بۇل نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى, نەگە بۇل تۋرالى ايتقىم كەلەدى, نەگە قازاقستانداعى بار ادام بۇل جيىن تۋرالى ءبىلىپ, ونىڭ يدەياسىمەن جىگەرلەنسە, قىزىقسا, ۇمىتتەنسە, رۋحتانسا دەيمىن؟ ءسىز ءبىر جىل ىشىندە دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتارىن وقىپ شىققان ادامدى تانيسىز با؟ ال افريكاداعى اۋىلىن ارىستانداردان قورعاپ, ارىستانداردىڭ وزدەرىن دە ولىمنەن قۇتقارىپ قالعان ادامدى شە؟ اۋلاڭىزدا ورمان وسىرۋگە بولادى دەسە, سەنەسىز بە؟ ال ميكروسكوپتى ءوز قولىڭىزبەن جاساپ شىعا الاسىز با؟ بۇدان وزگە عىلىم, تەحنولوگيا, ديزاين, ونەر, ءبىلىم جانە باسقا سالالاردا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن مىڭداعان ادامنىڭ ويىمەن TED جانە TEDح فورماتى ارقىلى تانىسا الاسىز. TED (Technology, Entertainment, Design) دەگەنىمىز – قىسقا, اسەرلى ءسوز سويلەۋ. 1984 جىلدان باستاۋ العان, قازىر دۇنيە ءجۇزىنىڭ 100 تىلىندە ءتۇرلى تاقىرىپتا جۇرگىزىلەدى. جۇرت الدىنا شىعىپ سويلەيتىن ءار ادامعا تەك ءبىر تالاپ قويىلادى: الەمگە ايتار ەرەكشە ويى بولۋى جانە ول جۇزەگە اسىرىلعان, اينالاسىن, ورتاسىن, قاۋىمداستىقتى وزگەرتۋگە, كوركەيتۋگە, جەتىلدىرە تۇسۋگە باعىتتالعان بولۋى كەرەك. ادەتتە تانىمال ادامدار كوپ, بىراق ەرەكشە ويى, يدەياسى بولماۋى مۇمكىن. سوندىقتان, TED, TEDح كونفەرەنتسيالارىنا تانىمال عالىمدار, ينجەنەرلەر, بيزنەسمەندەر, سالالىق ماماندارمەن قاتار قاراپايىم, ءوز ىسىنە بەرىلگەن ادامدار دا كوپتەپ شىعىپ جاتادى. وسى ورايدا TED كۋراتورى, تاراتۋعا تۇرارلىق يدەيانىڭ تاراتىلۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن كريس اندەرسەننىڭ «TED Talks» اتتى كىتابىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كىتاپتا كريس اندەرسەن TED-تە سويلەۋگە قويىلاتىن تالاپتارمەن بىرگە TED-ءتىڭ وزىمەن بىرگە الا كەلگەن ەرەكشەلىگىن دە سيپاتتايدى. بۇل كونفەرەنتسيالار جۇرت الدىندا سويلەۋ ونەرىنە وزگەرىس ەنگىزدى دەۋگە بولادى. ءسوزىڭدى ويلاستىرىپ, تىڭداۋشىنى 18 مينۋت بويى قىزىعۋشىلىقتا ۇستاۋ, ەندى نە بولار ەكەن دەپ ەلىتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەس. بىراق وسىلايشا ءسوزىڭدى قىزىقتى دايىنداۋعا ۇيرەنۋگە بولادى. بۇل ءۇشىن بۇگىنگە دەيىن سويلەگەن ادامداردىڭ ءسوزىن تىڭداپ, وقۋدىڭ قاجەتى بولماس, بىراق تىڭداساڭىز ويدى جەتكىزۋدىڭ باسقا دا جولدارى بار ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. ءار سويلەۋشى ەرەكشە ويىمەن, ويىن جەتكىزەتىن شاعىن جانە شىنايى وقيعالارىمەن ەستە قالادى. ولار ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. كريس اندەرسەن «يدەيا» ء سوزىن كەڭ ماعىنادا قولدانادى. يدەيا تەك عىلىمي جاڭالىق نەمەسە ونەرتابىس ەمەس, كەيدە بۇل ءبىر نارسەنى قالاي جاساۋعا بولاتىنىنىڭ سيپاتتاماسى دا بولۋى مۇمكىن. شىنايى وقيعامەن بەرىلگەن ادامنىڭ كورەگەندىگى ءيا ويىنىڭ قىراعىلىعى دا بولۋى كادىك. يدەيا ارقىلى ادامنىڭ الەمدى قابىلداۋىن وزگەرتە الاسىز, وزىڭىزگە ماڭىزدى يدەيانى باسقالاردىڭ ساناسىنا جەتكىزە الساڭىز, ءسىز ناعىز الەمنىڭ جەتى كەرەمەتى سياقتى عاجايىپ دۇنيە جاسايسىز. تىڭداپ وتىرعان ادامدارعا ەرەكشە سىي ۇسىناسىز, ءسىزدىڭ وي-دۇنيەڭىزدىڭ ءبىر بولىگى ولارعا اۋىسادى. كريستىڭ مىنا ويىنا قۇلاق اسىپ كورىڭىزشى: «جاقسى ءسوز سويلەۋ ساياحات سياقتى, ول ساياحاتقا سويلەۋشى مەن تىڭداۋشى بىرگە اتتانادى. ...سويلەۋشى ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى نەمەسە جول كورسەتۋشىدەي تىڭداۋشىعا تۇسىنىكتى نارسەدەن باستاۋى كەرەك. ...ءسىزدىڭ ساياحاتىڭىز زەرتتەۋ, ءتۇسىندىرۋ, سەندىرۋ, تىڭداۋشىنىڭ كوزىن جەتكىزۋ تاعى سول سياقتى نارسە بولسا دا, ەڭ باستى ماقسات – تىڭداۋشىنى وتە ادەمى, جاڭا جەرگە الىپ كەلۋ» . ياعني, ءسوز باستاعاندا سويلەۋشى ايتاتىن نارسەسى تۋرالى ءبارىن بىلەدى, ال تىڭداۋشى ءالى ەشنارسە بىلمەيدى. ال سويلەۋشى ءسوزىن اياقتاعاندا تىڭداۋشى ونىڭ بىلگەنىن وزىنە ءسىڭىرىپ, جاڭا ويلارمەن قۋاتتانىپ, جاڭا ارەكەتتەرگە قۇلشىناتىنداي اسەر الادى.
ەگەر بولاشاقتا TEDح سياقتى كونفەرەنتسيالاردا يدەيالارىڭىزبەن بولىسكىڭىز كەلسە, مىنا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ كورىڭىز: بۇل تاقىرىپ مەن ءۇشىن ماڭىزدى ما؟; مەنىڭ جانە اينالامداعى ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرا ما؟; تىڭداۋشىمەن بولىسەتىن ءبىلىمدى العىسى كەلە مە؟; ايتار اقپاراتىم جاڭالىق پا الدە بۇل تاقىرىپتى ءبارى بىلە مە؟; ۇسىنىلعان ۋاقىتتا تاقىرىبىمدى جاقسى مىسالدارمەن ايتىپ بەرە الامىن با؟; تىڭداۋشىلاردىڭ ۋاقىتىن الاتىنداي ءبىلىمىم تەرەڭ بە؟; سويلەيتىن ءسوزىمنىڭ تاقىرىبىن 15 سوزبەن جەتكىزە الامىن با؟; وسى 15 ءسوز ادامدارعا اسەر ەتىپ, سەندىرە الا ما؟
جۇرت الدىندا اسەرلى ءسوز سويلەۋ تەك سەزىمگە باعىتتالعان ەمەس, ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز تىڭداۋشىنىڭ ءبىلىمىن كەڭەيتىپ, ارەكەتكە جەتەلەۋى نەمەسە ويلاندىرۋى كەرەك. ءبىز ەكى ءتۇرلى نارسە تۋرالى ايتا الامىز: ماسەلە جانە يدەيا. ماسەلە تۋرالى ايتقاندا «بۇل سۇمدىق ەمەس پە؟» دەگەن وي كەلسە, يدەيا تۋرالى ايتقاندا «بۇل كەرەمەت جانە قىزىق ەمەس پە!» دەيمىز. ال نە تۋرالى ايتقىڭىز كەلەدى, تىڭداعىڭىز كەلەدى, بۇل – ءسىزدىڭ شەشىمىڭىز. دۇرىس تاڭداۋ جاسايتىنىڭىزعا سەنىمدىمىن.
باقىتگۇل Cالىحوۆا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
