ءراسىم بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى يۋ.امانوعا ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ سيمۆولدىق كىلتىن تابىس ەتتى.
مەملەكەت باسشىسى قۇتتىقتاۋ سوزىندە بۇگىنگى شارانىڭ قازاقستان مەن بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان الەمنىڭ يادرولىق قارۋى بار ءتورتىنشى ەلىنەن ونى تاراتپاۋ جاعىنان جاھاندىق كوشباسشى مەملەكەتكە اينالعانعا دەيىنگى قارقىندى دامۋ جولىنان وتكەنىن ايتتى.
– وسى كۇنى, 1991 جىلعى 29 تامىزدا, مەنىڭ جارلىعىممەن الەمدەگى ءىرى پوليگون – سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. بۇگىندە بۇكىل الەم 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە اتاپ وتەدى. قازاقستاندا قۋاتتى يادرولىق قارۋدىڭ بولۋى تاعى ءبىر ماسەلە بولدى. قازاقستان ءىس-ارەكەتى ارقىلى يادرولىق ارسەنال پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلگەن باسقا دا ەلدەرگە جول كورسەتتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان ماگاتە-گە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, يادرولىق وتىندى تاراتپاۋ جونىندەگى رەجىمدى نىعايتۋعا جانە ونى قاۋىپسىز جەتكىزۋدىڭ بىرەگەي تەتىگىن قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن ايتتى.
– تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى ماگاتە-ءنىڭ تولىق باقىلاۋىمەن جۇمىس ىستەپ, رەسمي تۇردە ونىڭ زاڭدى مەنشىگىندە بولاتىنىن اتاپ وتەمىن. سوندىقتان, ماگاتە باسشىلىعىنا جانە بانك دونورلارىنا وسى ماڭىزدى جوباعا زور ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرەمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ وزەكتىلىگىنە نازار اۋدارىپ, ونى ءارى قاراي جاڭعىرتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىنا توقتالدى.
– ءبىز – ءىرى ۋران وندىرىسىمەن اينالىساتىن ەلمىز جانە الەمدىك ەنەرگەتيكادا ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءازىرمىز. سونداي-اق, قازاقستان جاھاندىق «جاسىل» ترەند ارناسىندا تۇر. سوندىقتان ءبىز استانادا بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنا ارنالعان حالىقارالىق «ەكسپو» كورمەسىن وتكىزىپ جاتىرمىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇدان بولەك, قازاقستان پرەزيدەنتى جاھاندىق پروبلەمالار جونىندەگى پاگۋوش عالىمدار قوزعالىسىنىڭ 62-سەسسياسىنا قاتىسۋشىلاردى وسى قوزعالىستىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى.
مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋ ماسەلەلەرىنە جانە ادامزات ءۇشىن ونى قولدانۋدىڭ قاۋىپتى سالدارلارىنا توقتالدى.
– يادرولىق قارۋ – بۇكىل ادامزاتقا تونگەن تاجال. الەمنىڭ توعىز مەملەكەتىندە 16 مىڭ يادرولىق قارۋ بار. الايدا, وسى ارسەنالدىڭ جارتى پايىزى كليماتتى وزگەرتىپ, جاھاندىق اشتىققا ۇرىندىرا الادى. بۇل ءوز-ءوزىمىزدى جويۋ دەگەندى بىلدىرەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى نەگىزگى يادرولىق دەرجاۆالار اراسىنداعى سەنىم دەڭگەيىنىڭ تومەن ەكەنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك قوعامداستىقتا جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلىكتىڭ بولماي وتىرعانىن ايتتى.
– قازاقستان ءوز تاڭداۋىن جاسادى. ءبىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى دايەكتى تۇردە جاقتايمىز. بۇل رەتتە, ءبىز يادرولىق قاۋىپسىزدىك تەك امبەباپ ءارى ەشكىمدى كەمسىتپەيتىن بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. 190-عا جۋىق ەلدى بىرىكتىرەتىن G-GLOBAL باستاماسى وسىعان باعىتتالعان, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش پەن رەسەي اراسىنداعى سانكتسيالىق قارسىلىقتىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق شيەلەنىستەردىڭ كۇش قولدانۋعا ۇلاسۋىن بولدىرماۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
– ءححى عاسىرداعى تۇراقتىلىق پەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك, ەڭ الدىمەن, رەسمي يادرولىق دەرجاۆالارعا بايلانىستى بولادى. ادامزات ءۇشىن ولاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزى وتە زور. كورەي حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنا قاتىستى احۋالعا كەلسەك, ءبىز بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2371-قارارىن تاباندى تۇردە قولدايمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق قارىم-قاتىناستارداعى ساياسي سەنىم مەن جۇيەلى ديالوگتى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستاننىڭ الەمدىك پروبلەمالاردى شەشۋدەگى ۇلەسى جونىندە ايتتى.
– ءبىز بىتىمگەرلىك باعىتتى ودان ءارى قولداپ, جالعاستىرۋعا دايىنبىز. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى داعدارىستى رەتتەۋ جونىندەگى ديالوگقا ىقپال ەتۋگە ءازىر. ءبىز تاراپتاردى قاقتىعىستى ەڭسەرۋ جولىن تابۋعا شاقىرامىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى قالىپتاسقان جاھاندىق احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جەكەلەگەن ماسەلەلەرىن شەشۋ ماقساتىمەن بىرقاتار يدەيالار ۇسىندى.
– ءبىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت وزىنە ارتىلعان ءۇمىتتى اقتاماي وتىرعانىن بىرنەشە رەت ايتتىق. اتاپ ايتقاندا, «يادرولىق كلۋبتاعى» ەلدەر ءوز ەركىمەن يادرولىق باعدارلامالار تۋرالى مالىمەت بەرمەيدى. ال, وزگە ەلدەر ماگاتە-گە تولىق اقپارات ۇسىنۋدا. «يادرولىق بەستىك» پەن باسقالاردىڭ اراقاتىناسىنداعى تەڭسىزدىكتى جويۋ قاجەت. 2020 جىلى الەمدىك قوعامداستىق يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ كۇشىنە ەنۋىنىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. وسى مەرزىمدە يادرولىق قارۋعا تولىقتاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ قابىلدانۋى ءۇشىن بىرلەسە كۇش جۇمىلدىرايىق, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءىس جۇزىندەگى بارلىق يادرولىق مەملەكەتتىڭ مارتەبەسىن زاڭداستىرىپ, يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ ءسامميتىن وتكىزۋدى ۇسىندى.
بۇدان بولەك, قازاقستان پرەزيدەنتى يادرولىق تەحنولوگيالارى بار, بىراق يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويماعان نەمەسە راتيفيكاتسيالاماعان بىرنەشە ەلدەردى اتاپ ءوتىپ, ولاردىڭ كوشباسشىلارىن كەشەۋىلدەمەي وسى شارتقا قوسىلۋعا شاقىردى.
– يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار قۇرۋ – ونىڭ تارالۋىمەن كۇرەستەگى ءتيىمدى قۇرالداردىڭ ءبىرى. 2009 جىلعى ناۋرىزدا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارت كۇشىنە ەندى. يادرولىق قارۋسىز ايماققا كىرەتىن بارلىق مەملەكەتتىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋدى ۇسىنامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىس ماسەلەسى بويىنشا بارلىق جاھاندىق باستامالاردى بىرىكتىرۋدى ۇسىنىپ, قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتى جاڭارتۋ ۇدەرىسىنە باستاماشى بولۋعا جانە ونىڭ وتىرىسىن استانادا وتكىزۋگە ءازىر ەكەنىن ايتتى.
– مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا ۇيىمنىڭ 100 جىلدىعىنا يادرولىق قارۋسىز بارۋ تۋرالى باستاما كوتەردىم. وندا باياندالعان بارلىق تارماقتار الەمنىڭ بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعىن يادرولىق قارۋسىز قارسى الۋىنا باعىتتالعان. ءبىز ۇلگى كورسەتە وتىرىپ, يادرولىق قارۋعا ۇمتىلعان ەلدەردى بۇل قاۋىپتى جولدان شىعۋعا شاقىرامىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, قازاقستاندا اشىلعان تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى تەك بەيبىت اتومعا عانا ارنالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
