەدى. ول سوندا جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە كەلىپ, ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىكپەن وتكەن ون بەس جىلىن ءولىم حالىندەگى جان اعزاسىنا دەم سالا باستاعان جاعدايىمەن سالىستىرعان ەدى. تمد-نىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى شامامەن وسىنداي جاعدايدا». سويتەدى دە توسىن, بىراق ابدەن زاڭدى ءتۇيىن جاسايدى: «بۇل دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ ولاردان 11-12 جىل الدا ەكەنىمىزدى بىلدىرەدى».
الەۋمەتتىك كۇيزەلىس پەن سەلقوستىقتى, ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدان شارشاپ-شالدىعۋىن ءبىز دە باستان كەشكەن بولاتىنبىز. كسرو-نىڭ اپاتتى تۇردە ىدىراۋىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ الدىمىزعا دا ەكونوميكالىق جۇيەنى ءتۇبىرىنەن وزگەرتۋ عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى, ونىڭ نەگىزگى ۇستىندارىنان باستاپ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ويلاۋ جۇيەسىنە دەيىن وزگەرتۋ مىندەتى قويىلعان ەدى. بىزگە ءوز دامۋ جولىمىزدى تابۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ نەمەنەگە ۇمتىلاتىنىمىزدى ايقىنداپ الۋ قاجەت بولدى.
سول كەزدە پرەزيدەنت «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسىن» جاريالادى. العاشقى ءۇشجىلدىق جالپىمەملەكەتتىك جوسپارعا سايكەس بيلىكتىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋ, حالىقارالىق ارەنادا تانىلۋ, ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارعا كىرۋ قاجەت بولدى.
ءيا, ول جان ساقتاۋ ستراتەگياسى ەدى, ايتسە دە ءدال سول ستراتەگيا ءبىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى, تاياۋ بولاشاقتا, الىس بولاشاقتا كىم بولاتىنىمىزدى ايقىنداپ بەردى. ول قازاقستاندىق ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى ايقىنداۋىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى.
ستراتەگيا نارىق ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋدى جانە ادامنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوزىن ءوزى ايقىنداۋىن جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىقتىق شارتتاردى جاساۋدى جاريا ەتتى. بۇل ارادا نازارباەۆ سەرىكتەستەرىنىڭ – سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ پەن ءبىر توپ جاس ەكونوميستەردىڭ: س.احانوۆتىڭ, ءو.شوكەەۆتىڭ, و.جاندوسوۆتىڭ, گ.مارچەنكونىڭ ەڭبەگى ەلەۋلى. ولار وسى قۇجاتتىڭ جوباسىن جاسادى, ولاردىڭ الدىنا جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتى ەكونوميكاعا, توتاليتاريزمنەن ليبەرالدى ساياساتقا ءوتۋ كەزىندە «ويلاۋدىڭ توقىراۋىن» ەڭسەرۋ تالابى قويىلدى.
تاۋەلسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ كەلەسى قادامى 1994 جىلعى «پرەزيدەنت مەموراندۋمى» بولدى. ول مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى بۋىندارىن, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردى قالىپتاسقان جاعدايدى ءدال پايىمداۋعا, سىندارلى جۇمىس ىستەۋدى باستاۋعا شاقىردى. مۇنىڭ ءوزى اقشا-نەسيە جانە بانك جۇيەلەرىندە تۇبەگەيلى رەفورمالار جاساۋدى, مەملەكەتتىك اپپاراتتى قىسقارتۋ, اكىمشىلىك سالانى وڭتايلاندىرۋ جونىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قادامدارعا بارۋدى كوزدەيتىن: ءبىز 19 وبلىستان 14-ءىن, 230 اۋداننان 169-ىن قالدىردىق.
اقىر اياعىندا, 1997 جىلى ۇزاق مەرزىمدى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى ومىرگە كەلدى, ول قۇجات پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جىل سايىن جولداۋ ارناۋ ءداستۇرىن باستاپ بەردى. كەيىنگى جىلداردا «باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت ءۇشىن» جانە «قازاقستاننىڭ الەمنىڭ باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ستراتەگياسى» ەلەۋلى قۇجاتتارعا اينالدى.
بۇگىندە قازاقستان 1995 جىلعى كونستيتۋتسيامەن ءومىر سۇرۋدە. ونىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك ءومىرىنە اسەرى, ىقپالدى ءرولى ءبىز ءۇشىن ءوزىمىز تىنىستاپ جۇرگەن اۋاداي تابيعي جاي. اتا زاڭنىڭ نەگىزىندە جاڭا زاڭناما قالىپتاستى, جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق قۇقىق جاسالدى. ازاماتتىق قۇقىق جەكە مەنشىك پەن ەركىن كاسىپكەرلىكتىڭ قارىم-قاتىناسىن رەتتەپ وتىرادى.
ءبارى وسىلاي, ءبارى كادۋىلگى جانە ۇيرەنشىكتى. ال كىتاپتىڭ «1995 جىلعى كونستيتۋتسيا» دەگەن تاراۋىن وقىدىم دا, ءبارى قانشالىقتى وڭايعا تۇسپەگەنىن, جوعارعى كەڭەس زاڭسىز دەپ تانىلعان كۇردەلى تۇستا رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى زاڭىن جاڭادان جاساۋ جۇمىسىن قولعا الۋ ءۇشىن پرەزيدەنتكە قانشالىقتى شىدامدىلىق, تاباندىلىق, دانالىق كورسەتۋ كەرەك بولعانىن كورىپ تاڭ قالدىم.
ءيا, ب.مۇحامەدجانوۆ, ن.شايكەنوۆ سياقتى سەرىكتەستەر, يۋ.باسين, ع.ساپارعاليەۆ, م.ءسۇلەيمەنوۆ سياقتى كورنەكتى زاڭگەرلەر جانىندا بولدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنەن پرەزيدەنتتىڭ ەرىك-جىگەرى, ونىڭ قىراعى قاداعالاۋى مەن نازارى قاراپ تۇردى. ەكى اپتالىق دەمالىستى پايدالانىپ, ول, تاجىريبەسىن ەسكەرۋ ءۇشىن, جيىرما ەلدىڭ كونستيتۋتسيالارىن مۇقيات زەرتتەپ, كونسپەكتىلەپ شىقتى.
ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ بارلىق قاعيدالارى قازاقستاندىقتاردىڭ مەنتاليتەتىنە, قازاق حالقىنىڭ وزىق داستۇرلەرىنە جانە ءبىز باعىت ۇستاعان بولاشاققا سايكەس بولۋعا ءتيىس دەگەن اسا بيىك ماقسات العا قويىلدى.
پرەزيدەنت شىندىقتىڭ جۇزىنە تىكە قاراي الادى جانە ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاۋدان قايمىقپايدى. ءيا, مۇناي بايلىعى ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق تابىسىمىزدىڭ ىرگەتاسى بولعانى راس. ءيا, ەكونوميكا قالىپتاسۋىنىڭ العاشقى بەلەسىندە ءبىز ەنەرگيا قۋاتتارى مەن مەتالل ەكسپورتىن پايدالانۋعا ءماجبۇر بولعانىمىز راس. دامۋدىڭ كەلەسى بەلەسىندە, ءوزىمىزدىڭ ەكسپورت رەسۋرستارىنىڭ الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز ەكونوميكانى جوعارى تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار نەگىزىندە قۇرامىز, قايتا وڭدەۋ مەن شيكىزاتتى كادەگە جاراتۋ يندۋسترياسىن وركەندەتەمىز. ال قازىر شە...
بۇگىندە الەمدىك ارەنادا ءبىز شيكىزات رەسۋرستارىن ەكسپورتقا شىعارۋعا بەيىمدەلگەن ەل رەتىندە بەلگىلىمىز. بۇل جاعدايدان اتىمەن باس بۇرۋ الىستان ويلاماۋشىلىق بولار ەدى. اللاعا شۇكىر, الەم ءبىزدىڭ وسىنىمىزعا ءمۇددەلى, تەك قولدا بار رەسۋرستاردى ەلدىڭ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اقىلمەن جۇمساي ءبىلۋىمىز كەرەك. «قارا التىن» بايلىق پا, بالەنىڭ باسى ما دەگەن بالامالىق سۇراقتىڭ جاۋابى وسىعان بايلانىستى.
تاڭعالارلىق جاي, الايدا «كاسپي ءۇشىن كۇرەس جانە مۇناي ءدۇمپۋى» دەگەن تاراۋدى قايتالاي وقي وتىرىپ, مەن ءوزىمنىڭ اقىل-پاراساتىم قۋاتى ارتا تۇسكەن كومپيۋتەردەي جۇمىس ىستەي باستاعانىن, ال جادىمنىڭ اۋماعى بىرنەشە ءجۇز گيگابايتقا كوبەيگەنىن سەزىندىم. كەيبىر ماتىندەر وسىنداي جاعىمدى جاقسىلىققا قاراي جاقىنداتادى.
ايتسە دە, السىزدىگىمىزدى دە مويىندايىن: مەنىڭ بويىمداعى توعىشارلىق تۇگەسىلىپ بىتپەگەن ەكەن. ايتپەسە, «تەڭگە – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك نىشانىمىز» دەگەن تاراۋعا سونشاما شىدامسىزدىقپەن ۇمتىلاتىنىمدى باسقاشا قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ تاقىرىپتىڭ ايشىقتىلىعى انىق, الايدا ءبىز رۋبل ايماعىنان شىعۋدىڭ, ءرۋبلدى تەڭگەگە ايىرباستاۋدىڭ, جاڭا ۆاليۋتاعا ۇيرەنۋدىڭ, وعان بايلانىستى قۋانىشتار مەن قاۋىپتەنۋدىڭ قالاي وتكەنىن بىلەمىز عوي. قامپايدى ما, قاعىلدى ما دەپ قالتامىزدى جانتالاسا سيپالاعان كەزدەرىمىز ەسىمىزدە. سول قالتاعا اياق استىنان تۇسە قالعان نارسەنىڭ سالماعى قانشا؟
مەن كىتاپتىڭ تەڭگە تۋرالى تاراۋىن اگاتا كريستي مەن جورج سيمەنوننىڭ تارتىمدى رومانىنداي وقىدىم. مەنىڭ كوز الدىمدا ىنتىقتىق كەرنەۋى جاعىنان شەكسپير درامالارىنا نەمەسە پۋشكيننىڭ «بوريس گودۋنوۆىنا» تەڭ كەلەتىندەي وقيعالار كولدەنەڭدەپ ءوتىپ جاتتى. ماعان تىم اسىرا ايتىپ وتىرسىڭ دەگەن ايىپ تاعىلۋى مۇمكىن. ايتسە دە, بىزبەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ازاماتتارىمىزدىڭ كوپشىلىگى سول قارجى رەفورماسىنىڭ كورىگىنەن ءوتتى, تەك وزدەرىن وزدەرى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن پەشەنەسىنە جازىلعان سول تولعانىس-كۇيزەلىستەردى ۇمىتۋعا تىرىسا ءبىلدى.
پرەزيدەنت ونى ۇمىتا المايدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ناعىز دەتەكتيۆكە لايىقتى ايلا-شارعىلار ءوتىپ جاتادى. وندا قۇپيا تىڭشىلار دا, ساتقىندىق تا, بەكزاتتىق تا, بولماي قويمايتىنداي كورىنگەن اپاتتى كۇتۋ دە, سيۋجەت قۇراۋدىڭ اعىلشىندىق رەتسەپتىنە جاقىن كەلەتىن «happy end» تە بار. بۇعان وسى ىسكە تەڭگەنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ باسىندا جۇرگەن داۋلەت سەمباەۆ پەن سول كەزدە پرەمەر-مينيستر قىزمەتىن اتقارعان سەرگەي تەرەششەنكونىڭ قاتىسۋى دا سەپتەستى, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە بايلانىستى قيىندىقتاردىڭ ۇلكەن سالماعى سونىڭ يىعىنا تۇسكەن بولاتىن.
ايتسە دە, وسىنىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنەن سول سيۋجەتتى, سول ينتريگانى قولدان جاساۋعا ءماجبۇر بولعان, باسىن بايگەگە تىگىپ, تاۋەكەلگە باسىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان ادامنىڭ قۋاتتى تۇلعاسى وزىنەن ءوزى زورايىپ كورىنىپ تۇرادى. ول ادام سىن ساعاتتا سىر الدىرمادى. بارىنە توتەپ بەردى دە, جەڭىپ شىقتى.
سول ءبىر تاعدىرشەشتى سىناقتار قازىرگى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا, دەربەس قارجى جۇيەسىنە جەتەر جولىندا الدان شىقپاي قويمايتىن ەدى دەگەندى ءبىز قازىر عانا ءتۇسىنىپ وتىرمىز. ولارسىز ەل ناعىز ەگەمەن ەل بولا الماس ەدى.
جەكەشەلەندىرۋدىڭ تاريح تارازىسىنا تارتىلعان كەزى... قازاقستاندىق بولاشاق ۇرپاق قورى... جەر ماسەلەسىنىڭ ەۆوليۋتسياسى... وسى پروبلەمالاردىڭ بارلىعىنىڭ شەشىمىن ءوزىنىڭ يىعىنا ارتىپ الۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويىندا قاندايلىق قۋاتتى ەنەرگەتيكا بولۋعا ءتيىستى دەسەڭىزشى...
ۋينستون چەرچيلل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باسىندا ءوز حالقىنا ارناۋ سوزىندە شامامەن مىنانى ايتقان: سىزدەرگە جەڭىل جەڭىستى ۋادە ەتە المايمىن, سىزدەر ۇتىلىستىڭ ۋىتىن جۇتىپ, بارلىق قيىندىقتى ەڭسەرۋگە تيىستىسىزدەر... بالكىم, ونىڭ ءوز سوزدەرى ءسال باسقاشا شىعار, دەگەنمەن ءمانى سول. ونى ايتقان ادام دا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بۇكىل سالماعىن ءوز موينىنا سالعان ەدى.
تاعى دا مەنىڭ بويىمدا توعىشار باس كوتەرىپ كەلەدى. زاڭدىق كۇشى بار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تۋرالى» جارلىق شىققان كۇن ەسىمدە. سول كۇنى مەن كوكتوبەگە كوتەرىلگەن ەدىم, وسى جاڭالىقتى سول جەردە ترانزيستوردان ەستىدىم. قالانىڭ جالپى سۋرەتىنە, كوكجيەكپەن استاسىپ جاتقان الىس قيىرلارعا قارادىم.
مەن بۇل جەردەن الىستا دۇنيەگە كەلگەنمىن, الايدا الماتىدا ءومىر سۇرگەن جىلدارىمدا وسى قالا مەنىڭ جانىما جاقىن بولىپ كەتتى. استانانى اقمولاعا اۋىستىرۋعا قارسى بولدىم دەي قويماسپىن, ولاي ەمەس. ايتسە دە, وسى كەز ءدال مۇنداي كەۋدەلى جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن كەز بە؟ ودان دا كوكەيكەستى, ودان دا ماڭىزدى پروبلەمالار بار عوي. سودان كەيىن ويلاعانىم – بۇل جەردەن استانانى الىپ كەتەدى, الماتى قاۋساپ-كۇيرەپ, جوندەلمەگەن-جينالماعان كۇي قالا بەرەدى, توزىعى جەتكەن پروۆينتسيالىق شەت ايماققا اينالادى.
تالايلار وسىلاي ويلادى. بالكىم, جۇرتتىڭ ءبارى دەرلىك وسىلاي ويلاعان شىعار. وسىلاي ويلاماعان جالعىز ادام زاڭ كۇشى بار جارلىققا قول قويعان ادام بولۋى دا مۇمكىن. بۇگىن مەن جارلىققا قول قويعان ادامنان باسقالاردىڭ ءبارىنىڭ ويى قاتە بولىپ شىققانىنا قۋانىشتىمىن. مەنى ونىڭ ەرىك-جىگەرى, رۋح كۇشى تاعى دا تاڭ قالدىرادى. جۇرەك جۇتقان ەرلىگى قايران قالدىرادى.
بيگەلدى عابدۋللين.
بەكسەيىت تۇلكيەۆ. « ۇلى كوش» كارتيناسىنان.
بۇگىن الماتىدا, قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا نازار اۋدارارلىق وقيعا وتەدى: بيگەلدى عابدۋلليننىڭ «ۆەليكوە كوچەۆە» (« ۇلى كوش») اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولادى. ارينە, قازىر كىتاپ تا كوپ, تۇساۋكەسەر دە كوپ. ايتسە دە, بۇل تۇساۋكەسەردى نازار اۋدارارلىق وقيعالار قاتارىندا اتاۋدىڭ ءجونى بار. ماسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان وسى كىتاپتىڭ اۆتورى ەل جۋرناليستيكاسىنىڭ ەڭ ءبىر ەلەڭ ەتكىزەرلىك ەسىمدەرىنىڭ, جۇرتشىلىق قالام قارىمىن قاداعالاپ جۇرەتىن اۆتورلاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىندە عانا ەمەس. ماسەلە بيگەلدى عابدۋلليننىڭ بۇل ەڭبەكتە جاڭا قىرىنان – تاريحشى-قالامگەر رەتىندە كورىنىپ, سوناۋ كەرەي مەن جانىبەك زامانىنان بەرى تارتىپ, ەسكى جول قالدىرعان ەسىم حان, قاسقا جول قالدىرعان قاسىم حان, ايبىندى ابىلاي, كەۋدەسىن كەك كەرنەگەن كەنەسارى سىندى ۇلى تۇلعالار تۋرالى وي تولعاي كەلىپ, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە وسىناۋ ۇلى دالانى باسقارعان باسشىلاردىڭ ساياسي بەينەسىن اشىپ كورسەتۋىندە عانا ەمەس. ماسەلە اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ تەرەڭ تامىرلارىنا بويلاعان, بۇگىنگى بيىگىمىزدى كەمەل تولعاعان وسى كىتاپقا كەلۋ جولى دا تايعاق كەشۋلى بولعاندىعىندا, كەزىندە وپپوزيتسيانىڭ قاتارى تۇرماق, العى شەبىندە جۇرگەن, ءتىپتى شەتەلگە قاشىپ, مۇحيت اسىپ, بىرنەشە جىل امەريكادا تۇرعان قالامگەردىڭ كوزقاراس ەۆوليۋتسياسىنىڭ كۇردەلىلىگىندە. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا قازىر پۋبليتسيستىك قۋاتىن ەلدىك مۇراتتارىنا باعىشتاپ جۇرگەن, نازارباەۆ بيلىگىنىڭ داتتاۋشىسىنان جاقتاۋشىسىنا اينالعان بيگەلدى عابدۋلليننىڭ وزىندىك وي توپشىلاۋلارىنىڭ قادىر-قاسيەتى ارتا تۇسەدى. سوندىقتان ءبىز بۇگىن « ۇلى كوش» كىتابىنىڭ ەكى تاراۋشاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ارتىق كورمەي وتىرمىز.
تاريح تاعىلىمى
جاسىرماي ايتايىنشى: وسى تاراۋدى جازۋعا كىرىسىپ كەتە الماي-اق قويدىم. تاراۋدىڭ قۇلاق كۇيىن كوپ ىزدەدىم. ۇيدەگى كىتاپحانامنىڭ سورەلەرىن جاعالاي ءجۇرىپ, وسى جولى كىمدى سەرىكتەستىككە شاقىرسام ەكەن, جانىما كەرەك سوزدەردى تابۋعا, جەتكىزىپ بولماستاي ويلاردى جەتكىزۋگە ەندى كىم كومەككە كەلەر ەكەن دەپ تولعاندىم, ويتكەنى مەن اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان ادامنىڭ تۇلعاسى سوندايلىق كۇردەلى, ول جايىندا ءبارى دە جازىلىپ, ءبارى دە ايتىلىپ بىتكەندەي.
قايتا-قايتا وقىلعان سۇيىكتى كىتاپتارىمنىڭ دا, وقىلۋىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ تۇرعان كىتاپتاردىڭ دا ءتۇپتەرىن قولىممەن ايالاي سيپالاي وتىرىپ, مەن الدە ءبىر تۇيسىكپەن انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەريدىڭ تاپ-تازا دانالىق تۇنىپ تۇرعان تومىنا توقتادىم.
باياعى ادەتىمشە كىشكەنتاي بەكزادامەن ءۇن قاتىسا قالدىم دا, جۇرەگىم اتقاقتاي سوعا جونەلدى, قايتا-قايتا قايتالاعاننان قادىرى قاشقانداي كورىنەتىن «ءبارىمىز بالا شاقتان باستالعانبىز» دەيتىن ءسوز ءاۋ باستاعى ارىنە يە بولىپ شىعا كەلدى.
كىتاپ سورەسىنىڭ جانىنا بايلانعانداي كۇيدە مەن «اتاجۇرتقا» ۇڭىلە ءتۇسىپ, باياعى جاس كۇنىمدەگىدەي ءبىر سويلەمنەن كەيىن ءبىر سويلەمدى ساناما سىڭىرە بەردىم: «ەشقانداي كىتاپ كومەكتەسپەيتىن جاعدايدا جەر ءبىزدىڭ ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ويتكەنى, جەر بىزگە قارسىلىق جاسايدى. ادام ءوزىن كەدەرگىلەرمەن كۇرەس ۇستىندە تانيدى. بىراق بۇل كۇرەس ءۇشىن قۇرال قاجەت. سۇرگى نە سوقا كەرەك. ءوز مولتەك القابىن وڭدەيتىن شارۋا از-ازداپ جاراتىلىستان ونىڭ باز ءبىر جۇمباعىن تارتىپ الىپ, بارشاعا ءتان جالپى شىندىقتى اشادى. سونداي-اق, ۇشاق تا اۋە جولدارىن سالاتىن قۇرال, ول ادامدى ماڭگى ساۋالدارعا ءتانتى تۇرعىزادى.
تۇڭعىش رەت تۇنگى ۇشقانىمدى ەشقاشان دا ۇمىتپايمىن – بۇل ارگەنتينا ۇستىندە بولىپ ەدى. كوز تۇرتكىسىز ءتۇن باسىپ, جازىق ۇستىندە شاشىلعان سيرەك وتتار عانا بەينە ءبىر جۇلدىزدار سياقتى جىلتىلدايدى. بۇل تۇنەك تەڭىزىندە ءاربىر وت ادام رۋحىنىڭ كەرەمەتىن ايعاقتايدى» (ايان نىسانالين اۋدارماسى – رەد.).
ەلىكتىرىپ الىپ بارادى. كىم ەكەنىمدى, قايدا تۇرعانىمدى ۇمىتقاندايمىن... تەرەزەمنىڭ سىرتىندا ءححى عاسىر تۇرعانى دا ەستەن شىعىپ كەتكەن. كىتاپتى تاپسىراتىن ۋاقىتتىڭ ءوتىپ بارا جاتقانى دا, رەداكتورىمنىڭ اسىقتىرىپ, سىلبىرلىعىم ءۇشىن سىناپ, سىباپ جاتقانى دا ۇمىت قالعان...
سويتكەنشە, كەنەت, تاعى دا ءتۇيسىكپەن, بەلگىسىز بولجاممەن مىنانى ءتۇسىندىم: جاڭا عانا ەكزيۋپەريدىڭ باسقا شىعارماسىنان («تسيتادەل») ءۇزىندى وقىعان ەكەنمىن, سول ءۇزىندى وسى كۇندەردە مەنىڭ ۇستەلىمنىڭ ۇستىنەن ءتۇسپەيتىن كىتاپتىڭ ءمان ماتىنىنە وزگەشە ءبىر, شۇعىلالى اۋەن بەرىپ تۇرعان ۇزىندىسىندەي باۋراپ العان ەكەن.
ءوز بولجامىما تياناق تابۋعا اسىعىپ, مەن جاڭاعى كىتاپتى قولىما تەز الدىم: «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان جولى». العىسوزدە, ەكىنشى ازاتجولدىڭ وزىندە اسكەري ۇشقىش, ەستەت, دانا تۇلعانىڭ تاسقا قاشالعانداي سوزدەرى كەلتىرىلگەن: «ءۇيدىڭ ءمان-جايىن بىلگىسى كەلىپ بۇزعان ادام ونىڭ قابىرعاسىن قالاعان كىرپىشتەرىن, توبەسىن جاپقان قىش تاقتالارىن عانا كورەدى, ال بىراق ولاردىڭ تالاي ۋاقىت بويى باسقا پانا, جانعا سايا بولعان راقاتىن كورە المايدى. ەگەر وسىنىڭ بارلىعىن ءبىرتۇتاس ەتىپ بىرىكتىرگەن ساۋلەتشىنىڭ ويلاعان ويى ءبىر ساتتە عايىپ بولسا, جاڭاعى جالاڭ كىرپىش پەن قىش تاقتالاردان قانداي تاعىلىم بولماق؟ تاس ەكەش تاستىڭ ءوزى دە ادامنىڭ جۇرەگى مەن جان جىلۋلىعىن كەرەك ەتپەي مە؟». ءارى قاراي كىتاپ اۆتورى بىلاي جالعاپ اكەتەدى: «جۇرتتىڭ كوبى, اسىرەسە اعا ۇرپاق جاقسى ءۇي سالۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەندىگىن بىلەدى. ال ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستان سياقتى جاس مەملەكەتتى قۇرىپ ورنىقتىرۋ بۇدان الدەقايدا قيىن بولدى».
ءوزىم كورگەندەي كوز الدىما كەلە قالدى: «قازاقستان جولىنىڭ» اۆتورى ءوزىنىڭ كولەمدى دە شىمىر كىتابىنا باستاۋ جاساۋ, قۇلاق كۇي تابۋ ءۇشىن مىنا مەن سياقتى كىتاپ سورەلەرىنىڭ الدىندا قينالا سارسىلعان ەكەن. ەگەر مەن ەكزيۋپەري تومىنا قولىمدى تۇيسىكپەن سوزسام, قالام ۇستاعان اعانىڭ بۇل قادامى وزەكتەن ءوتكەرىلگەن, ماقساتتى قادام ەكەن. بۇلاي بولاتىنىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, مەن قازىر جازعالى وتىرعان ادام بالا كۇنىنەن اسپاندى اڭساعان, ۇشقىش بولعىسى كەلگەن, سول ماقساتىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبارىن دە جاساپ باققان.
ونى ءتىپتى ۇشقىشتار دايىندايتىن وقۋ ورنىنا قابىلداعان دا, الايدا ول كيەۆتە بولاتىن, الىستاعى كيەۆكە ونى ءوزىنىڭ بالالىق, جاستىق داۋرەنى وتكەن شامالعاننىڭ اقساقالدارى جىبەرمەي قويعان, سەن وسى جەرگە, تۋعان جەرىڭە كەرەكسىڭ, دەگەن وعان. جاسى ۇلكەندەردى سىيلاپ وسكەندىكتەن ول اعا بۋىننىڭ ايتقانىنان شىعا الماعان. ايتسە دە, ءوز ارمانىنىڭ كۇيرەپ-قيراعانىنا قينالعان جاس جىگىتتىڭ بويىن كەرنەپ كەتكەن سول ءبىر بولەكشە سەزىمدەردى شامالاۋ قيىن ەمەس.
ودان ءارى قاراي مەن رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ سوندايلىق جان جىلىلىعىنا تولى «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» ءفيلمىنىڭ اۋانىنا تاعى ءبىر سۇڭگىپ شىقسام دەگەن تىلەگىمنەن باس تارتا الماي قالدىم دا, قولىم كومپيۋتەرىمنىڭ جانىندا جاتقان لازەرلى ديسكىگە قاراي وزىنەن ءوزى سوزىلدى. «اللا-اي, ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىز قانداي عاجاپ», دەپ ويلادىم مەن فيلم وقيعالارى ءورىلىپ جۇرە بەرگەن ديسپلەيدەن كوزىمدى الا الماعان كۇيى.
قازاق جەرىنىڭ مۇندايلىق سۇلۋلىعى فيلم وپەراتورىنىڭ عانا ەڭبەگى ەمەس, ارينە. بۇل سۇلۋلىقتى, ءبىزدىڭ ءتاڭىر تاۋلارىمىزدى – ىلە الاتاۋىن, ونىڭ باۋرايىنداعى ادامنىڭ باسىن اينالدىرارداي القاپتاردى جاراتقان يەمىز جاساعان. بەس جاسار بالانىڭ قۇيتتايىنان بىلەتىن جارتاسقا شىعىپ الىپ, قۇس ۇشارداي تۋ بيىكتەن ءوزى تۋعان ۇشقوڭىر شاتقالىنا كوز تاستايتىنى, ودان ءارى قاراي كوگىلدىر مۇنارعا ءبولەنگەن ەگىستىكتەر مەن جايىلىمدارعا, كوكجيەكپەن استاسىپ كەتەتىن جولعا قارايتىنى قانداي باقىت, – دەپ ويلادىم مەن. – سونىڭ ءبارىنىڭ ۇستىندە اسپان, وتانىمىزدىڭ اسقاق اسپانى. ول ەندى وسىناۋ اسقاق تا تازا اسپاننىڭ جان نۇرلاندىرار شۋاعىن ءوز جۇرەگىنە قۇيىپ الىپ, ەرەسەك ءومىردىڭ ۇلكەن دە تىنىشسىز جولىنا اتتانادى.
بۇل فيلمدە ەستەن شىعۋعا اينالعان ەسكى سۋرەتتەردى جادىمىزدا جاڭعىرتىپ, مەنى عانا ەمەس, ءبارىمىزدى دە بالالىق شاققا قايتا ورالتقان كورىنىستەر تىزبەكتەلىپ تۇر. جەتى جاسار سۇلتاننىڭ دومبىرانى العاش ۇستاپ, قولىنان شىعارماي, قازاقتىڭ جانىنا ءومىر بويى سەرىك بولىپ وتەتىن قۇدىرەتتى دىبىستاردى سونىڭ شاناعىنان ساۋعا ارەكەت ەتىپ جاتقان ءساتى جانارىما جاس ءۇيىردى. مەن مىناعان سەنەمىن: استانادا, اقوردانىڭ ءبىر قۇپيالى قالتارىسىندا جۇمىسى سونشاما قات-قابات يەسىنىڭ تىم قۇرىعاندا ون-ون بەس ءمينوت ۋاقىت ءبولىپ, قۇنداعىنان شىعارۋىن, اڭسارلى ىشەكتەرگە قولىن جايلاپ قانا تيگىزۋىن كۇتىپ دومبىرا تۇر. بۇل ساتتەر ونىڭ ءومىرىنىڭ باقىتتى ساتتەرى بولادى.
ءبارىمىز بالا شاقتان باستالعانبىز. ول ءوزىن الداعى تاعدىر قانداي بيىكتەرگە كوتەرەرىن بىلمەي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە, جەر جۇزىنە قۇس ۇشار بيىكتەن كوز تاستاعان ەدى. جاستىق شاعىنىڭ وزىندە ونىڭ بويىندا كوشباسشىلىق قاسيەت تانىلعانى فيلمدە شىمىر دا جۇمىر جەتكىزىلگەن. كوشباسشى بولۋ – اۋىر جۇك. يندۋيزمدە «كوشباسشى كارماسى» دەگەن ۇعىم بار. مەنى وسى فورمۋلانىڭ قولمەن قاشالعانداي قالپى ءتانتى ەتەدى.
كوشباسشى دەگەن, قاشانداعىداي, ساياساتكەر, ال ساياسات – كاسىپ, ءاربىر كاسىپ سياقتى ول دا تالانتتى تۇعىر ەتەدى, بولەكشە شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى. الايدا, ساياساتكەر تابيعاتى بويىنشا كوشباسشى بولسا, ول تولىقتاي تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الماي, توسىن شىقسا دا, دۇرىس شەشىم ۇسىنۋعا ازىرلىك تانىتپاي تۇرا المايدى. ناعىز كوشباسشىلاردى دارالاپ كورسەتەتىن سيپات تا وسى.
كوشباسشىلار كوپتىڭ قالپىنا سىيمايدى. ولار كونۆەيەرمەن قۇيىلمايدى. ولاردىڭ ءوزدەرى سيرەك كەزدەسەتىن, ۇلت ءۇشىن ومىرلىك قاجەتتى ادامدار توبىنان. كوشباسشىلار دەپ ءبىز «ورتاشا ساپالى», ياعني كوپتىڭ ءبىرى بولا المايتىن, كوزگە تۇسپەي قالا المايتىن ادامداردى ايتامىز.
بۇل ايتىلعاننىڭ ءبارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا تولىق قاتىستى, ەلباسى – ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزىلەتىن-ەنگىزىلمەيتىنىنە قاراماستان. نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن وسى تۇستا كەلىسپەۋگە بولمايدى: «ۇلت كوشباسشىسى مارتەبەسىن زاڭنامالىق اكتىلەرمەن تياناقتاۋدىڭ كەرەگى جوق». كوشباسشىلاردى تاعايىندامايدى, كوشباسشى بولىپ قالىپتاسادى.
سونىمەن, پرەزيدەنت, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەلدى ءوزى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىن يەلەنگەن 1989 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلەدى. 1990 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا ونى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاعان. 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا, 1999-دىڭ قاڭتارىندا, 2005-ءتىڭ جەلتوقسانىندا جانە 2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە نازارباەۆ بۇكىلحالىقتىق سايلاۋلاردا جەڭىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
جالپاق جۇرتقا ءمالىم جايدى قايتالاعىم كەلمەيدى-اق, الايدا, كىتاپتىڭ جالپى تۇپكى ويىنا باعىنا وتىرىپ, ونىڭ ءومىربايانىنىڭ جالپى سۇلباسىن ايتىپ شىعايىن. 1940 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى شامالعان اۋىلىندا تۋعان. التى جاسقا دەيىن ءۇشقوڭىر شاتقالىنداعى شۇبارات جايلاۋىندا وسكەن. ورتا مەكتەپتى قاسكەلەڭدە, سىنىپتاستارىمەن ينتەرناتتا وقىپ ءجۇرىپ بىتىرگەن.
1958 جىلى ول كومسومولدىق جولدامامەن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا اتتانادى. مۇندا ول «دومەنستروي» باسقارماسىنىڭ جۇمىسشىسى بولادى. ءدال سول جىلى مەتاللۋرگ ماماندىعىن يگەرۋ ءۇشىن ءبىر توپ قۇرداستارىمەن بىرگە ۋكرايناداعى دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە تۇسەدى, ارادا ءبىر جارىم جىل وتكەندە تەمىرتاۋعا قايتىپ ورالادى دا, 1969 جىلعا دەيىن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا قۇيۋ ماشينەسىنىڭ شويىنشىسى, دومنا پەشىنىڭ كورىكشىسى, ديسپەتچەر, گازشى, دومنا پەشىنىڭ اعا گازشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. كورىكشى نازارباەۆ دومنا پەشىنىڭ جانىندا تۇسكەن اتاقتى سۋرەت بار.
ءيا, ول ۇشقىش بولعان جوق. تاعدىر جازباعان شىعار. ءايتسە دە, اسپانعا ۇشۋ, اۋەدە قالىقتاۋ سەزىمى وعان بالا كۇننەن ءتان ەدى, ول سەزىم ءومىر بويى وزىندە ساقتالىپ تا قالدى. ونىڭ اكەسى اۋىلداعى ۇستا ەدى, بالاسى جانىنان قالمايتىن كومەكشىسى بولاتىن. وراق, ايىر دەگەن سياقتى اۋىل شارۋاسىنا قاجەت بۇيىمداردى ولار ءوز قولىمەن جاسايتىن, سونان دا نۇرسۇلتان قۇرىشتىڭ قالاي قۇيىلاتىنىن جاس كۇنىنەن ءبىلىپ ءوستى. كەيىن كەلە-كەلە قۇرىشتىڭ قالاي بالقىتىلاتىنىن دا كوردى.
دومنانىڭ جانىندا كورىكشى بولىپ تۇرعان ادامنىڭ مىنەزى دە, تەگىندە, بەرىكتىك سىناعىن اسا جوعارى تەمپەراتۋرا رەجىمىندە وتكىزەتىن شىعار. تاعدىر وعان بۇل ورايدا دا ەرتە باستان كومەكتەسكەن. ونىڭ ءوزى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتالاتىن الىپ اۋقىمدى مەملەكەتتىڭ باسىندا تۇراتىنىن جانە ءوزىنىڭ حالقىن, ءوزىنىڭ ەلىن كۇردەلى الەۋمەتتىك كۇيزەلىستەردىڭ كورىگىنەن الىپ شىعۋعا ءتيىستى بولاتىنىن الدىن الا كورىپ-بىلگەن دەۋگە دە كەلەدى.
كومسومول مۇشەسى, ودان كەيىن جاس كوممۋنيست, تسەح پارتورگى بولعان ول 1967 جىلى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى جانىنداعى زاۋىت-ۆتۋزدىڭ كەشكى بولىمشەسىن ءبىتىرىپ, ينجەنەر-مەتاللۋرگ ماماندىعىن الىپ شىقتى.
ودان كەيىن قوناەۆپەن تاعدىر ايقىندايتىنداي كەزدەسۋ بولدى. ديماش احمەت ۇلى قاراعاندىعا ءوزىنىڭ اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك شارۋالارىمەن كەلگەن ەدى. مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا ول جاس ينجەنەر-مەتاللۋرگتى بايقاپ قالدى. ونى نازارعا الدى. مۇنىڭ ءوزى ونسىز دا بولايىن دەپ تۇرعان ينجەنەردىڭ كەلەشەك ءومىر باعدارىن دا ايقىنداپ بەردى.
نازارباەۆ جوعارى پارتيا مەكتەبىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىردى. سول كەزدىڭ وزىندە ونىڭ, جوق, مانساپقورلىق ەمەس, تاپ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى تانىلا باستايدى. 1973 جىلى ول كومبينات پارتكومىنىڭ حاتشىسى, 1977 جىلى قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. 1979 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى.
1984 جىلدىڭ ناۋرىزىندا نازارباەۆ قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسشىلىعىنا كەلدى. 1989 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىن يەلەندى. 1990 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ ءارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى, ال 1990 جىلدىڭ ءساۋىرىندە رەسپۋبليكا پارلامەنتىنىڭ ءبىر سەسسياسىندا قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. اقىر اياعىندا, 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ العاشقى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋىندا جەڭىپ شىقتى.
وسى قىسقاشا ومىرباياندىق ماعلۇماتتى قورىتا كەلىپ, مەن پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەگەمەن قازاقستان ءۇشىن جاساعان اسا ماڭىزدى جۇمىستارىنىڭ بىرقاتارىن اتاپ وتەيىن:
- ەل تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى;
- ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى جاسالدى;
- بارلىق كورشىلەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارالار دەليميتاتسيالاندى ء(ارى حالىقارالىق قۇقىقپەن زاڭداستىرىلدى);
- يادرولىق پوليگون جابىلدى;
- ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلدى;
- قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلدى;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى جاساقتالدى;
- جاڭا استانا تۇرعىزىلدى...
بۇل ارادا ورىندى بولاتىن جالعىز بەلگىنى – كوپ نۇكتەنى قويىپ وتىرمىن, ويتكەنى پرەزيدەنت اتقارعان ءىستىڭ تولىق ءتىزىمىن بەرىپ شىعۋ وتە قيىن-اق.
ال ەندى ەڭ باستى جايعا اۋىسايىن, مۇنى ايتپاسام مەنىڭ كىتابىم تولىققاندى ەڭبەك بولمايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇكىل تاريحى – بۇگىنگى كۇنگى بيىككە جەتۋدىڭ اسۋلارى, ال ەلباسى تۇلعاسى مەن ىستەرىنىڭ اۋقىمدىلىعى ونىڭ ءوز ءىزاشارلارىنىڭ بيىگىنەن دە بيىككە كوتەرىلە العاندىعىنا بايلانىستى. ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى, ەل پرەزيدەنتى رەتىندەگى دارا قاسيەتتەرى ءوز ءىزاشارلارىنىڭ ۇلى دالادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتتى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى كوپ عاسىرلىق تاجىريبەسىنىڭ سىعىندىسى بولىپ تابىلادى.
جاسامپاز جىلدار
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «قازاقستان جولى» دەگەن كىتابىن مەن باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ شىقتىم. ءيا, ول كاسىبي جازۋشى ەمەس, ايتسە دە بۇل كىتاپ, اۆتور قالاسا دا, قالاماسا دا, گەرتسەننىڭ «وقيعالار مەن ويلار» رومانىنداي بولىپ شىققان. كىتاپتى وقىپ بىتكەن كەزدەگى «ويلار» ارقايسىمىزدا ارقيلى بولا بەرەتىن شىعار, ال ءبىز باستان وتكەرگەن «وقيعالار» ءبارىمىز, بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ورتاق. بار ايىرماسى, ءبىز نەگىزىنەن ءبارىمىز دەرلىك بولىپ جاتقان وقيعالاردى بولماي قويمايتىن جايداي, ءبىزدىڭ بيلىگىمىز جۇرمەيتىن نارسەدەي كورىپ, «اعىسپەن» جۇزە بەردىك. ال نازارباەۆ, مەملەكەت باسىندا تۇرىپ, الدىمەن ءوزىن ويلاماي, ەلدى, ءسىز بەن ءبىزدى ويلادى, جاڭاعى جايدىڭ ءبارىن وزگەرتۋگە تىرىستى. ەل مۇددەسى ءۇشىن. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ مۇددەمىز ءۇشىن.
بۇرىنعىنىڭ گازەتشىلەرى ىرگەلى مەرەيتويلاردىڭ قارساڭىندا «ۇلكەن جولدىڭ بەلەستەرى» دەگەن تاقىرىپپەن ايقايلاتىپ بەرىلەتىن ايقارا بەتتەردى ۇمىتا قويعان جوق. بۇگىندە مۇنى جىميا وتىرىپ ەسكە الۋعا بولار, ايتسە دە تاقىرىپ ءمانى جاعىنان ءدال قويىلاتىن. تەك ول كەزدە ءبارى دە بايسالدى تۇردە جاسالاتىن, ازىلدەۋگە ورىن جوق ەدى.
ءتىپتى قازىر دە, «قازاقستان جولى» كىتابىن كادىمگى بەستسەللەردەي قايتالاي وقىپ, ءبىر تاراۋدان ءبىر تاراۋعا اۋىسا وتىرىپ, مەن ول كىتاپتىڭ قۇرىلىمىن ۋاقىت سىنىنان وتكەن «ۇلكەن جولدىڭ بەلەستەرى» دەپ ايقىنداعان بولار ەدىم. ونىڭ ءاربىر تاراۋىن ەلدىڭ جانە بۇگىندە دە مەملەكەت شتۋرۆالىن بەرىك ۇستاپ وتىرعان پرەزيدەنتتىڭ ومىرىندەگى جاسامپازدىق بەلەستەرى دەپ قابىلداي الامىن.
«تاۋەلسىزدىك ستراتەگياسى» دەپ اتالاتىن العاشقى تاراۋدىڭ ءوزى وقىرماندى وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا قازاقستان جولايرىققا تۇسكەن جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ تولقىنىنا سۇڭگىتىپ جىبەرەدى: «ەگەمەن قازاقستاننىڭ دۇنيەگە كەلۋى قارساڭىندا بولعان كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگى سول, ونى اسا ءىرى مەملەكەتتىك قۇرىلىم – كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعىنىڭ جان ءتاسىلىم كەزىندەگى جاعدايىمەن سالىستىرۋعا بولاتىن ەدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىم ەكونوميكالىق جانە ساياسي داعدارىستاردان ەس-ءتۇسسىز تالماۋ كۇيدە بولدى, سول ۋاقىتتا بۇل اۋىر ۇردىسكە قوعامدىق اقىل-وي تاريحتىڭ قىسقاشا كۋرسىنا بوياماسىز ءجىتى كوزبەن قارادى دا, الەۋمەتتىك سانا وسىناۋ اۋىر كورىنىستەن ءبىرجولا سانسىراپ قالدى».
ءارى قاراي بىلاي دەيدى: «اۋرۋدىڭ» اسقىنعانى سونشالىقتى, ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى كسرو-نىڭ كەيبىر ايماقتارى وسى اۋىر جاعدايدان شىعا الماي, ۇرەيگە تولى جاڭالىقتار مالىمەتتەرىندە پلانەتانىڭ «شيەلەنىستى نۇكتەسى» رەتىندە كورىنىس بەرۋدە. مىنە, وسىعان بايلانىستى مەنىڭ ەسىمە 2005 جىلعى ناۋرىزدا گرۋزيا پرەزيدەنتى ميحايل سااكاشۆيليدىڭ قازاقستانعا العاش رەسمي ساپارمەن كەلۋى بارىسىندا بىرگە وتكىزگەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى تۇسەدى. ول سوندا جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە كەلىپ, ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىكپەن وتكەن ون بەس جىلىن ءولىم حالىندەگى جان اعزاسىنا دەم سالا باستاعان جاعدايىمەن سالىستىرعان ەدى. تمد-نىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى شامامەن وسىنداي جاعدايدا». سويتەدى دە توسىن, بىراق ابدەن زاڭدى ءتۇيىن جاسايدى: «بۇل دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ ولاردان 11-12 جىل الدا ەكەنىمىزدى بىلدىرەدى».
الەۋمەتتىك كۇيزەلىس پەن سەلقوستىقتى, ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدان شارشاپ-شالدىعۋىن ءبىز دە باستان كەشكەن بولاتىنبىز. كسرو-نىڭ اپاتتى تۇردە ىدىراۋىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ الدىمىزعا دا ەكونوميكالىق جۇيەنى ءتۇبىرىنەن وزگەرتۋ عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى, ونىڭ نەگىزگى ۇستىندارىنان باستاپ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ويلاۋ جۇيەسىنە دەيىن وزگەرتۋ مىندەتى قويىلعان ەدى. بىزگە ءوز دامۋ جولىمىزدى تابۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ نەمەنەگە ۇمتىلاتىنىمىزدى ايقىنداپ الۋ قاجەت بولدى.
سول كەزدە پرەزيدەنت «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسىن» جاريالادى. العاشقى ءۇشجىلدىق جالپىمەملەكەتتىك جوسپارعا سايكەس بيلىكتىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋ, حالىقارالىق ارەنادا تانىلۋ, ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارعا كىرۋ قاجەت بولدى.
ءيا, ول جان ساقتاۋ ستراتەگياسى ەدى, ايتسە دە ءدال سول ستراتەگيا ءبىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى, تاياۋ بولاشاقتا, الىس بولاشاقتا كىم بولاتىنىمىزدى ايقىنداپ بەردى. ول قازاقستاندىق ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى ايقىنداۋىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى.
ستراتەگيا نارىق ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋدى جانە ادامنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوزىن ءوزى ايقىنداۋىن جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىقتىق شارتتاردى جاساۋدى جاريا ەتتى. بۇل ارادا نازارباەۆ سەرىكتەستەرىنىڭ – سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ پەن ءبىر توپ جاس ەكونوميستەردىڭ: س.احانوۆتىڭ, ءو.شوكەەۆتىڭ, و.جاندوسوۆتىڭ, گ.مارچەنكونىڭ ەڭبەگى ەلەۋلى. ولار وسى قۇجاتتىڭ جوباسىن جاسادى, ولاردىڭ الدىنا جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتى ەكونوميكاعا, توتاليتاريزمنەن ليبەرالدى ساياساتقا ءوتۋ كەزىندە «ويلاۋدىڭ توقىراۋىن» ەڭسەرۋ تالابى قويىلدى.
تاۋەلسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ كەلەسى قادامى 1994 جىلعى «پرەزيدەنت مەموراندۋمى» بولدى. ول مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى بۋىندارىن, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردى قالىپتاسقان جاعدايدى ءدال پايىمداۋعا, سىندارلى جۇمىس ىستەۋدى باستاۋعا شاقىردى. مۇنىڭ ءوزى اقشا-نەسيە جانە بانك جۇيەلەرىندە تۇبەگەيلى رەفورمالار جاساۋدى, مەملەكەتتىك اپپاراتتى قىسقارتۋ, اكىمشىلىك سالانى وڭتايلاندىرۋ جونىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قادامدارعا بارۋدى كوزدەيتىن: ءبىز 19 وبلىستان 14-ءىن, 230 اۋداننان 169-ىن قالدىردىق.
اقىر اياعىندا, 1997 جىلى ۇزاق مەرزىمدى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى ومىرگە كەلدى, ول قۇجات پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جىل سايىن جولداۋ ارناۋ ءداستۇرىن باستاپ بەردى. كەيىنگى جىلداردا «باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت ءۇشىن» جانە «قازاقستاننىڭ الەمنىڭ باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ستراتەگياسى» ەلەۋلى قۇجاتتارعا اينالدى.
بۇگىندە قازاقستان 1995 جىلعى كونستيتۋتسيامەن ءومىر سۇرۋدە. ونىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك ءومىرىنە اسەرى, ىقپالدى ءرولى ءبىز ءۇشىن ءوزىمىز تىنىستاپ جۇرگەن اۋاداي تابيعي جاي. اتا زاڭنىڭ نەگىزىندە جاڭا زاڭناما قالىپتاستى, جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق قۇقىق جاسالدى. ازاماتتىق قۇقىق جەكە مەنشىك پەن ەركىن كاسىپكەرلىكتىڭ قارىم-قاتىناسىن رەتتەپ وتىرادى.
ءبارى وسىلاي, ءبارى كادۋىلگى جانە ۇيرەنشىكتى. ال كىتاپتىڭ «1995 جىلعى كونستيتۋتسيا» دەگەن تاراۋىن وقىدىم دا, ءبارى قانشالىقتى وڭايعا تۇسپەگەنىن, جوعارعى كەڭەس زاڭسىز دەپ تانىلعان كۇردەلى تۇستا رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى زاڭىن جاڭادان جاساۋ جۇمىسىن قولعا الۋ ءۇشىن پرەزيدەنتكە قانشالىقتى شىدامدىلىق, تاباندىلىق, دانالىق كورسەتۋ كەرەك بولعانىن كورىپ تاڭ قالدىم.
ءيا, ب.مۇحامەدجانوۆ, ن.شايكەنوۆ سياقتى سەرىكتەستەر, يۋ.باسين, ع.ساپارعاليەۆ, م.ءسۇلەيمەنوۆ سياقتى كورنەكتى زاڭگەرلەر جانىندا بولدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنەن پرەزيدەنتتىڭ ەرىك-جىگەرى, ونىڭ قىراعى قاداعالاۋى مەن نازارى قاراپ تۇردى. ەكى اپتالىق دەمالىستى پايدالانىپ, ول, تاجىريبەسىن ەسكەرۋ ءۇشىن, جيىرما ەلدىڭ كونستيتۋتسيالارىن مۇقيات زەرتتەپ, كونسپەكتىلەپ شىقتى.
ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ بارلىق قاعيدالارى قازاقستاندىقتاردىڭ مەنتاليتەتىنە, قازاق حالقىنىڭ وزىق داستۇرلەرىنە جانە ءبىز باعىت ۇستاعان بولاشاققا سايكەس بولۋعا ءتيىس دەگەن اسا بيىك ماقسات العا قويىلدى.
پرەزيدەنت شىندىقتىڭ جۇزىنە تىكە قاراي الادى جانە ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاۋدان قايمىقپايدى. ءيا, مۇناي بايلىعى ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق تابىسىمىزدىڭ ىرگەتاسى بولعانى راس. ءيا, ەكونوميكا قالىپتاسۋىنىڭ العاشقى بەلەسىندە ءبىز ەنەرگيا قۋاتتارى مەن مەتالل ەكسپورتىن پايدالانۋعا ءماجبۇر بولعانىمىز راس. دامۋدىڭ كەلەسى بەلەسىندە, ءوزىمىزدىڭ ەكسپورت رەسۋرستارىنىڭ الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز ەكونوميكانى جوعارى تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار نەگىزىندە قۇرامىز, قايتا وڭدەۋ مەن شيكىزاتتى كادەگە جاراتۋ يندۋسترياسىن وركەندەتەمىز. ال قازىر شە...
بۇگىندە الەمدىك ارەنادا ءبىز شيكىزات رەسۋرستارىن ەكسپورتقا شىعارۋعا بەيىمدەلگەن ەل رەتىندە بەلگىلىمىز. بۇل جاعدايدان اتىمەن باس بۇرۋ الىستان ويلاماۋشىلىق بولار ەدى. اللاعا شۇكىر, الەم ءبىزدىڭ وسىنىمىزعا ءمۇددەلى, تەك قولدا بار رەسۋرستاردى ەلدىڭ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اقىلمەن جۇمساي ءبىلۋىمىز كەرەك. «قارا التىن» بايلىق پا, بالەنىڭ باسى ما دەگەن بالامالىق سۇراقتىڭ جاۋابى وسىعان بايلانىستى.
تاڭعالارلىق جاي, الايدا «كاسپي ءۇشىن كۇرەس جانە مۇناي ءدۇمپۋى» دەگەن تاراۋدى قايتالاي وقي وتىرىپ, مەن ءوزىمنىڭ اقىل-پاراساتىم قۋاتى ارتا تۇسكەن كومپيۋتەردەي جۇمىس ىستەي باستاعانىن, ال جادىمنىڭ اۋماعى بىرنەشە ءجۇز گيگابايتقا كوبەيگەنىن سەزىندىم. كەيبىر ماتىندەر وسىنداي جاعىمدى جاقسىلىققا قاراي جاقىنداتادى.
ايتسە دە, السىزدىگىمىزدى دە مويىندايىن: مەنىڭ بويىمداعى توعىشارلىق تۇگەسىلىپ بىتپەگەن ەكەن. ايتپەسە, «تەڭگە – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك نىشانىمىز» دەگەن تاراۋعا سونشاما شىدامسىزدىقپەن ۇمتىلاتىنىمدى باسقاشا قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ تاقىرىپتىڭ ايشىقتىلىعى انىق, الايدا ءبىز رۋبل ايماعىنان شىعۋدىڭ, ءرۋبلدى تەڭگەگە ايىرباستاۋدىڭ, جاڭا ۆاليۋتاعا ۇيرەنۋدىڭ, وعان بايلانىستى قۋانىشتار مەن قاۋىپتەنۋدىڭ قالاي وتكەنىن بىلەمىز عوي. قامپايدى ما, قاعىلدى ما دەپ قالتامىزدى جانتالاسا سيپالاعان كەزدەرىمىز ەسىمىزدە. سول قالتاعا اياق استىنان تۇسە قالعان نارسەنىڭ سالماعى قانشا؟
مەن كىتاپتىڭ تەڭگە تۋرالى تاراۋىن اگاتا كريستي مەن جورج سيمەنوننىڭ تارتىمدى رومانىنداي وقىدىم. مەنىڭ كوز الدىمدا ىنتىقتىق كەرنەۋى جاعىنان شەكسپير درامالارىنا نەمەسە پۋشكيننىڭ «بوريس گودۋنوۆىنا» تەڭ كەلەتىندەي وقيعالار كولدەنەڭدەپ ءوتىپ جاتتى. ماعان تىم اسىرا ايتىپ وتىرسىڭ دەگەن ايىپ تاعىلۋى مۇمكىن. ايتسە دە, بىزبەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ازاماتتارىمىزدىڭ كوپشىلىگى سول قارجى رەفورماسىنىڭ كورىگىنەن ءوتتى, تەك وزدەرىن وزدەرى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن پەشەنەسىنە جازىلعان سول تولعانىس-كۇيزەلىستەردى ۇمىتۋعا تىرىسا ءبىلدى.
پرەزيدەنت ونى ۇمىتا المايدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ناعىز دەتەكتيۆكە لايىقتى ايلا-شارعىلار ءوتىپ جاتادى. وندا قۇپيا تىڭشىلار دا, ساتقىندىق تا, بەكزاتتىق تا, بولماي قويمايتىنداي كورىنگەن اپاتتى كۇتۋ دە, سيۋجەت قۇراۋدىڭ اعىلشىندىق رەتسەپتىنە جاقىن كەلەتىن «happy end» تە بار. بۇعان وسى ىسكە تەڭگەنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ باسىندا جۇرگەن داۋلەت سەمباەۆ پەن سول كەزدە پرەمەر-مينيستر قىزمەتىن اتقارعان سەرگەي تەرەششەنكونىڭ قاتىسۋى دا سەپتەستى, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە بايلانىستى قيىندىقتاردىڭ ۇلكەن سالماعى سونىڭ يىعىنا تۇسكەن بولاتىن.
ايتسە دە, وسىنىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنەن سول سيۋجەتتى, سول ينتريگانى قولدان جاساۋعا ءماجبۇر بولعان, باسىن بايگەگە تىگىپ, تاۋەكەلگە باسىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان ادامنىڭ قۋاتتى تۇلعاسى وزىنەن ءوزى زورايىپ كورىنىپ تۇرادى. ول ادام سىن ساعاتتا سىر الدىرمادى. بارىنە توتەپ بەردى دە, جەڭىپ شىقتى.
سول ءبىر تاعدىرشەشتى سىناقتار قازىرگى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا, دەربەس قارجى جۇيەسىنە جەتەر جولىندا الدان شىقپاي قويمايتىن ەدى دەگەندى ءبىز قازىر عانا ءتۇسىنىپ وتىرمىز. ولارسىز ەل ناعىز ەگەمەن ەل بولا الماس ەدى.
جەكەشەلەندىرۋدىڭ تاريح تارازىسىنا تارتىلعان كەزى... قازاقستاندىق بولاشاق ۇرپاق قورى... جەر ماسەلەسىنىڭ ەۆوليۋتسياسى... وسى پروبلەمالاردىڭ بارلىعىنىڭ شەشىمىن ءوزىنىڭ يىعىنا ارتىپ الۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويىندا قاندايلىق قۋاتتى ەنەرگەتيكا بولۋعا ءتيىستى دەسەڭىزشى...
ۋينستون چەرچيلل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باسىندا ءوز حالقىنا ارناۋ سوزىندە شامامەن مىنانى ايتقان: سىزدەرگە جەڭىل جەڭىستى ۋادە ەتە المايمىن, سىزدەر ۇتىلىستىڭ ۋىتىن جۇتىپ, بارلىق قيىندىقتى ەڭسەرۋگە تيىستىسىزدەر... بالكىم, ونىڭ ءوز سوزدەرى ءسال باسقاشا شىعار, دەگەنمەن ءمانى سول. ونى ايتقان ادام دا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بۇكىل سالماعىن ءوز موينىنا سالعان ەدى.
تاعى دا مەنىڭ بويىمدا توعىشار باس كوتەرىپ كەلەدى. زاڭدىق كۇشى بار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تۋرالى» جارلىق شىققان كۇن ەسىمدە. سول كۇنى مەن كوكتوبەگە كوتەرىلگەن ەدىم, وسى جاڭالىقتى سول جەردە ترانزيستوردان ەستىدىم. قالانىڭ جالپى سۋرەتىنە, كوكجيەكپەن استاسىپ جاتقان الىس قيىرلارعا قارادىم.
مەن بۇل جەردەن الىستا دۇنيەگە كەلگەنمىن, الايدا الماتىدا ءومىر سۇرگەن جىلدارىمدا وسى قالا مەنىڭ جانىما جاقىن بولىپ كەتتى. استانانى اقمولاعا اۋىستىرۋعا قارسى بولدىم دەي قويماسپىن, ولاي ەمەس. ايتسە دە, وسى كەز ءدال مۇنداي كەۋدەلى جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن كەز بە؟ ودان دا كوكەيكەستى, ودان دا ماڭىزدى پروبلەمالار بار عوي. سودان كەيىن ويلاعانىم – بۇل جەردەن استانانى الىپ كەتەدى, الماتى قاۋساپ-كۇيرەپ, جوندەلمەگەن-جينالماعان كۇي قالا بەرەدى, توزىعى جەتكەن پروۆينتسيالىق شەت ايماققا اينالادى.
تالايلار وسىلاي ويلادى. بالكىم, جۇرتتىڭ ءبارى دەرلىك وسىلاي ويلاعان شىعار. وسىلاي ويلاماعان جالعىز ادام زاڭ كۇشى بار جارلىققا قول قويعان ادام بولۋى دا مۇمكىن. بۇگىن مەن جارلىققا قول قويعان ادامنان باسقالاردىڭ ءبارىنىڭ ويى قاتە بولىپ شىققانىنا قۋانىشتىمىن. مەنى ونىڭ ەرىك-جىگەرى, رۋح كۇشى تاعى دا تاڭ قالدىرادى. جۇرەك جۇتقان ەرلىگى قايران قالدىرادى.
بيگەلدى عابدۋللين.
بەكسەيىت تۇلكيەۆ. « ۇلى كوش» كارتيناسىنان.
سوڭعى جاڭالىقتار
ەرتەڭ اۋا رايىنا بايلانىستى بىرنەشە وڭىردە ەسكەرتۋ جاسالدى
اۋا رايى • كەشە
فريستايل-موگۋل: پاۆەل كولماكوۆ وليمپيادادا 1/8 فينالعا دەيىن جەتتى
وليمپيادا • كەشە
وسكەمەندە اۋانىڭ لاستانۋىنا بايلانىستى وقۋشىلار قاشىقتان وقيدى
ايماقتار • كەشە
استانادا LRT ايالداماسىنان ءورت شىقتى
وقيعا • كەشە
