بۇل كۇندەرى ەلىمىزدە تاعدىرلارى توعىسقان, ومىرلەرى جاراسقان, ارماندارى اسىل, ەڭبەكتەرى ەگىز, ءبىر-بىرىنە كولەڭكە تۇسىرمەي, جۇپتارى جازىلماي, كەيىنگى ۇرپاق ونەگە الاتىنداي ۇلاعاتتى ءومىر سۇرگەن, قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ بىلگىر دە بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشىلارى ءارى شامشىراعى, تىرشىلىكتانۋ سالاسىندا ايتىپ جۇرەتىندەي جارقىن ءىز قالدىرعان قازاقتىڭ تۇڭعىش عالىم قىزى, اكادەميك ءنايلا بازانوۆا مەن حالقىمىزدىڭ تاعى ءبىر ارداقتى دا اياۋلى پەرزەنتى فازىل مۇحامەدعاليەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلارى كەڭىنەن اتالىپ ءوتۋ ۇستىندە.
تاياۋدا عانا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەرەكشە تاعىلىم الارلىق, تاربيەلىك ءمانى تەرەڭ, تاجىريبەلىك ماڭىزى بولەكشە وقيعا بولىپ ءوتتى. ول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنا ورايلاستىرىلىپ, قازاق فيزيولوگيالىق قوعامىنىڭ كەزەكتى VII سەزىنىڭ شاقىرىلۋى دەسەك, ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋدە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە ەكەنى وزىمىزگە بەلگىلى.
قولدانبالى عىلىمنىڭ دامۋى مەن وندىرىستىك سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋ الەۋەتى ىرگەلى عىلىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە فيزيولوگيا مەن بيومورفولوگيانىڭ دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق. حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكەن بۇل سەزدە ىرگەلى عىلىمنىڭ بولاشاقتا شۇعىلدانۋعا ءتيىستى پروبلەمالارى كوتەرىلدى. سەزدىڭ «قازىرگى فيزيولوگيا: كلەتكالى – مولەكۋليارلىقتان ينتەگراتيۆتىككە دەيىن – دەنساۋلىق پەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ نەگىزدەرى» دەپ اتالۋى سونىڭ ايقىن بەلگىسى.
بۇل جيىنعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن ءجايت – اتالمىش سەزدىڭ تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, الىس جانە جاقىن شەت ەلدەرگە اتتارى ءماشھۇر ەكى عۇلاما – ءنايلا بازانوۆا مەن فازىل مۇحامەدعاليەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەيتويلارىمەن بايلانىستىرىلىپ وتكىزىلۋىندە بولسا كەرەك. اتتارى اڭىزعا اينالىپ كەتكەن قوس عۇلاما قازاقستاندا بيولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقان تۇعىرلارى بيىك, ءىرى تۇلعالار. وسى قۇرىلتايعا الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردىڭ – رەسەي, ۋكراينا, تاتارستان, قىرعىزستان, يزرايل عالىمدارىنىڭ قاتىسۋى سوعان دالەل بولارلىق. بۇل تۇستا جيىنعا قاتىسقان رەسەيلىك عالىمداردىڭ گەوگرافياسىنىڭ كەڭ بولعانىن (ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ءنوۆوسىبىر, توم, چەليابى, ودەسسا, سىكتىۆكار, روستوۆ) ايىرىقشا اتاپ وتەمىز. سوندىقتان مۇنداي جيىننىڭ تاربيەلىك ماڭىزى وتە زور. ول ەڭ الدىمەن سانانى سارالاۋعا, ورەنى وسىرۋگە, ونەگەنى وربىتۋگە, وشكەندى جاڭعىرتۋعا, ويدى وياتۋعا تۇرتكى بولماق.
بۇكىل ەلىمىزگە, ءتىپتى تورتكۇل الەمگە تانىمال عالىم, فيزيولوگ, قازاقستاندا جانۋارلار فيزيولوگياسى عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, مۇحتار اۋەزوۆ ارداقتاعان ءنايلا ورازعۇلقىزى بازانوۆا ومىردە وشپەس ءىز قالدىرعان, اسقار شىڭمەن يىق قاعىستىرار دارابوز جان. قازاقتا «جاقسىدان شاراپات» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. اكادەميك ءنايلا ورازعۇلقىزىنىڭ عىلىمعا ءبىرجولاتا بەت بۇرۋىنا سوناۋ 1934 جىلى فيزيولوگ, بيوحيميك, فارماكولوگتاردىڭ ءبۇكىلوداقتىق V قۇرىلتايىنا قاتىسۋى ءۇلكەن ىقپالىن تيگىزگەن. وسى جيىندا بازانوۆا ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمدارى ل.ا.وربەلي, ا.ا.ۋحتومسكي, ي.س.بەريتاشۆيلي, ل.س.شتەرن, ل.ا. انوحيندەرمەن تانىسىپ, ولاردىڭ عىلىمي باياندامالارىن تىڭداعان, اقىل-كەڭەستەرىن العان. ءوزىنىڭ تابيعي زەرەكتىگى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءنايلا بازانوۆا ەسىمى وسىناۋ عالىمدار قاتارىنا قوسىلدى, جۇلدىزى سولارمەن تەڭ جارقىرادى.
ءنايلا بازانوۆا 1936 جىلى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن الدى. وسى ارادا ەرەكشە ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, عالىم – تەك قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ورتا ازيادا ايەلدەر اراسىنان شىققان تۇڭعىش عىلىم كانديداتى, تۇڭعىش پروفەسسور, تۇڭعىش اكادەميك ەدى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى تەك ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ شەڭبەرىندە عانا ەمەس, بۇرىنعى وداق كولەمىندە دە جوعارى باعاعا يە بولدى. العاشقى 10 جىلدان اسا زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە ول 1945 جىلى «ونتوگەنەزدىك دامۋ بارىسىندا كەيبىر اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنىڭ قان اينالىم جانە تىنىس الۋ پروتسەستەرىنىڭ رەتتەلۋ تەتىكتەرىنىڭ قالىپتاسۋى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. بۇل تاقىرىپ سول كەزدەگى فيزيولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي قوزعاۋ سالعان ەدى. ولاي دەيتىنىمىز, جانۋارلار فيزيولوگياسى ول تۇستا قازاقستان جاعدايىندا ءالى زەرتتەلە قويماعان, قۇپياسى تەرەڭ اشىلماعان عىلىم سالاسىنىڭ ءبىرى بولاتىن. 1946 جىلى عالىمعا پروفەسسور اتاعى بەرىلىپ, سول جىلى قۇرىلعان قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا ءبىر اۋىزدان كوررەسپوندەنت-ءمۇشەلىگىنە, ال 1951 جىلى تولىق مۇشەسى – اكادەميك بولىپ سايلاندى. تالماي تالپىنىپ, بيىك دەڭگەيگە جەتۋ تەك ءتوزىمى مول, ويى تەرەڭ, ورەسى كەڭ ادامنىڭ جەتەر جەتىستىگى ەكەنىن ايعاقتاپ بەردى.
ءنايلا بازانوۆا 1948 جىلدان 1951 جىلعا دەيىن ەكسپەريمەنتالدىق بيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, 1951-1962 جىلدار ارالىعىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيولوگيا جانە مەديتسينا عىلىمدار ءبولىمىنىڭ اكادەميك – حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان. ءوزى جەكە شاۋىپ, دارا شىققانمەن, ەندى ءىزىن باسار دارىندى جاستارعا ەرەكشە قامقورشى بولا ءبىلدى. تابيعات سىيلاعان وسى زور قاسيەت, تەكتى دە دارقان جاننىڭ ءار ىسىنەن كورىنىس تاۋىپ جاتتى. ءسويتىپ, تۇلا بويىنداعى تۇنبا قاسيەتتەر مەن دارىندىلىق ءنايلا ورازعۇلقىزىن عىلىمنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى ساناتىنا الىپ شىقتى.
ول وسىلايشا عىلىمي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىن جەمىستى ۇشتاستىرا ءجۇرىپ, پەداگوگتىك جۇمىستى دا ابىرويلى ورىنداپ, ۇستازدىق قىزمەتتىڭ دە بارلىق ساتىسىنان ءوتتى. ءنايلا ورازعۇلقىزىنىڭ ومىرىنە قاراپ وتىرساڭ, وزگەلەردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن, سۇيرەۋىمەن ەمەس, ادال ەڭبەكپەن, تالماي ىزدەنۋمەن ماقساتىنا جەتكەنىن كورەسىڭ. الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا ونىڭ جانۋارلار فيزيولوگياسى پانىنەن ستۋدەنت-جاستارعا ءدارىس وقۋ شەبەرلىگىن كورگەندەر بۇگىندە اڭىز ەتىپ ايتادى. ونىڭ ءار ءدارىسى وتە تارتىمدى, ەرەكشە مازمۇندى ءوتۋىمەن شاكىرتتەرى مەن ءىزباسارلارىنىڭ ەسىندە قالعان. ول كىسى تۋرالى اڭگىمەگە قۇلاق تۇرسەڭىز: «اشىق داۋىستى, نۇرلى ءجۇزدى, ءدارىس وقۋ مانەرى مەن شەبەرلىگى وتە جوعارى, تىڭداۋشىنى ەرىكسىز باۋراپ الاتىن, ەركىنەن شىعارمايتىن تابيعي دارىن يەسى ەدى», دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىكتى ەستيسىڭ.
ءنايلا بازانوۆا – شەبەر تالىمگەر, جاستار تاربيەسىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان, ادامدى تاني دا, باعالاي دا بىلگەن ۇستاز. ناكەڭنىڭ شاراپاتى ءتيىپ, كەيىننەن اتتارى رەسپۋبليكامىزعا تانىمال عالىم-ۇستازدار, كوپتەگەن وقىمىستىلار شىققانىن ءبىز ماقتانىشپەن ايتامىز. ءبۇگىنگى تاڭدا اكادەميك بازانوۆا باستاعان عىلىمي كوشتى ونىڭ ءىزباسارلارى كازيس تاشەنوۆ, حابدراحمان دۇيسەمبين, تولەۋتاي نەسىپباەۆ, ەربولات ماقاشەۆ جانە تاعى باسقالار ابىرويمەن جالعاستىرۋدا.
ءنايلا ورازعۇلقىزى 1966 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇعا ادام جانە جانۋارلار فيزيولوگياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانە ي.پ. پاۆلوۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق فيزيولوگتار قوعامى قازاق بولىمشەسىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتتەرىن اتقاردى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ول فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جاڭا عيماراتىن تۇرعىزدى, عىلىمي لابوراتوريالاردى وزىق ۇلگىدەگى جاڭا قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, جابدىقتادى. بۇل زەرتتەۋدىڭ ادىستەمەلىك دارەجەسىن, عىلىمي-تەوريالىق دەڭگەيىن جوعارى ساتىعا كوتەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا فيزيولوگيا عىلىمى قارىشتاپ دامىدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇرىنعى وداق شەڭبەرىندەگى رەسپۋبليكا عالىمدارىمەن دە, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن دە (ۆەنگريا, چەحوسلوۆاكيا, پولشا, رەسەي, ت.ب.) بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزۋى سونىڭ دالەلى.
اكادەميك ارتىنا 160-تان استام اۋقىمدى عىلىمي ەڭبەكتەر قالدىردى. ونىڭ ىشىندە كولەمدى 3 مونوگرافياسى – ورىس تىلىندە ماسكەۋدە 3 مارتە باسىلىپ شىقتى. ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا ارنالعان «اۋىل شارۋاشىلىق مالدارى فيزيولوگياسى» اتتى وقۋلىعى تاعى بار.
ءنايلا بازانوۆا مەن شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي-زەتتەۋلەرىنىڭ نەگىزگى باعىتى – كۇيىس قايىراتىن مال ت ۇلىكتەرىنىڭ جاسى, ونىمدىلىگى جانە قورەكتەنۋ جاعدايىنا قاراي ازىق قورىتۋ جۇيەلەرىنىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ. دەمەك, ءاۋ باستان عالىم پراكتيكالىق ماڭىزى زور تىڭ تاقىرىپتى تاڭداي بىلگەن. ونىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبى «كۇيىس مالىنىڭ مەس قارنىنداعى باكتەريالىق پروتسەستەر» دەپ اتالۋى كوپ جايلاردى اڭعارتادى. كەيىننەن بۇل باعىتتا كوپتەگەن فيزيولوگيالىق زاڭدىلىقتار اشىلىپ, عىلىمي قۇندىلىعى جوعارى تۇجىرىمدار جاسالدى. ساۋىن مالىنىڭ ازىق قورىتۋ اعزالارى مەن ءسۇت بەزدەرىنىڭ قىزمەتتەرى اراسىندا تىعىز بايلانىس بولاتىنى عىلىمي دالەلدەنىپ, ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ اس قورىتۋ بەزدەرى قىزمەتىن رەتتەۋگە قاتىستى جولدارى ايقىندالدى. قالقانشا جانە جىنىس بەزدەرىنىڭ اس قورىتۋ جۇيەسى مەن ءسۇت بەزدەرىنىڭ قىزمەتتەرىن رەتتەۋدەگى ءرولى انىقتالدى.
اكادەميكتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ بيىك شىڭى رەتىندە كۇيىس قايىراتىن مالدىڭ اس قورىتۋ جولىنىڭ الدىڭعى بولىمدەرىنىڭ كىلەگەيلى قابىعىندا قورەكتىك زاتتاردى قورىتۋدىڭ مەمبرانالىق تەتىگىنىڭ ورىن الاتىنىن انىقتاعان زەرتتەۋلەر ەكەنىن ەرەكشە ايتىپ وتكەن ءجون. عالىمنىڭ بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەرى الەمدىك فيزيولوگيا جەتىستىكتەرىنە قوسقان قوماقتى ۇلەسى بولىپ تابىلادى. عالىمنىڭ باسشىلىعىمەن ءۇي جانۋارلارىنىڭ اس قورىتۋ پروتسەسىندەگى بۇرىن بەيمالىم قۇبىلىستىڭ ءمانى عانا اشىلىپ قويماي, ونى قامتاماسىز ەتەتىن فيزيولوگيالىق تەتىكتەردىڭ دە قۇپيا سىرى اشىلدى. كۇيىس مالىنىڭ اس قورىتۋ اعزالارىنىڭ بيومورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ونىڭ شاكىرتى كازيس تاشەنوۆ ورىستىڭ ۇلى فيزيولوگى ي.پ.پاۆلوۆتىڭ كوبەك (فيستۋلا) قويۋ تاسىلدەمەسىنىڭ جاڭا جەتىلدىرىلگەن تۇرلەرىن ۇسىندى.
اكادەميك ءوزىنىڭ تابيعي تالانتىمەن تانىلعان عۇلاما عالىم عانا ەمەس, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى دە ەدى. ول كسرو جوعارعى كەڭەسىنە قاتارىنان 4 رەت دەپۋتات بولىپ سايلاندى. جوعارعى كەڭەستىڭ بەسىنشى شاقىرىلۋىندا وداق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن اتقاردى. ونىڭ ۇستىنە ءنايلا بازانوۆا 1949 جىلدان باستاپ, بەيبىتشىلىك قورعاۋدىڭ كەڭەستىك كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكامىزدا قۇرىلعان سول قوعام كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتىن قاتار الىپ ءجۇردى. بۇعان قوسا عۇلاما عالىم ي.م.سەچەنوۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق «فيزيولوگيا» جانە «فيزيولوگيا عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرى» جۋرنالدارىنىڭ القا مۇشەسى بولدى. وسى مىندەتتەردىڭ بارلىعىنا دا ءنايلا ورازعۇلقىزى زور جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان قارادى. بەيبىتشىلىك قورعاۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەجەني كوتتون, كەڭەستىك بەيبىتشىلىك قورعاۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمدارى ن.پوپوۆا, ۆ.تەرەشكوۆامەن سۇحباتتاسقان, ارالاسقان كەزدەرىن عالىم-ۇستاز ءتۇرلى وتىرىستاردا تارتىمدى اڭگىمەلەرگە ارقاۋ ەتىپ سىر شەرتىپ وتىراتىن ەدى, دەيدى كوز كورگەندەر.
ءنايلا بازانوۆا ءومىرى – مەن قىزمەتى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىنداي پاراساتتىڭ, ونەگەنىڭ التىن قازىعى. وسىنداي قىرۋار جۇمىستاردى اتقارا ءجۇرىپ, عالىم-ۇستاز 10 عىلىم دوكتورىن, 25 عىلىم كانديداتىن دايارلاپ شىعاردى. رەسپۋبليكامىزدا فيزيولوگيا سالاسىندا ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ونىڭ شاكىرتتەرى بيولوگيا, فيزيولوگيا جانە مەديتسينا سالاسىنداعى ونداعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندە اكادەميكتەر ك.تاشەنوۆ, ز.قوجابەكوۆ, م.تويشىبەكوۆ, ق.دۇيسەنبين سىندى رەسپۋبليكاعا, تمد ەلدەرىنە تانىمال عالىمدار بار. بۇل كۇندە ءنايلا ورازعۇلقىزى مەكتەبىن, عىلىمي مۇرالارىن ءارى قاراي دامىتۋشى, جالعاستىرۋشى بوپ جۇرگەن شاكىرتتەرى جەتكىلىكتى.
ءنايلا ورازعۇلقىزىنىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەك تابىستارى ءوزى ءبىلىم كاۋسارىنان سۋسىنداعان اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى مەن ستۋدەنت جاستارى ءۇشىن ۇلكەن ونەگە, زور ماقتانىش. سوندىقتان دا عالىم ەسىمى ۋنيۆەرسيتەتتە قۇرمەتپەن, ىستىق ءىلتيپاتپەن اتالادى. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى قاتىناسقان, ۇزدىك وقىعان ستۋدەنتتەرگە اكادەميك ن.بازانوۆا, اكادەميك ف.مۇحامەدعاليەۆ اتىنداعى ارناۋلى ستيپەنديا تاعايىنداۋ ءۇردىسى جىلدان-جىلعا جالعاسىپ كەلەدى. ءوزى نەگىزىن قالاپ, ءوركەندەتكەن كافەدراعا عالىمنىڭ اتىن بەرۋ دە عۇلاماعا كورسەتكەن قۇرمەت بەلگىسى, تاربيەلىك ماڭىزى بار ورتالىق بولىپ تابىلادى. وسى كافەدرانىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتى ۇستازدىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىمەن بايلانىستى وتكىزىلگەن بولاتىن. ودان بەرى يگىلىكتى ىزدەنىستىڭ نەبىر تابىستى بەلەستەرىن ارتقا تاستادىق.
ناكەڭ ومىردە قاراپايىم, سەزىمتال, مەيىرباندى ادام بولعان. ول ەرى, سۇيگەن جارى, اكادەميك فازىل مۇحامەدعالي ۇلىمەن سىيلاستىقتا عۇمىر كەشكەن. ناعىز ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاراسىمىن تانىتقان. ولار جارىسا وسكەن ءبايتەرەكتەر سياقتى ءومىر ءسۇردى, بىرگە ەسەيدى, بىرگە كەمەلدەندى, مارقايسا بىرگە مارقايدى. ءتىپتى جاندارى دا ءبىر جەردە جاي تاپقان. ءنايلا ورازعۇلقىزى ەلىمىزدە جانۋارلار فيزيلوگياسىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا زور ىقپال ەتسە, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق ۇعا جانە ۆاسحنيل اكادەميگى فازىل مۇحامەدعاليەۆ – قازاقستاندا بيومورفولوگيانىڭ, مورفوگەنەتيكانىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم.
ءنايلا بازانوۆانىڭ باسشىلىعىمەن رەسپۋبليكامىزدا مەمبرانالىق اس قورىتۋ مەحانيزمىنىڭ مالدارعا دا ءتان قۇبىلىس ەكەنى دالەلدەنسە, فازىل مۇحامادعاليەۆ – ەلىمىزدە بيوتەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىن قالاپ, شارانانى (ەمبريوندى) اۋدارىپ قوندىرۋ تەحنولوگياسىن قالىپتاستىرىپ, دامىتقان عالىم.
ءنايلا بازانوۆا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قالىپتاسىپ, نىعايۋىنا ۇلەس قوسىپ, بيولوگيا سالاسىنىڭ اكادەميك حاتشىسى, ەكسپەريمەنتالدى بيولوگيا, ادام جانە جانۋارلار فيزيولوگياسى ينستيتۋتتارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارسا, فازىل مۇحامەدعاليەۆ – الماتى زووتەحنيكالىق – مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ, ەكسپەريمەنتالدى بيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ, ۆاسحنيل-ءدىڭ شىعىس بولىمشەسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان. ءنايلا بازانوۆا مەن فازىل مۇحامەدعاليەۆ عىلىمنىڭ قوس شىڭىنداي قاتار ءوسىپ, ءبىر-بىرىنە كولەڭكە ءتۇسىرمەي, شۋاق شاشىپ, عىلىم كەڭىستىگىندە قىرانداي قاتار قالىقتاعان, ىزدەنۋدەن جالىقپاعان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى.
سارالاپ كەلگەندە, ءنايلا بازانوۆا مەن فازىل مۇحامەدعاليەۆتىڭ كورسەتىپ كەتكەن ءۇلگىسى, جاس ۇرپاققا قالدىرعان مۇراسى – ۇشان-تەڭىز. عالىمداردىڭ ءىزباسارلارى مەن ءشاكىرتتەرىنىڭ ولاردىڭ ومىرىنەن ۇلگى تۇتار جاقتارى مول. ۇلى عالىمدار قالدىرعان مۇرانى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مۇراتىنا جاراتۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى بورىشىنىڭ ءبىرى. ارۋاقتارىنا باس ءيىپ, جاتقان جەرلەرىڭ جايلى, ۇرپاقتارىڭ باقىتتى, ەلىڭ تىنىش, ەڭسەلى بولسىن, اسا قۇرمەتتى ناكە, قادىرلى فازەكە دەگەن تىلەكتەمىز.
ول كىسىلەردىڭ ارمان-ماقساتتارىن قازىر ءىزباسارلارى جالعاستىرىپ كەلەدى. سونىڭ كەيبىر تۇستارىنا توقتالا كەتسەم, قازاق عىلىمنىڭ ساباقتاستىعىنا كوز جەتەر ەدى.
ءيا, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ءبىلىم قۋعان ۇرپاقتىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – الدىڭعى بۋىن عۇلامالارىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان عىلىمي باعىتتارىن زامان تالابىنا ساي ورىستەتۋ, ولاردىڭ مۇرالارىن جاڭعىرتا وتىرىپ, يگىلىكتى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ. بۇل تۇرعىدان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جەتىستىكتەرى جەتكىلىكتى. بۇگىنگى كۇنى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى ءبىلىم مەن عىلىمدى, اگرارلىق سالانى يننوۆاتسيالىق جولمەن دامىتۋدىڭ بەدەلدى ورتالىعىنا اينالىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسەكەلەستىككە ءتوزىمدىلىك قابىلەتىن كوتەرۋدە ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوسۋدا.
تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى. الماتى.
سۋرەتتەردە: ف. مۇحامەدعاليەۆ (جوعارىدا) جانە ن.بازانوۆا (تومەندە) جۇمىس ۇستىندە.
تاياۋدا عانا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەرەكشە تاعىلىم الارلىق, تاربيەلىك ءمانى تەرەڭ, تاجىريبەلىك ماڭىزى بولەكشە وقيعا بولىپ ءوتتى. ول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنا ورايلاستىرىلىپ, قازاق فيزيولوگيالىق قوعامىنىڭ كەزەكتى VII سەزىنىڭ شاقىرىلۋى دەسەك, ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋدە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە ەكەنى وزىمىزگە بەلگىلى.
قولدانبالى عىلىمنىڭ دامۋى مەن وندىرىستىك سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋ الەۋەتى ىرگەلى عىلىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە فيزيولوگيا مەن بيومورفولوگيانىڭ دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق. حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكەن بۇل سەزدە ىرگەلى عىلىمنىڭ بولاشاقتا شۇعىلدانۋعا ءتيىستى پروبلەمالارى كوتەرىلدى. سەزدىڭ «قازىرگى فيزيولوگيا: كلەتكالى – مولەكۋليارلىقتان ينتەگراتيۆتىككە دەيىن – دەنساۋلىق پەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ نەگىزدەرى» دەپ اتالۋى سونىڭ ايقىن بەلگىسى.
بۇل جيىنعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن ءجايت – اتالمىش سەزدىڭ تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, الىس جانە جاقىن شەت ەلدەرگە اتتارى ءماشھۇر ەكى عۇلاما – ءنايلا بازانوۆا مەن فازىل مۇحامەدعاليەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەيتويلارىمەن بايلانىستىرىلىپ وتكىزىلۋىندە بولسا كەرەك. اتتارى اڭىزعا اينالىپ كەتكەن قوس عۇلاما قازاقستاندا بيولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقان تۇعىرلارى بيىك, ءىرى تۇلعالار. وسى قۇرىلتايعا الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردىڭ – رەسەي, ۋكراينا, تاتارستان, قىرعىزستان, يزرايل عالىمدارىنىڭ قاتىسۋى سوعان دالەل بولارلىق. بۇل تۇستا جيىنعا قاتىسقان رەسەيلىك عالىمداردىڭ گەوگرافياسىنىڭ كەڭ بولعانىن (ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ءنوۆوسىبىر, توم, چەليابى, ودەسسا, سىكتىۆكار, روستوۆ) ايىرىقشا اتاپ وتەمىز. سوندىقتان مۇنداي جيىننىڭ تاربيەلىك ماڭىزى وتە زور. ول ەڭ الدىمەن سانانى سارالاۋعا, ورەنى وسىرۋگە, ونەگەنى وربىتۋگە, وشكەندى جاڭعىرتۋعا, ويدى وياتۋعا تۇرتكى بولماق.
بۇكىل ەلىمىزگە, ءتىپتى تورتكۇل الەمگە تانىمال عالىم, فيزيولوگ, قازاقستاندا جانۋارلار فيزيولوگياسى عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, مۇحتار اۋەزوۆ ارداقتاعان ءنايلا ورازعۇلقىزى بازانوۆا ومىردە وشپەس ءىز قالدىرعان, اسقار شىڭمەن يىق قاعىستىرار دارابوز جان. قازاقتا «جاقسىدان شاراپات» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. اكادەميك ءنايلا ورازعۇلقىزىنىڭ عىلىمعا ءبىرجولاتا بەت بۇرۋىنا سوناۋ 1934 جىلى فيزيولوگ, بيوحيميك, فارماكولوگتاردىڭ ءبۇكىلوداقتىق V قۇرىلتايىنا قاتىسۋى ءۇلكەن ىقپالىن تيگىزگەن. وسى جيىندا بازانوۆا ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمدارى ل.ا.وربەلي, ا.ا.ۋحتومسكي, ي.س.بەريتاشۆيلي, ل.س.شتەرن, ل.ا. انوحيندەرمەن تانىسىپ, ولاردىڭ عىلىمي باياندامالارىن تىڭداعان, اقىل-كەڭەستەرىن العان. ءوزىنىڭ تابيعي زەرەكتىگى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءنايلا بازانوۆا ەسىمى وسىناۋ عالىمدار قاتارىنا قوسىلدى, جۇلدىزى سولارمەن تەڭ جارقىرادى.
ءنايلا بازانوۆا 1936 جىلى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن الدى. وسى ارادا ەرەكشە ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, عالىم – تەك قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ورتا ازيادا ايەلدەر اراسىنان شىققان تۇڭعىش عىلىم كانديداتى, تۇڭعىش پروفەسسور, تۇڭعىش اكادەميك ەدى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى تەك ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ شەڭبەرىندە عانا ەمەس, بۇرىنعى وداق كولەمىندە دە جوعارى باعاعا يە بولدى. العاشقى 10 جىلدان اسا زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە ول 1945 جىلى «ونتوگەنەزدىك دامۋ بارىسىندا كەيبىر اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنىڭ قان اينالىم جانە تىنىس الۋ پروتسەستەرىنىڭ رەتتەلۋ تەتىكتەرىنىڭ قالىپتاسۋى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. بۇل تاقىرىپ سول كەزدەگى فيزيولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي قوزعاۋ سالعان ەدى. ولاي دەيتىنىمىز, جانۋارلار فيزيولوگياسى ول تۇستا قازاقستان جاعدايىندا ءالى زەرتتەلە قويماعان, قۇپياسى تەرەڭ اشىلماعان عىلىم سالاسىنىڭ ءبىرى بولاتىن. 1946 جىلى عالىمعا پروفەسسور اتاعى بەرىلىپ, سول جىلى قۇرىلعان قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا ءبىر اۋىزدان كوررەسپوندەنت-ءمۇشەلىگىنە, ال 1951 جىلى تولىق مۇشەسى – اكادەميك بولىپ سايلاندى. تالماي تالپىنىپ, بيىك دەڭگەيگە جەتۋ تەك ءتوزىمى مول, ويى تەرەڭ, ورەسى كەڭ ادامنىڭ جەتەر جەتىستىگى ەكەنىن ايعاقتاپ بەردى.
ءنايلا بازانوۆا 1948 جىلدان 1951 جىلعا دەيىن ەكسپەريمەنتالدىق بيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, 1951-1962 جىلدار ارالىعىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيولوگيا جانە مەديتسينا عىلىمدار ءبولىمىنىڭ اكادەميك – حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان. ءوزى جەكە شاۋىپ, دارا شىققانمەن, ەندى ءىزىن باسار دارىندى جاستارعا ەرەكشە قامقورشى بولا ءبىلدى. تابيعات سىيلاعان وسى زور قاسيەت, تەكتى دە دارقان جاننىڭ ءار ىسىنەن كورىنىس تاۋىپ جاتتى. ءسويتىپ, تۇلا بويىنداعى تۇنبا قاسيەتتەر مەن دارىندىلىق ءنايلا ورازعۇلقىزىن عىلىمنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى ساناتىنا الىپ شىقتى.
ول وسىلايشا عىلىمي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىن جەمىستى ۇشتاستىرا ءجۇرىپ, پەداگوگتىك جۇمىستى دا ابىرويلى ورىنداپ, ۇستازدىق قىزمەتتىڭ دە بارلىق ساتىسىنان ءوتتى. ءنايلا ورازعۇلقىزىنىڭ ومىرىنە قاراپ وتىرساڭ, وزگەلەردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن, سۇيرەۋىمەن ەمەس, ادال ەڭبەكپەن, تالماي ىزدەنۋمەن ماقساتىنا جەتكەنىن كورەسىڭ. الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا ونىڭ جانۋارلار فيزيولوگياسى پانىنەن ستۋدەنت-جاستارعا ءدارىس وقۋ شەبەرلىگىن كورگەندەر بۇگىندە اڭىز ەتىپ ايتادى. ونىڭ ءار ءدارىسى وتە تارتىمدى, ەرەكشە مازمۇندى ءوتۋىمەن شاكىرتتەرى مەن ءىزباسارلارىنىڭ ەسىندە قالعان. ول كىسى تۋرالى اڭگىمەگە قۇلاق تۇرسەڭىز: «اشىق داۋىستى, نۇرلى ءجۇزدى, ءدارىس وقۋ مانەرى مەن شەبەرلىگى وتە جوعارى, تىڭداۋشىنى ەرىكسىز باۋراپ الاتىن, ەركىنەن شىعارمايتىن تابيعي دارىن يەسى ەدى», دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىكتى ەستيسىڭ.
ءنايلا بازانوۆا – شەبەر تالىمگەر, جاستار تاربيەسىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان, ادامدى تاني دا, باعالاي دا بىلگەن ۇستاز. ناكەڭنىڭ شاراپاتى ءتيىپ, كەيىننەن اتتارى رەسپۋبليكامىزعا تانىمال عالىم-ۇستازدار, كوپتەگەن وقىمىستىلار شىققانىن ءبىز ماقتانىشپەن ايتامىز. ءبۇگىنگى تاڭدا اكادەميك بازانوۆا باستاعان عىلىمي كوشتى ونىڭ ءىزباسارلارى كازيس تاشەنوۆ, حابدراحمان دۇيسەمبين, تولەۋتاي نەسىپباەۆ, ەربولات ماقاشەۆ جانە تاعى باسقالار ابىرويمەن جالعاستىرۋدا.
ءنايلا ورازعۇلقىزى 1966 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇعا ادام جانە جانۋارلار فيزيولوگياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانە ي.پ. پاۆلوۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق فيزيولوگتار قوعامى قازاق بولىمشەسىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتتەرىن اتقاردى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ول فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جاڭا عيماراتىن تۇرعىزدى, عىلىمي لابوراتوريالاردى وزىق ۇلگىدەگى جاڭا قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, جابدىقتادى. بۇل زەرتتەۋدىڭ ادىستەمەلىك دارەجەسىن, عىلىمي-تەوريالىق دەڭگەيىن جوعارى ساتىعا كوتەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا فيزيولوگيا عىلىمى قارىشتاپ دامىدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇرىنعى وداق شەڭبەرىندەگى رەسپۋبليكا عالىمدارىمەن دە, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن دە (ۆەنگريا, چەحوسلوۆاكيا, پولشا, رەسەي, ت.ب.) بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزۋى سونىڭ دالەلى.
اكادەميك ارتىنا 160-تان استام اۋقىمدى عىلىمي ەڭبەكتەر قالدىردى. ونىڭ ىشىندە كولەمدى 3 مونوگرافياسى – ورىس تىلىندە ماسكەۋدە 3 مارتە باسىلىپ شىقتى. ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا ارنالعان «اۋىل شارۋاشىلىق مالدارى فيزيولوگياسى» اتتى وقۋلىعى تاعى بار.
ءنايلا بازانوۆا مەن شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي-زەتتەۋلەرىنىڭ نەگىزگى باعىتى – كۇيىس قايىراتىن مال ت ۇلىكتەرىنىڭ جاسى, ونىمدىلىگى جانە قورەكتەنۋ جاعدايىنا قاراي ازىق قورىتۋ جۇيەلەرىنىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ. دەمەك, ءاۋ باستان عالىم پراكتيكالىق ماڭىزى زور تىڭ تاقىرىپتى تاڭداي بىلگەن. ونىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبى «كۇيىس مالىنىڭ مەس قارنىنداعى باكتەريالىق پروتسەستەر» دەپ اتالۋى كوپ جايلاردى اڭعارتادى. كەيىننەن بۇل باعىتتا كوپتەگەن فيزيولوگيالىق زاڭدىلىقتار اشىلىپ, عىلىمي قۇندىلىعى جوعارى تۇجىرىمدار جاسالدى. ساۋىن مالىنىڭ ازىق قورىتۋ اعزالارى مەن ءسۇت بەزدەرىنىڭ قىزمەتتەرى اراسىندا تىعىز بايلانىس بولاتىنى عىلىمي دالەلدەنىپ, ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ اس قورىتۋ بەزدەرى قىزمەتىن رەتتەۋگە قاتىستى جولدارى ايقىندالدى. قالقانشا جانە جىنىس بەزدەرىنىڭ اس قورىتۋ جۇيەسى مەن ءسۇت بەزدەرىنىڭ قىزمەتتەرىن رەتتەۋدەگى ءرولى انىقتالدى.
اكادەميكتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ بيىك شىڭى رەتىندە كۇيىس قايىراتىن مالدىڭ اس قورىتۋ جولىنىڭ الدىڭعى بولىمدەرىنىڭ كىلەگەيلى قابىعىندا قورەكتىك زاتتاردى قورىتۋدىڭ مەمبرانالىق تەتىگىنىڭ ورىن الاتىنىن انىقتاعان زەرتتەۋلەر ەكەنىن ەرەكشە ايتىپ وتكەن ءجون. عالىمنىڭ بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەرى الەمدىك فيزيولوگيا جەتىستىكتەرىنە قوسقان قوماقتى ۇلەسى بولىپ تابىلادى. عالىمنىڭ باسشىلىعىمەن ءۇي جانۋارلارىنىڭ اس قورىتۋ پروتسەسىندەگى بۇرىن بەيمالىم قۇبىلىستىڭ ءمانى عانا اشىلىپ قويماي, ونى قامتاماسىز ەتەتىن فيزيولوگيالىق تەتىكتەردىڭ دە قۇپيا سىرى اشىلدى. كۇيىس مالىنىڭ اس قورىتۋ اعزالارىنىڭ بيومورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ونىڭ شاكىرتى كازيس تاشەنوۆ ورىستىڭ ۇلى فيزيولوگى ي.پ.پاۆلوۆتىڭ كوبەك (فيستۋلا) قويۋ تاسىلدەمەسىنىڭ جاڭا جەتىلدىرىلگەن تۇرلەرىن ۇسىندى.
اكادەميك ءوزىنىڭ تابيعي تالانتىمەن تانىلعان عۇلاما عالىم عانا ەمەس, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى دە ەدى. ول كسرو جوعارعى كەڭەسىنە قاتارىنان 4 رەت دەپۋتات بولىپ سايلاندى. جوعارعى كەڭەستىڭ بەسىنشى شاقىرىلۋىندا وداق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن اتقاردى. ونىڭ ۇستىنە ءنايلا بازانوۆا 1949 جىلدان باستاپ, بەيبىتشىلىك قورعاۋدىڭ كەڭەستىك كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكامىزدا قۇرىلعان سول قوعام كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتىن قاتار الىپ ءجۇردى. بۇعان قوسا عۇلاما عالىم ي.م.سەچەنوۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق «فيزيولوگيا» جانە «فيزيولوگيا عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرى» جۋرنالدارىنىڭ القا مۇشەسى بولدى. وسى مىندەتتەردىڭ بارلىعىنا دا ءنايلا ورازعۇلقىزى زور جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان قارادى. بەيبىتشىلىك قورعاۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەجەني كوتتون, كەڭەستىك بەيبىتشىلىك قورعاۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمدارى ن.پوپوۆا, ۆ.تەرەشكوۆامەن سۇحباتتاسقان, ارالاسقان كەزدەرىن عالىم-ۇستاز ءتۇرلى وتىرىستاردا تارتىمدى اڭگىمەلەرگە ارقاۋ ەتىپ سىر شەرتىپ وتىراتىن ەدى, دەيدى كوز كورگەندەر.
ءنايلا بازانوۆا ءومىرى – مەن قىزمەتى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىنداي پاراساتتىڭ, ونەگەنىڭ التىن قازىعى. وسىنداي قىرۋار جۇمىستاردى اتقارا ءجۇرىپ, عالىم-ۇستاز 10 عىلىم دوكتورىن, 25 عىلىم كانديداتىن دايارلاپ شىعاردى. رەسپۋبليكامىزدا فيزيولوگيا سالاسىندا ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ونىڭ شاكىرتتەرى بيولوگيا, فيزيولوگيا جانە مەديتسينا سالاسىنداعى ونداعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندە اكادەميكتەر ك.تاشەنوۆ, ز.قوجابەكوۆ, م.تويشىبەكوۆ, ق.دۇيسەنبين سىندى رەسپۋبليكاعا, تمد ەلدەرىنە تانىمال عالىمدار بار. بۇل كۇندە ءنايلا ورازعۇلقىزى مەكتەبىن, عىلىمي مۇرالارىن ءارى قاراي دامىتۋشى, جالعاستىرۋشى بوپ جۇرگەن شاكىرتتەرى جەتكىلىكتى.
ءنايلا ورازعۇلقىزىنىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەك تابىستارى ءوزى ءبىلىم كاۋسارىنان سۋسىنداعان اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى مەن ستۋدەنت جاستارى ءۇشىن ۇلكەن ونەگە, زور ماقتانىش. سوندىقتان دا عالىم ەسىمى ۋنيۆەرسيتەتتە قۇرمەتپەن, ىستىق ءىلتيپاتپەن اتالادى. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى قاتىناسقان, ۇزدىك وقىعان ستۋدەنتتەرگە اكادەميك ن.بازانوۆا, اكادەميك ف.مۇحامەدعاليەۆ اتىنداعى ارناۋلى ستيپەنديا تاعايىنداۋ ءۇردىسى جىلدان-جىلعا جالعاسىپ كەلەدى. ءوزى نەگىزىن قالاپ, ءوركەندەتكەن كافەدراعا عالىمنىڭ اتىن بەرۋ دە عۇلاماعا كورسەتكەن قۇرمەت بەلگىسى, تاربيەلىك ماڭىزى بار ورتالىق بولىپ تابىلادى. وسى كافەدرانىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتى ۇستازدىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىمەن بايلانىستى وتكىزىلگەن بولاتىن. ودان بەرى يگىلىكتى ىزدەنىستىڭ نەبىر تابىستى بەلەستەرىن ارتقا تاستادىق.
ناكەڭ ومىردە قاراپايىم, سەزىمتال, مەيىرباندى ادام بولعان. ول ەرى, سۇيگەن جارى, اكادەميك فازىل مۇحامەدعالي ۇلىمەن سىيلاستىقتا عۇمىر كەشكەن. ناعىز ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاراسىمىن تانىتقان. ولار جارىسا وسكەن ءبايتەرەكتەر سياقتى ءومىر ءسۇردى, بىرگە ەسەيدى, بىرگە كەمەلدەندى, مارقايسا بىرگە مارقايدى. ءتىپتى جاندارى دا ءبىر جەردە جاي تاپقان. ءنايلا ورازعۇلقىزى ەلىمىزدە جانۋارلار فيزيلوگياسىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا زور ىقپال ەتسە, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق ۇعا جانە ۆاسحنيل اكادەميگى فازىل مۇحامەدعاليەۆ – قازاقستاندا بيومورفولوگيانىڭ, مورفوگەنەتيكانىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم.
ءنايلا بازانوۆانىڭ باسشىلىعىمەن رەسپۋبليكامىزدا مەمبرانالىق اس قورىتۋ مەحانيزمىنىڭ مالدارعا دا ءتان قۇبىلىس ەكەنى دالەلدەنسە, فازىل مۇحامادعاليەۆ – ەلىمىزدە بيوتەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىن قالاپ, شارانانى (ەمبريوندى) اۋدارىپ قوندىرۋ تەحنولوگياسىن قالىپتاستىرىپ, دامىتقان عالىم.
ءنايلا بازانوۆا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قالىپتاسىپ, نىعايۋىنا ۇلەس قوسىپ, بيولوگيا سالاسىنىڭ اكادەميك حاتشىسى, ەكسپەريمەنتالدى بيولوگيا, ادام جانە جانۋارلار فيزيولوگياسى ينستيتۋتتارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارسا, فازىل مۇحامەدعاليەۆ – الماتى زووتەحنيكالىق – مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ, ەكسپەريمەنتالدى بيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ, ۆاسحنيل-ءدىڭ شىعىس بولىمشەسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان. ءنايلا بازانوۆا مەن فازىل مۇحامەدعاليەۆ عىلىمنىڭ قوس شىڭىنداي قاتار ءوسىپ, ءبىر-بىرىنە كولەڭكە ءتۇسىرمەي, شۋاق شاشىپ, عىلىم كەڭىستىگىندە قىرانداي قاتار قالىقتاعان, ىزدەنۋدەن جالىقپاعان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى.
سارالاپ كەلگەندە, ءنايلا بازانوۆا مەن فازىل مۇحامەدعاليەۆتىڭ كورسەتىپ كەتكەن ءۇلگىسى, جاس ۇرپاققا قالدىرعان مۇراسى – ۇشان-تەڭىز. عالىمداردىڭ ءىزباسارلارى مەن ءشاكىرتتەرىنىڭ ولاردىڭ ومىرىنەن ۇلگى تۇتار جاقتارى مول. ۇلى عالىمدار قالدىرعان مۇرانى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مۇراتىنا جاراتۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى بورىشىنىڭ ءبىرى. ارۋاقتارىنا باس ءيىپ, جاتقان جەرلەرىڭ جايلى, ۇرپاقتارىڭ باقىتتى, ەلىڭ تىنىش, ەڭسەلى بولسىن, اسا قۇرمەتتى ناكە, قادىرلى فازەكە دەگەن تىلەكتەمىز.
ول كىسىلەردىڭ ارمان-ماقساتتارىن قازىر ءىزباسارلارى جالعاستىرىپ كەلەدى. سونىڭ كەيبىر تۇستارىنا توقتالا كەتسەم, قازاق عىلىمنىڭ ساباقتاستىعىنا كوز جەتەر ەدى.
ءيا, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ءبىلىم قۋعان ۇرپاقتىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – الدىڭعى بۋىن عۇلامالارىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان عىلىمي باعىتتارىن زامان تالابىنا ساي ورىستەتۋ, ولاردىڭ مۇرالارىن جاڭعىرتا وتىرىپ, يگىلىكتى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ. بۇل تۇرعىدان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جەتىستىكتەرى جەتكىلىكتى. بۇگىنگى كۇنى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى ءبىلىم مەن عىلىمدى, اگرارلىق سالانى يننوۆاتسيالىق جولمەن دامىتۋدىڭ بەدەلدى ورتالىعىنا اينالىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسەكەلەستىككە ءتوزىمدىلىك قابىلەتىن كوتەرۋدە ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوسۋدا.
تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى. الماتى.
سۋرەتتەردە: ف. مۇحامەدعاليەۆ (جوعارىدا) جانە ن.بازانوۆا (تومەندە) جۇمىس ۇستىندە.
