ءوڭىر زيالىلارىمەن كەزدەسۋىندە مەملەكەت باسشىسى:
– مەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالامدا «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردىم. بۇل ورايدا ءبىز قازاقستاننىڭ مادەني جانە تاريحي مۇراسىن نەگىزگە الۋىمىز كەرەك. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى قايتالانباس ءارى ب ۇلىنبەگەن تابيعي جانە ءىرى مادەني-تاريحي قۇندىلىقتارى بار وراسان زور تۋريستىك الەۋەتكە يە. سوندىقتان تيىمدىلىگى جوعارى جانە باسەكەگە قابىلەتتى تۋريستىك ينفراقۇرىلىم ءتۇزۋ كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
– بەدەلى جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرۋ ءاردايىم ماڭىزدى بولا بەرمەيدى. ەڭ باستىسى – ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىس بار ماماندىققا يە بولۋ. بۇل, اسىرەسە, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, ءوندىرىستى تسيفرلاندىرۋ جانە كومپيۋتەرلەندىرۋ داۋىرىندە وزەكتى بولماق. تاياۋ بولاشاقتا قازىرگى ماماندىقتاردىڭ 50 پايىزىنا سۇرانىس بولمايدى. سوندىقتان ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋ كەرەك, – دەدى ەلباسى.
وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى تۇرعىنداردى ەڭبەك رەسۋرسى كوپ وڭىردەن جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىن وڭىرگە كوشىرۋ جونىندەگى باعدارلاما بار ەكەنىن تاعى دا ەسكە سالدى.
– باعدارلاما سىزدەردىڭ دە وبلىستارىڭىزدا قولدانىلادى. مەن سىزدەردىڭ ەڭبەكقور حالىق ەكەندەرىڭىزدى جاقسى بىلەمىن. سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەرگە قونىس اۋدارىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن بولاشاعىنا زور ۇلەس قوسىپ كەلەسىزدەر. وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەك. وبلىس اكىمىنە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە ونى قونىستاندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن, – دەگەن ەدى.
قازاق بالاسى ءۇشىن قازاقستاننىڭ بارلىق جەرى – تۋعان جەرى. بۇگىندە ماسەلە وسىلاي قابىرعاسىنان قويىلۋى كەرەك. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى – ەڭبەك رەسۋرستارىنا باي وبلىس. ماقتاارال سياقتى اۋدانداردىڭ حالقى كوپ بولعانىمەن جەرى از. كەزەكتە تۇرعان ادام كوپ. اۋىل شارۋاشىلىعىنان پايداعا شىعۋ ءۇشىن 1-2 گەكتار جەر ازدىق ەتەدى. ال سولتۇستىك وبلىستاردا پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەر كوپ. ءبىر كەزدەرى تاعدىر تالايىمەن قازاق جەرىنە كەلىپ قالعان ءارتۇرلى دياسپورا وكىلدەرى ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا قايتىپ جاتسا, ول تاريحي زاڭدىلىق. قازاق ەشقاشان قوناعىنا ورىن بوسات دەمەگەن, بىراق, بوس جەرلەر يگەرىلمەسە, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى شەشىمىن تاپپايدى.
وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ەلباسىنىڭ وڭتۇستىكتەگى ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى, شىعىسىنا كوشىپ بارۋ يدەياسىن قولداپ, ماسەلەنىڭ جاقسى شەشىلۋىنە كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. سونىڭ ايعاعىنداي, جاقىندا وڭتۇستىكتەن تاعى دا ءبىر توپ وتباسى كوش بەتىن شىعىسقا تۇزەدى. بيىلدىڭ وزىندە 113 وتباسى سولتۇستىككە كوشىپتى. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇحيت وتارشيەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, وبلىس تۇرعىندارى ەلىمىزدىڭ جۇمىس كوزى كوپ ايماقتارىنا قونىس اۋدارۋ شاراسى اياسىندا وتباسىلار سولتۇستىكتىڭ ايىرتاۋ, اقجار, جۇماباەۆ, ەسىل جانە ءۋاليحانوۆ اۋداندارىنا بارىپ قونىستانادى. تاڭدالعان پاۆلودار, قوستاناي, سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنا كوشىپ بارعانداردىڭ ىشىندە كۇنگەي جۇرتىنىڭ ۇلەسى باسىم, دەيدى باسقارما ماماندارى. ولاردىڭ دەنى سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تۇلەتىپ وتىر.
ءسوز ىڭعايىندا ايتا كەتەيىك, وبلىستان سولتۇستىك ايماققا كوشۋگە نيەت بىلدىرگەندەر سانى كوبەيىپ كەلەدى. سالاعا جاۋاپتىلار قونىس اۋدارعان ازاماتتار الدىمەن باسپانامەن قامتىلىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى دەيدى. بيىل قونىس اۋدارعان وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە ايلىق ەسەپتىك كولەمىندە, ياعني شامامەن 80 مىڭ تەڭگە ءبىر رەتتىك كومەك بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, ءبىر جىلعا دەيىن تۇراتىن ءۇيدىڭ جالداۋ اقىسى مەن كوممۋنالدىق تولەمدەرى وتەلەتىن بولادى.
وڭىردە مەملەكەت باسشىسى تاپسىرعان ماسەلەلەر وڭتايلى شەشىلىپ جاتقاندىعىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى وبلىستا قۇرىلىس, فارماتسەۆتيكا جانە كولىك-لوگيستيكا كلاستەرلەرى قالىپتاسىپ, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى كاسىپورىندار دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, ءۇشىنشى جاڭعىرۋ جاعدايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋ ءىسىن, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكسپورتتىق وندىرىستەرىن دامىتۋ قاجەت. جاڭا ءوسىم نۇكتەلەرىن – تىرەك جوبالاردى الدىمەن وبلىس ورتالىعىندا دامىتۋ كەرەك. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانا ءبىلۋ كەرەك. ەڭ باستى باعىتتار – اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ, زاماناۋي اگروتەحنيكانى قولدانۋ, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشىن ەنەرگيانىڭ بالامالى كوزدەرىن تابۋ وتە ماڭىزعا يە. مىسالى, الىس قيىرعا قونعان شارۋاعا ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ مۇمكىن ەمەس, ول وتە قىمباتقا تۇسەدى. سوندىقتان «جاسىل» ەكونوميكا يگىلىكتەرى پايدالانىلۋ كەرەك-اق.
وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ «وڭتۇستىك – ينۆەستيتسيا سالۋعا وتە قولايلى ءوڭىر» دەگەندى ءجيى ايتادى. ءبىز مۇنى ءىس جۇزىندە كورىپ جاتىرمىز. قىتايلىق كاسىپكەرلەر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتىرار اۋدانىنان 200 مۆت-تىق ەنەرگيا وندىرەتىن كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاماق. بۇل تۋرالى قىتايلىق «تسينداو بەيحاي» كومپانياسىنىڭ ارنايى وكىلى مينگ يە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆپەن كەزدەسۋىندە ءمالىم ەتتى.
كەزدەسۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى بيلىك اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى 300 گەكتار جەر تەلىمىن ءبولىپ, بارلىق ينفراقۇرىلىمدىق قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىپ بەرەتىن بولىپ كەلىسىلدى. سونداي-اق, ەكىجاقتى كەلىسىمگە سايكەس ستانسانى «كۇن نۇرى» دەپ اتاۋ ۇيعارىلدى.
«سوڭعى جىلدارى الەمدە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ ءبىز وڭتۇستىك وڭىرىنەن كۇن ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى, بۇل وڭىردە كۇن ەرەكشە ىستىق ءارى بۇلتتى كۇندەر وتە از بولادى. جوباعا جۇمسالاتىن شىعىندارىمىز وتەلىپ بولعاننان سوڭ ستانسانى وزدەرىڭىزگە قايتاراتىن بولامىز», دەدى مينگ يە مىرزا.
قوناقتاردىڭ ۇسىنىستارىنا قولداۋ بىلدىرگەن ءوڭىر باسشىسى ايماقتاعى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ جىل ساناپ ارتىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
«بۇگىندە استانا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – «جاسىل» ەكونوميكا. ياعني, بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن ىزدەۋ جانە بالامالى كوزدەرىن تابۋ ءارى پايدالانۋ بولىپ وتىر. وسىعان وراي سىزدەردىڭ ۇسىنىستارىڭىزدى تولىق قولدايمىن. قاجەتتى جەر تەلىمى ءبولىنىپ, ينفراقۇرىلىمدىق قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىپ بەرەتىن بولامىز. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شامامەن 300 كۇنى بۇلتسىز بولادى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا وتە ءتيىمدى», دەدى وبلىس اكىمى.
بۇگىندە وبلىستىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى جوعارى, ايماقتا ءوندىرىس ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وسىنىڭ بارلىعى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىراتىنى ءسوزسىز. ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ەڭ الدىمەن ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىككە بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, وڭتۇستىك وڭىرىندە بالامالى ەنەرگەتيكا نىساندارىن سالۋ اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر.
جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن شارۋا مەن ديقانعا پايىزى تومەن نەسيە كەرەك. قولداعى بار قارجى ەتەككە تارتساڭ باسقا جەتپەي جاتاتىندىقتان كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىك كومەككە جۇگىنەدى. «وڭتۇستىك» ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى وسى ماقساتقا ءتيىمدى جۇمىس جاساپ كەلەدى. ورتالىق ماماندارى ءوڭىر باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اۋدان, قالالاردا بولىپ, حالىقپەن كەزدەسەدى.
جاقىندا ارىس قالاسىندا وتكەن كەزدەسۋدە «وڭتۇستىك» ايو باسقارما توراعاسى قۋانىش بايتورە كووپەراتيۆتەردى قارجىلاندىرۋ شارتتارى جانە ولارعا ۇسىنىلاتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى ءتۇسىندىردى. سونداي-اق, كووپەراتيۆتەرگە ارنايى جەڭىلدەتىلگەن, ياعني كووپەراتيۆتەردەن كەپىلدەمە جانە اۆانستىق تولەم تالاپ ەتىلمەيتىن قارجىلاندىرۋ تەتىگى جاسالىنعانىن, كووپەراتيۆتەر ينۆەست-سۋبسيديا الۋ ارقىلى بيزنەستى جارتى قۇنىنا قۇرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىندىعىن جەتكىزدى. «جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى ەلدىڭ تۇرمىسىن تۇزەپ, قوسالقى جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولىپ تابىلادى», دەدى ق.بايتورە.
اكتسيا اياسىندا «وڭتۇستىك» ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى ارقىلى قارجىلاندىرىلعان «Synergy agro-trade» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ ارىس قالاسىندا اتقارىپ جاتقان جۇمىسى ۇلگى رەتىندە كورسەتىلدى. «Synergy agro-trade» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى بيىل قارجى ورتالىعىنان نەسيە الىپ, 6 تراكتور مەن 8 اسپالى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ العان. بۇگىندە سول تەحنيكالار ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوسىرىپ باپتاۋمەن اينالىساتىن شارۋالارعا قىزمەت كورسەتۋدە.
ايتا كەتۋ كەرەك, «وڭتۇستىك» ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعىندا كووپەراتيۆتەردى قارجىلاندىرۋ ليزينگ تۇرىندە تومەندەتىلگەن پايىزبەن (8 پايىزبەن) 84 ايعا دەيىن بەرىلەدى. تولەمنىڭ دەمالىس مەرزىمى 24 ايعا دەيىن.
2017 جىلى «وڭتۇستىك» ايو جانە ونىڭ ەنشىلەس مەكەمەسى «ىرىس» ميكروقارجى ۇيىمى بىرلەسە وتىرىپ, 279 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 16 كووپەراتيۆ جانە ونىڭ مۇشەلەرىن قارجىلاندىرعان. ونىڭ ىشىندە 77 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 3 جوبا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن الۋعا, 45 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 2 جوبا قۇس شارۋاشىلىعىنا, ال 156 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 11 جوبا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار, كومپانيا تەك شىمكەنت قالاسىنىڭ وزىندە 242 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 9 كووپەراتيۆتىڭ جوباسىن قارجىلاي قولداپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ارقىلى 10 كووپەراتيۆتىڭ جالپى 290 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن جوباسى ماقۇلدانىپ, قارجىلاندىرۋ ساتىسىندا. ولار, ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى, ءسۇت تاسىمالداۋ اۆتوكولىگى, رەفريجەراتور, قۇراما جەم وڭدەۋ تسەحى, مال سويۋ بەكەتىن جابدىقتاۋ سياقتى قۇرال-جابدىقتاردى الىپ, جۇمىستارىن جۇرگىزبەك.
جۋىردا وبلىس زيالىلارىمەن كەزدەسۋدە «ماقسات ايقىن, باعىتىمىز بەلگىلى, ول – الەمدەگى ەڭ وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ» ەكەنىن ايتقان ايماق باسشىسى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ماقالاسىنداعى «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» دەگەن ەكىنشى بولىمىندە ەلباسىمىز بارىمىزگە, ءاربىر قازاقستاندىققا ناقتىلى مىندەتتەر جۇكتەگەنىن اتاپ ءوتتى.
«پرەزيدەنت ناقتى جوبالار رەتىندە بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ, ەكىنشى, قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الۋ, ۇشىنشىدەن, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الىپ, ونىڭ اۋقىمىن «تۋعان ەلگە» ۇلاستىرۋ, تورتىنشىدەن, جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن سانالارعا ءسىڭىرۋ ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىن جاساۋ, بەسىنشىدەن, مادەنيەتتىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋ, التىنشىدان, زامانداستارىمىزدىڭ جەتىستىكتەر تاريحىنا نازار اۋدارۋ ءۇشىن «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىن قولعا الۋ بەلگىلەنگەن. ماقالادا كورسەتىلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەردى جەتىك مەڭگەرۋگە, بۇكىل وڭتۇستىك تۇرعىندارىنا تەرەڭ تۇسىندىرۋگە ءتيىسپىز»,– دەدى وبلىس باسشىسى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنا بايلانىستى وڭتۇستىكتە وسىنداي تولىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
بايكەن اشىرباەۆ,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
