حح عاسىردىڭ باسى – قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني تۇرعىدان سەرپىلىپ, ۇلتتىق سانانىڭ ويانعان كەزەڭى بولدى. ۇلت قامىن ويلاعان قازاقتىڭ زيالى ازاماتتارى ادامزات تاريحىنىڭ كوشىنەن قاعابەرىس قالىپ, بەيقام جاتقان ەلدىڭ تىعىرىقتان شىعار جولىن ىزدەپ, شارق ۇردى. ودان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزگى جولى – «ونەر-بىلىمگە تارتىلىپ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ» دەپ ءبىلىپ, اعارتۋشىلىق يدەياسىن, ۇلتتىق سانانى كوتەرۋ يدەياسىن ۇستاندى. بۇل جولدا ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, اسىرەسە ءتىلدىڭ الار ورنى ەرەكشە بولاتىنىن تەرەڭ ءتۇسىندى. وسىعان بايلانىستى ءا.بوكەيحانوۆ: «قازاقتىڭ ۇلت بولىپ, وركەنيەتتى ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتاتىن جاعداي تۋدىرۋ كەرەك, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءتىلىن, ادەبيەتىن ورىستەتۋ كەرەك», – دەپ جازدى.
ءتىل تازالىعىنا ءمان بەرمەيتىن نەمقۇرايدىلىقتان, ءتىلىن بىلمەگەنىنە ارلانبايتىن نامىسسىزدىقتان ساقتانۋدىڭ, ولاردىڭ الدىن الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ۇلتتىق رۋحتى وياۋ, ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق... ءار حالىقتىڭ تاريحىندا ەسىمى ماڭگى وشپەستەي ەل جادىندا ساقتالاتىن تاريحي تۇلعالار بولادى». سونداي تۇلعالارىمىزدى ۇلگى ەتىپ, ۇلتتىق رۋحتى وياتۋ قاجەت. قازاقتىڭ تەرەڭ تاريحىن بىلگەن ۇرپاق ەشقاشان تىلىنە سەلقوس قارامايدى, ۇلت مۇددەسى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن قازاق تاريحىنداعى تاريحي تۇلعالاردى ماقتان ەتىپ, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى بولادى. تاريحتان تاعىلىم الا وتىرىپ, بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋى ءۇشىن دە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا تىرىسادى. ەلباسىمىزدىڭ: «تاريحتى جەڭىل-جەلپى اڭىز سوزدەردىڭ جيىنتىعى دەپ قارايتىن ادامدار شىنىندا دا تاريحتان تاعىلىم الا المايدى. وتكەنگە قاراپ, ەرتەڭىڭدى تۇزە!» – دەگەن سوزدەرىن ءاردايىم جادىمىزدا ۇستاۋىمىز كەرەك.
«شورا» جۋرنالىنىڭ 1913 جىلعى 4-سانىندا جاريالانعان «قازاقشا ءسوز جازۋشىلارعا» اتتى ماقالاسىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق, مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن باسقا تۇرىك تىلدەرىمەن سالىستىرا كەلىپ: «راستىققا جۇگىنسەك, تۇرىكتىڭ تۇنىق ءتىلى, ءتۇزۋ ەملەسى قازاقتا... حح عاسىرعا شەيىن تۇرىكتىڭ ءتىلىن ازدىرماي, اسىل قالپىندا الىپ كەلگەن ءتىل تۋراسىنداعى ابىروي مەن العىس قازاققا ءتيىستى. اتانىڭ ازدىرماي بەرگەن مۇلكىن, قولىمىزعا الىپ بىت-شىتىن شىعارساق, ول ۇنامدى ءىس بولماس», – دەپ تۇجىرىم جاساعان ەدى. 2013-2016 جىلدارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى بەيجىڭ قالاسىنداعى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىعانىمىزدا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ماگيسترانت-دوكتورانتتارى ءتىل تاريحى, كونە تۇركى ءتىلى, جازبا ەسكەرتكىشتەر ءتىلى بويىنشا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن اۋعاليدىڭ دارىستەرىندە ەسكەرتكىشتەردىڭ تىلىندەگى كوپتەگەن سوزدەر باسقا ۇلتتارعا (ونىڭ ىشىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرىنە دە) تۇسىنىكسىز بولىپ, قيىندىق تۋدىرىپ جاتقاندا قازاقتار ولاردى جاتسىنباي, بىردەن ۇعاتىنىن, ول سوزدەردىڭ ەتەنە جاقىن تانىس بولىپ شىعاتىنىن ايتىپ, بويلارىن ماقتانىش سەزىمى كەرنەيتىنىن اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى. قازاق ءتىلى مەن كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىلىندەگى ۇقساستىق, ساباقتاستىق – ۇلتىمىز ءۇشىن زور ماقتان دەپ بىلەمىز. ول دا – ۇلتتىق كودتىڭ نەگىزى. حح عاسىردىڭ باسىندا ماعجان جۇماباەۆ: «وسى كۇنگى تۇرىك تىلدەرىنىڭ ىشىندە قازاق تىلىنەن باي, ورالىمدى, تەرەڭ ءتىل جوق. «تۇرىك تىلىمەن سويلەيمىز» دەگەن تۇرىك بالالارى كۇندەردە ءبىر كۇن اينالىپ قازاق تىلىنە كەلمەكشى, قازاق ءتىلىن قولدانباقشى. كۇندەردە ءبىر كۇن تۇرىك بالالارىنىڭ ءتىلى بىرىكسە, ول بىرىككەن ءتىلدىڭ نەگىزى قازاق ءتىلى بولسا, ءسوز جوق, تۇرىك ءتىلىنىڭ كەلەشەك تاريحىندا قازاق ۇلتى قادىرلى ورىن الماقشى. كەلەشەكتىڭ وسىلاي بولۋىنا ءبىزدىڭ يمانىمىز بەرىك», – دەگەن ەدى. وسى ويدى قازىرگى كەزدە وزبەكستاننىڭ تانىمال عالىمى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ورتاتۇرىك حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ب.كاريموۆ ەڭبەكتەرىنەن دە كەزدەستىرۋگە بولادى.
ۇلت كوشباسشىسى «ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ», «ۇلتتىق جاڭعىرۋ» دەگەن ۇعىمدار ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىن بىلدىرەتىنىن ەسكەرتە كەلىپ, ول ءۇشىن ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگىن ساقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل ورايدا ۇلتتىق بولمىسىمىزدڭ تاريحى تەرەڭنەن باستاۋ الاتىنىن بايقايمىز.
ا.بايتۇرسىن ۇلى: «...قازاق تىلىندەگى سوزدەردىڭ ءبارىن بىلگەنىمىز قازاق ءتىلىن قولدانۋ بولىپ تابىلمايدى. ءتىلدى قولدانا ءبىلۋ دەپ ايتاتىن ويعا سايكەس كەلەتىن سوزدەردى تاڭداپ الا ءبىلۋدى جانە سول سوزدەردى سويلەم ىشىنە ورىن-ورنىنا دۇرىستاپ قويا ءبىلۋدى ايتامىز», – دەگەن ەدى [بايتۇرسىن ۇلى ا. اق جول. - الماتى, جالىن, 1991, 369-ب.]. راسىندا دا, قازاقشا سويلەۋشىلەردىڭ ءبارىن بىردەي قازاقشا دۇرىس سويلەپ تۇر دەپ قابىلداي بەرۋگە بولمايدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى شىعارما ءسوزىنىڭ ءوڭدى, ۇنامدى بولۋى ءۇشىن ءسوز دۇرىستىعى, ءتىل تازالىعى, ءتىل (لۇعات) انىقتىعى, ءتىل دالدىگى, ءتىل كورنەكتىلىگى سياقتى شارتتاردىڭ ەسكەرىلۋى قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ, ءسوز دۇرىستىعى ءۇشىن:
- سوزدەردىڭ تۇلعاسىن, ماعىناسىن وزگەرتەتىن ءتۇرلى جالعاۋ, جۇرناق, جالعاۋلىق سياقتى نارسەلەردى جاقسى ءبىلىپ, ارقايسىسىن ءوز ورنىنا تۇتىنۋ;
- سويلەم ىشىندەگى ءسوزدى دۇرىس سەپتەپ, دۇرىس كوپتەپ, دۇرىس ىمىرالاستىرۋ;
3) سويلەمدەردى ءبىر-بىرىنە دۇرىس ورايلاستىرىپ, دۇرىس قۇرمالاستىرىپ, دۇرىس ورنالاستىرۋ كەرەكتىگىن كورسەتكەن ەدى [بايتۇرسىن ۇلى ا. اق جول. - الماتى, جالىن, 1991, 350-ب.].
الايدا بۇگىنگى تاڭدا گازەت, جۋرنال بەتىندە كوپتەگەن ورىنسىز قولدانىستار, قاتە تىركەستەر ورىن الىپ ءجۇر, بۇل باسىلىم بەتتەرىمەن قاتار راديو, تەلەديدار تىلىندە دە ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, بايلانىستى, وراي, ارقاسىندا, كەسىرىنەن, سالدارىنان, قاراي ت.س.س. قولدانىسىن جاتقىزۋعا بولادى: وكىنىشكە وراي, جاۋىن-شاشىن سالدارىنان ەگىن بىتىك شىقتى, جول اپاتىنىڭ ارقاسىندا ت.س.س. قولدانىستار راديو, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تىلىندە كەزدەسىپ قالادى. وراي, ارقاسىندا سەپتەۋلىگىنىڭ دۇرىس, وڭتايلى ءىس-ارەكەتكە, قيمىلعا, ورايلى ىسكە بايلانىستى قولدانىلاتىنى, كەرىسىنشە, سالدارىنان, كەسىرىنەن سوزدەرىنىڭ جاعىمسىز قۇبىلىستاردى بەينەلەۋدە قولدانىلاتىنى, ەموتسيونالدى-ەكسپرەسسيۆتى بوياۋى تومەن سوزدەرمەن تىركەسەتىنى, تۋرا كەلەدى, ءماجبۇر بولدى تىركەستەرىنىڭ امالسىزدان, لاجسىزدان بولعان قيمىلدى بىلدىرەتىنى ت.س.س. كوپ جاعدايدا ەسكەرىلە بەرمەيدى.
سول سياقتى بۇگىنگى كۇنى, بيىلعى جىلى دەگەن قولدانىستار دا ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىنا قايشى. سەبەبى بۇگىن ءسوزى بۇل كۇن, بيىل ءسوزى بۇل جىل سوزدەرىنىڭ كىرىگۋى ناتيجەسىندە پايدا بولعان. ياعني, بۇگىنگى كۇن نە بيىلعى جىل دەگەن تىركەستەردە كۇن, جىل سوزدەرى قايتالانىپ, پلەونازم ورىن العان.
قازىرگى كەزدە تەلەديداردا دا, جارناما تىلىندە دە ءار سەنبى سايىن, ءار شىعارعان سايىن, ءار كۇن سايىن ت.س.س. سياقتى قولدانىستار ءجيى ورىن الىپ كەلەدى. ءار ءسوزى تىركەسكەن ءسوز سايىن سوزىمەن تىركەسپەي-اق تىركەستىڭ ماعىناسىن بەرە الادى. مۇنداي پلەونازمدىق قولدانىستار سوڭعى جىلدارى كوبىرەك كەزدەسىپ ءجۇر. دۇرىسىندا: ءار سەنبىدە, ءار كۇنى ت.س.س. نەمەسە سەنبى سايىن, كۇن سايىن ت.س.س. قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىنا سايكەس ءار, بارلىق, تۇگەل سوزىمەن تىركەسكەن ءسوز جەكەشە تۇلعادا كەلۋى كەرەك, الايدا تىلشىلەرىمىزدىڭ ءار كۇندەرىڭىز, ءار مينۋتتارىڭىز, ءار سەكۋندتارىڭىز, بارلىقتارىڭىز, تۇگەلدەرىڭىز دەگەن سوزقولدانىستارىن ءجيى ەستيمىز.
ءتىل زاڭدىلىقتارىن بەلشەدەن باساتىن مۇنداي قولدانىستارعا بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. سەبەبى تەلەديدار – دۇرىس سويلەۋ, ساۋاتتى سويلەۋ ادەبىن تانىتاتىن, دۇرىس سويلەۋ نورمالارىن قالىپتاستىراتىن بىردەن-ءبىر جول بولۋى ءتيىس. بۇل ورايدا اكادەميك ر.سىزدىقوۆا: «راديو, تەلەديدار جانە ءباسپاسوز سياقتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تىلىنە ارنايى كوڭىل اۋدارۋ دا ءتىل مادەنيەتى شارۋالارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءتىلى دەگەن, ولاردىڭ ءسوز تاڭداپ جۇمساۋ ارەكەتتەرىنەن باستاپ, ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق نورمالاردى دۇرىس قولدانۋلارىنا نازار اۋدارىلادى. بۇلار وزگەلەردەن ەكى ەسە كوپ جۇك ارقالايدى: ءبىرى – كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنالدار, ساحنا ونەرپازدارى, راديو مەن تەلەديدار قىزمەتكەرلەرى ءتىل مادەنيەتى پروبلەمالارىن كوتەرۋ, تىلدىك نورمالاردى بەرىك ساقتاۋ سياقتى ماسەلەلەردى تىكەلەي ناسيحاتتاۋى, ءتۇسىندىرۋى, پىكىرتالاستار ۇيىمداستىرۋى بولسا, ەكىنشىسى – ساحنا مەن راديو, تەلەديدار قىزمەتكەرلەرى ورفوەپيالىق نورمالاردى قالىڭ كوپشىلىككە ۇيرەتۋشى ۇستاز بولۋعا مىندەتتى. ال ءباسپاسوز قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ ءتىلىن ۇستارتىپ, جازۋ ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋگە مەيلىنشە زور قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى, – دەپ جازعان ەدى [سىزدىق ر. تىلدىك نورما جانە ونىڭ قالىپتانۋى. - استانا, ەلوردا, 2001. - 36-ب.].
ءتىلدىڭ نازىك يىرىمدەرىن ءسوز باعاسىن بىلەتىن, قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىن شەبەر مەڭگەرگەن جاندار انىق بىلەتىنى بەلگىلى. كەزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى: «نارسەنىڭ ءدال سانىن بىلۋگە سۇراعاندا نەشە؟ دەپ سۇرايمىز. ماسەلەن: «نەشە كىسى كەلەدى؟» – ء«ۇش كىسى كەلەدى». نارسەنىڭ ءدال سانىن بىلۋگە ەمەس, شاماسىن عانا بىلۋگە سۇراعاندا قانشا؟ دەپ سۇرايمىز. ماسەلەن: «قانشا كۇن جۇرەسىڭ؟» – ء«ۇش-ءتورت كۇن جۇرەمىن» [بايتۇرسىنوۆ ا. ءتىل – قۇرال (قازاق ءتىلىنىڭ سارفى). ءبىرىنشى جىلدىق. - تاشكەنت, 1918], – دەپ جازعان ەدى. عالىم ويلارى كەيىن م.بالاقاەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ساباقتاستىق تاپقان. الايدا قازىرگى كەزدە نەشە؟ قانشا؟ سۇراۋ ەسىمدىكتەرى سينونيم رەتىندە, ءبىرىنىڭ ورنىنا ءبىرى قولدانىلىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان تىلىمىزدە قانشانشى (قانشانشى سىنىپتا وقيسىڭ؟ قانشانشى ورىن الدى؟), قانشاۋى (قانشاۋى كەلدى؟ قانشاۋىن الامىز؟) ت.س.س. قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىنا قايشى قولدانىستار ەتەك الىپ بارادى.
سول سياقتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىندە جيىرما سوزىنەن جاسالعان رەتتىك سان ەسىم بۇگىنگىدەي جيىرماسىنشى تۇرىندە ەمەس, جيىرمانشى تۇرىندە بەرىلگەن:
رەتىن كورسەتەتىن سوزدەر; ماسەلەن: ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى, بەسىنشى, التىنشى, جەتىنشى, سەگىزىنشى, توعىزىنشى, ونىنشى, جيىرمانشى, وتىزىنشى, قىرقىنشى, ەلۋىنشى, الپىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى, ءجۇزىنشى, مىڭىنشى, ميلليونىنشى. بۇلار رەتتىك دەپ اتالادى
[بايتۇرسىنوۆ ا. ءتىل – قۇرال. ءسوز جۇيەسى ءھام تۇرلەرى. ءىى ءتىل تانىتقىش كىتاپ. 4-باسىلۋى. ورىنبور, 1924].
10) جۇرناق «نشى». بۇل جۇرناق جۋان سوزگە جالعاسسا, جۋان ايتىلادى, جىڭىشكە سوزگە جالعاسسا, جىڭىشكە بولىپ ايتىلادى. ماسەلەن, ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى, بەسىنشى, التىنشى, جەتىنشى, سەگىزىنشى, توعىزىنشى, ونىنشى, جيىرمانشى, وتىزىنشى, قىرقىنشى, ەلۋىنشى, الپىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى, ءجۇزىنشى, مىڭىنشى [بايتۇرسىنوۆ ا. ءتىل – قۇرال (قازاق ءتىلىنىڭ سارفى). ءبىرىنشى جىلدىق. - تاشكەنت, 1918].
دۇرىسىندا, قازاق تىلىندەگى رەتتىك سان ەسىم تۋدىراتىن جۇرناق داۋىسسىز دىبىستاردان سوڭ -ىنشى/-ءىنشى تۇرىندە جالعانعانمەن, داۋىستى دىبىستاردان كەيىن جالعانعاندا قاتار كەلگەن ەكى داۋىستىنىڭ ءبىرى ءتۇسىپ قالادى: ەكىنشى, التىنشى, جەتىنشى ت.س.س. (ەكىسىنشى, التىسىنشى, جەتىسىنشى ەمەس). وسى ۇلگى بويىنشا جيىرما سوزىنە دە جۇرناق جالعانعاندا جيىرمانشى تۇرىندە جالعانۋى ءتيىس. بۇل ورايدا ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىن جەتىك بىلەتىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى عالىمدارىمىزدىڭ تۇجىرىمدارىن ءاردايىم ەستە ۇستاۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. پروفەسسور حايروللا نۇرمۇقانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «...ءسوز قۋاتتىلىعى وي زەرگەرلىگىنە بايلانىستى. ونداي وي ءسوزىن قاشان دا سارىلا تالعاپ, جاڭىلماي تاڭداپ شىعارىپ وتىرادى. بۇلاي بولماعاندا, تالعامسىز قولدانىلعان سوزدەن جانىمىز ەركىن ەمىرەنىس نە تەرەڭ تەبىرەنىس تابۋى مۇمكىن ەمەس» [نۇرمۇقانوۆ ح. ءسوزدىڭ دە سۇراۋى بار. شىعارمالارىنىڭ ءۇش تومدىق جيناعى. - 3-توم (ماقالالار, ەستەلىكتەر). – قاراعاندى: بولاشاق-باسپا, 2010. 3-ب.].
تەلەديدار ارقىلى بەرىلىپ جاتقان, كوشەدە ءىلۋلى تۇرعان جارنامالاردا قازاق ۇعىمىنا جات قولدانىستار ءجيى ورىن الادى. مىسالى, تىركەسە المايتىن سوزدەردى قاتار قويۋ: سۇيىكتى كوفەنىڭ قانىق دامىنەن راحات الامىن... تاڭعى استىڭ 15 مينۋتىن پرەزيدەنت سۇزبەسىنە ارنايمىن... ءدامى جۇمساق جانە قانىق كەلەدى... الەمدەگى ەڭ كوڭىلدى بوتقانى مەن عانا بىلەم... دۇرىسىندا, قانىق ءسوزى دامگە قاتىستى ەمەس, تۇسكە قاتىستى قولدانىلادى.
قازاق تىلىندە ۇنەمى بولىمسىز تۇلعادا عانا قولدانىلاتىن جانە ءاردايىم بولىمدى ماندە عانا قولدانىلاتىن ارناۋلى تۇلعالار بار. بولىمسىزدىق ەسىمدىكتەرى ءاردايىم بولىمسىز تۇلعاداعى سوزدەرمەن تىركەسەدى, كەرىسىنشە, ءاردايىم, ارقاشان, ۇنەمى ت.س.س. سوزدەر بولىمدى تۇلعادا كەلەدى. سول سەبەپتى جارناما تىلىندەگى ولاي ارقاشان بولا بەرمەيدى... سياقتى قولدانىستار ءتىل زاڭدىلىعىن بۇزىپ تۇر.
جارناما تىلىندەگى قازاق ءتىلى زاڭدىلىقتارىنىڭ بۇزىلعان تۇستارىنىڭ ءبىرى رەتىندە سان ەسىممەن, كوپ, بىرنەشە, الدەنەشە ت.س.س. سوزدەرمەن تىركەسكەن سوزگە كوپتىك جالعاۋىنىڭ جالعانۋىن (100 مىڭعا جۋىق تۇرعىندار, وتىزدان استام جىلدار بويى) اتاۋعا بولادى. سول سياقتى قازىرگى كەزدە ءان شىرقايتىن بولادى, بەرىلەتىن بولادى سياقتى قولدانىستاردى ءجيى ەستيمىز. ورىس تىلىندەگى بۋدۋ حوديت, بۋدۋ چيتات سياقتى تىركەستەر قازاق تىلىنە كەلەمىن, وقيمىن تۇرىندە اۋدارىلۋى كەرەك. سەبەبى -ا/-ە/-ي كوسەمشە تۇلعالى ەتىستىك كەلەر شاق (اۋىسپالى كەلەر شاق) ماعىناسىن بەرە الادى. سوندىقتان وعان ءاردايىم بول كومەكشى ەتىستىگىن تىركەستىرە بەرۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. مۇنىڭ ءبارى قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىن بەلدەن باسىپ, ورىس تىلىنەن سوزبە-ءسوز اۋدارۋ سالدارىنان پايدا بولعان.
ۇيلەنۋ تويلارىندا توست بەرىلگەن كەزدە: «ەكى جاس باقىتتى بولسىن!» دەگىم كەلەدى», – دەپ تىلەك ايتۋشىلاردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. قولىنا ميكروفون بەرىلىپ, ەلدىڭ ءبارىنىڭ نازارى وزىندە بولعان كەزدە تىلەگىن ايتا بەرمەي مە؟ ۇيدەن شىققان كەزدە «وسىلاي تىلەك ايتسام» دەپ ويىن جيناقتاپ جاتسا, – ءبىر ءجون. بۇل دا ورىس ءتىلىنىڭ ۇلگىسىمەن حوچۋ سكازات, حوچۋ پوجەلات سياقتى قولدانىستاردى سوزبە-ءسوز اۋدارۋ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. قازاقشا دۇرىسى: «ەكى جاس باقىتتى بولسىن!» ەمەس پە؟ قازاقى تانىمعا دا, دىلىمىزگە دە, دىنىمىزگە دە سايكەس كەلمەيتىن, سوڭعى كەزدەرى ءجيى قولدانىلىپ جۇرگەن تىركەستەر رەتىندە «اللانىڭ نازارىندا بولسىن!», «اللانىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن!» دەگەن تىلەكتەردى اتاۋعا بولادى. ءدىني تۇسىنىكتە اللا ءبارىن كورۋشى, ەستۋشى, بۇكىل ادامزات, عالامزات اتاۋلى ەشقاشان اللا تاعالانىڭ نازارىنان تىس قالۋى مۇمكىن ەمەس. اللانىڭ كوركەم ەسىمدەرىندە دە وسى بەلگىلەر ايقىن كورسەتىلگەن. ەندەشە, مۇنداي قولدانىستارعا اباي بولۋ كەرەك.
ورىس تىلىندەگى ي شىلاۋىنىڭ ورنىنا ۇنەمى جانە جالعاۋلىعىنىڭ قولدانىلۋى (اسپانداعى جۇلدىزدار سۋتەگى جانە گەليدەن تۇرادى, كارامەل جانە ورمان جاڭعاقتارى //توففي) دا ءتىلىمىزدىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلە بەرمەيدى. قازاق تىلىندە جانە جالعاۋلىعىمەن قاتار مەن, دا/دە, ءارى, ءۇتىر, كوسەمشە تۇلعالارى قولدانىلادى (ەسكەرىلەدى جانە جازىلادى ەمەس, ەسكەرىلىپ, جازىلادى, كورەدى جانە كەلەدى ەمەس, كورەدى دە كەلەدى ت.س.س.). بىرىڭعاي مۇشەلەر قاتار كەلگەن تۇستا جانە ەڭ سوڭعى مۇشەدەن بۇرىن كەلەدى. بىرىڭعاي مۇشەلەر ەتىستىكتەن بولعان جاعدايدا جانە شىلاۋىنىڭ ورنىنا دا/دە نەمەسە كوسەمشە تۇلعالارى قولدانىلادى نەمەسە ءۇتىر قويىلادى. سول سياقتى سىن ەسىم ءارى, دا جالعاۋلىقتارىمەن (سۇلۋ ءارى مىنەزدى, سۇلۋ دا سىمباتتى) كەلەدى. سول سياقتى قىسقارعان سوزدەردە جانە شىلاۋىن ء(بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن – بجعم, اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ جۇيەسى دەگەندى اجبج تۇرىندە ت.س.س.) قىسقارتۋدىڭ ەش قاجەتتىگى جوق. سەبەبى بۇل سوزدەر – ءوزارا سالالاس بايلانىسقا قۇرىلعان, جانە شىلاۋىن ۇتىرمەن الماستىرۋعا دا بولادى. سول سەبەپتى قىسقارتىپ جازعان كەزدە جانە شىلاۋىن قىسقارتۋدىڭ دا, ءۇتىر قويۋدىڭ دا قەجەتى جوق.
ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالىمەن سۇراۋلىق شىلاۋلاردى قولدانباۋ دا جارناما تىلدەرىندە دە, جاستاردىڭ سويلەۋ تىلىندە دە بەلەڭ الىپ كەلەدى (بيو-س پا؟ دەگەننىڭ ورنىنا بيو-س؟).
دۇرىس سويلەۋ نورماسى بويىنشا, ءىىى جاقتاعى جىكتىك جالعاۋلى سوزدەن كەيىن سۇراۋلىق شىلاۋ كەلەتىن بولسا, جىكتىك جالعاۋى ءتۇسىپ قالادى. مىسالى: كەلەدى مە؟ ەمەس, كەلە مە؟ ايتادى ما؟ ەمەس, ايتا ما؟ ت.س.س. ءتىلىمىزدىڭ بۇل ەرەكشەلىگىنە تەلەجۇرگىزۋشىلەر دە, راديو تىلشىلەرى دە, اۋدارماشىلار دا ءمان بەرمەي جاتادى.
سول سياقتى قازىرگى كەزدە جارناما تىلىندە ىرىقسىز ەتىس تۇلعالارى ءجيى قولدانىلاتىن بولى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن ماقۇلدانعان تۇرىندە بەرىلىپ جۇرگەن جارناما دۇرىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ماقۇلداعان بولۋى كەرەك. بۇل دا – ورىس ءتىلىنىڭ اسەرى.
تەلەديدار ارقىلى بەرىلگەن جارنامالارداعى انا ءسۇتىنىڭ الماستىرۋشىسى بولىپ تابىلمايدى; بوياۋ ءتۇسىم ۇزاعىراق ساقتالادى; قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى; شەكسىز ءلاززاتتىڭ كىشكەنتاي بولىگى; ءالسىز شاش ماعان ءتان ەمەس; كۇتپەگەن اۋا رايى; 10 كۇنگە دەيىن ايناداي جىلتىراۋ; ايناداي جىلتىراۋدى بەكىتۋ ءۇشىن... ۇسىنامىز; تاڭعالارلىق تومەن باعا ت.س.س. قولدانىستاردى كورگەندە, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مىنا سوزدەرى ەرىكسىز ويعا ورالادى: «حالىق ءومىرى ءبىر جىلداپ, ون جىلداپ, ءحاتتا ءجۇز جىلداپ تا ەمەس, مىڭ جىلداپ سانالادى. سونداي ۇزاق ءومىرىنىڭ ىشىندە ءھار حالىقتىڭ داعدىلى تۇتىنىپ كەلە جاتقان سوزدەرى, ول سوزدەرىنىڭ بىرىنە-ءبىرى جالعاسىپ تىزىلەتىن داعدىلى جولى, جۇيەسى, قيسىنى بولادى. ءھار جۇرتتىڭ تۇرىندە, تۇتىنعان جولىندا, مىنەزىندە قانداي باسقالىق بولسا, تىلىندە ءھام سونداي باسقالىق بولادى. ءبىزدىڭ جاسىنان ورىسشا يا نوعايشا وقىعان باۋىرلارىمىز ءسوزدىڭ جۇيەسىن, قيسىنىن ناعىز قازاقشا كەلتىرىپ جازا المايدى يا جازسا دا, قيىندىقپەن جازادى. سەبەبى – جاسىنان قازاقشا جازىپ داعدىلانباعاندىق. ورىسشا وقىعاندار ورىس ءسوزىنىڭ جۇيەسىنە داعدىلانىپ ۇيرەنگەن. نوعايشا وقىعاندار نوعاي ءسوزىنىڭ جۇيەسىنە داعدىلانىپ ۇيرەنگەن. قازاق سوزدەرىن الىپ, ورىس يا نوعاي ءسوزىنىڭ جۇيەسىمەن تىزسە, ول ناعىز قازاقشا بولىپ شىقپايدى» [بايتۇرسىن ۇلى ا. اق جول: ولەڭدەر مەن تارجىمەلەر, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار جانە ادەبي زەرتتەۋ. – الماتى: جالىن, 1991. 142-ب.].
تەلەجۇرگىزۋشىلەر مەن تىلشىلەرىمىز -ۋ كەرەك تۇلعاسىمەن كەلگەن تىركەستەردى ايتۋ كەرەكپىز, ءبىلۋ كەرەكپىن ت.س.س. تۇردە ءجيى قولدانادى. دۇرىسى – ايتۋىمىز كەرەك, ءبىلۋىم كەرەك. سول سياقتى وتىرمىز, ءجۇرمىز دەگەن سوزدەردىڭ ورنىنا سويلەۋ تىلىنە ءتان وتىرىق, جۇرىك, جاتىرىق ت.س.س. قولدانۋ بەلەڭ الىپ بارادى. بۇل, ارينە, تىلدىك نورمانى, سويلەۋ ادەبىن بىلمەۋدەن تۋعان قاتەلىكتەر. سول سياقتى ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەستەندىرىپ, ءتورايىم تۇرىندە قولدانادى. دۇرىسىندا, قازاق تىلىندە توراعا ءسوزى ەر ادامعا دا, ايەل ادامعا قاتىستى دا قولدانىلا بەرەدى. سونىمەن قاتار اعا عىلىمي قىزمەتكەر دەگەن تىركەس بار دا اپا عىلىمي قىزمەتكەر نەمەسە اپكە عىلىمي قىزمەتكەر ت.س.س. قولدانىستار جوق. سوندىقتان مۇنداي سوزدەردە ايەل نە ەر ادامعا قاتىستى جىكتەۋدىڭ قاجەتى شامالى.
پروفەسسور حايروللا نۇرمۇقانوۆ 1968 جىلى ء«باسپاسوز جانە ءتىل مادەنيەتى» دەگەن تاقىرىپتا وتكىزىلگەن رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيادا م.عابدۋلليننىڭ س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ۆ.ي.لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى اتاۋلارىنا بايلانىستى: «كيروۆ اتىندا دا, لەنين اتىندا دا قازاق جوق, بولمايدى دا. سوندىقتان بۇل وقۋ ورىندارى قازاقتىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى, قازاقتىڭ ۆ.ي.لەنين اتىنداعى... بولىپ دۇرىس اتالۋى ءتيىس», – دەپ انىقتايتىن ءسوز بەن انىقتالاتىن ءسوزدىڭ ورىندارىن شاتاستىرماۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەنىن ايتا كەلىپ: «سودان بەرى 35 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, قاتەنىڭ بۇل تۇرىنەن ءالى كۇنگە ارىلا الماي كەلەمىز», – دەگەن ەدى.
بۇل ماسەلە بۇگىنگى تاڭدا دا ءالى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. وعان تومەندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قازاقشا اتاۋى دايەك بولا الادى: ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, اباي اتىنداعى الماتى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى ت.س.س. سول سەبەپتى م.عابدۋللين, ح.نۇرمۇقانوۆ سىندى ءبىرتۋار عالىمدارىمىزدىڭ ەسكەرتۋلەرىنە ءمان بەرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اتاۋلارىن قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەستەندىرىپ, بىرىزدەندىرەتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز. اسىرەسە قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى اتاۋىنداعى مەملەكەتتىك قىزدار تىركەسى قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى, ەرىكسىز «مەملەكەتتىك قىز, مەملەكەتتىك ەمەس قىز دەگەن كىمدەر؟» دەگەن سۇراق ويعا كەلەدى. بۇل ورايدا عالىمنىڭ 8 ناۋرىزعا قاتىستى «ايەلدەردىڭ حالىقارالىق «سورتى» جوق. سوندىقتان 8 ناۋرىزدى «ايەلدەردىڭ حالىقارالىق كۇنى» دەپ دۇرىس سيپاتتاعانىمىز ءجون», – دەگەن تۇجىرىمدارى دا [نۇرمۇقانوۆ ح. ءسوزدىڭ دە سۇراۋى بار. شىعارمالارىنىڭ ءۇش تومدىق جيناعى. - 3-توم (ماقالالار, ەستەلىكتەر). – قاراعاندى: بولاشاق-باسپا, 2010. 296 ب.] نازار اۋدارارلىق. بۇل كۇندى «ارۋلار كۇنى» تىركەسىمەن الماستىرۋعا بولاتىن سياقتى. سەبەبى بۇل مەيرامدى مەكتەپ وقۋشىلارى دا, ۇلكەن-كىشى بىردەي اتاپ وتەدى. سوندىقتان ءتىلىمىزدىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ەكسپرەسسيۆتى سوزقولدانىستارمەن الماستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
سول سەبەپتى تەلە-, راديوجۇرگىزۋشىلەرگە, انشىلەرگە, ارتىستەرگە قازاق سوزدەرىن دۇرىس ايتۋ, سويلەۋ ادەبى, تىلدىك نورما بويىنشا ارنايى دارىستەر ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇرىن كەڭەس زامانىندا ونداي ساباقتار وتكىزىلىپ تۇرعان ەكەن, سول ءۇردىستى قايتا جالعاستىرۋ قاجەت. م.اۋەزوۆتىڭ: «كىمدە-كىم انا ءتىلىن, ادەبيەتىن سىيلاماسا, باعالاماسا, ونى ساۋاتتى, مادەنيەتتى ادام دەپ ساناۋعا بولمايدى», – دەگەن ءسوزىن ءاردايىم ەسكەرۋىمىز قاجەت. بۇل ورايدا «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارىندە بىردەي تىلدىك نورما بۇزىلىپ جاتىر» دەگەن ويدان اۋلاقپىز. قازاق راديوسىنان بەرىلەتىن قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ, تەمىرحان مومبەكوۆ, وڭعاربەك قۇرال ۇلى, باقىت جاعىپار, نۇرجامال جاڭاباەۆا سياقتى جۋرناليستەردىڭ حابارلارىن تىڭداپ, تۇششىنىپ, ءسۇيسىنىپ وتىرامىز. «قازاقستان» تەلەارناسىنان بەرىلەتىن «دارا جول» باعدارلاماسىنداعى دانا نۇرجىگىتتىڭ ءار سوزىنە كوڭىلىمىز تولىپ, ريزا بولامىز.
ءتىلىمىزدىڭ باي, شۇرايلى, كوركەم ءتىل ەكەنى – داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» دەپ اتالاتىن ون بەس تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىك جارىق كوردى. تۇركى ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا دا مۇنداي دەڭگەيدەگى سوزدىك جوق. سول سياقتى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا قازاقتىڭ باي اۋىز ادەبيەتi ۇلگىلەرى جيناقتالىپ, «بابالار ءسوزi» سەرياسى بويىنشا 100 توم بولىپ باسىلىپ شىقتى. 2013 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ون بەس تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىنىڭ» نەگىزىندە ءارى تولىقتىرا وتىرىپ, «قازاق سوزدىگى» دەگەن اتپەن 106 000 بىرلىك قامتىلعان ءبىر تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىك قۇراستىرىپ شىعاردى. بۇل ءتىلىمىزدىڭ بايلىعىن, تاريحىمىزدىڭ تەرەڭگە تارتاتىنىن كورسەتەدى. الايدا قازىرگى كەزدە جاستار, جەتكىنشەكتەر كىتاپ وقۋدان قالىپ بارادى. سول سەبەپتى قيسسا-داستانداردى, باتىرلار جىرىن تۇشىنىپ وقىمايدى. ءتىپتى سونداي شىعارمانىڭ بار ەكەنىن دە بەيحابار. شەتەلدىك تۋىندىلاردى, سولاردىڭ نەگىزىندە تۇسىرىلگەن فيلمدەردى جاقسى بىلگەنمەن, ۇلاعاتى مول, ۇلتتىق بولمىستان, سالت-داستۇرىمىزدەن كوپ ماعلۇمات بەرەتىن ءتول تۋىندىلارىمىزدى وقىمايدى. ونىڭ ۇستىنە سول شىعارمالار جەلىسىنىڭ نەگىزىندە فيلمدەر ءتۇسىرىپ, كوپشىلىككە تاراتۋ, جاستارعا تانىتۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ وتىرعان جايىمىز بار. ارينە, تۇپتەپ كەلگەندە, بارلىعى قارجىعا تىرەلەدى. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن, ءتول تاريحىمىزدان, ءتول مادەنيەتىمىزدەن مول ماعلۇمات بەرەتىن دۇنيەلەردى جارىققا شىعارۋعا كوپ قارجى ءبولىنۋى, ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ماعجان جۇماباەۆتىڭ: ء«تىل – ادام جانىنىڭ ءتىلماشى. ءتىلسىز ۇلت, تىلىنەن ايىرىلعان ۇلت بولىپ جاساي الماق ەمەس, ونداي ۇلت قۇرىماق. ۇلتىنىڭ ۇلت بولۋى ءۇشىن ءبىرىنشى شارت – ءتىلى بولۋى. ۇلتتىڭ ءتىلى كەمي باستاۋى ۇلتتىڭ قۇري باستاعانىن كورسەتەدى. ۇلتقا تىلىنەن قىمبات نارسە بولماسقا ءتيىستى», – دەگەن ءسوزىن ءاردايىم جادىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بىرنەشە جىلدا گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا الەمدەگى ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى ءارتۇرلى تىلدەردەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ» ءىسىن قولعا الۋ, ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا اۋدارما ىسىندە تەرمين, دۇرىس, شەبەر اۋدارۋ ماسەلەسى ءالى دە ءبىرشاما اقساپ تۇرعانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋ, دۇرىس اۋدارماعا ۇلگى بولارلىق دۇنيە رەتىندە حح عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن اۋدارما ەڭبەكتەردى, ۇلتتىق كودتىڭ نەگىزى بولاتىن ا.بايتۇرسىن ۇلى, ە.وماروۆ, ا.بايتاس ۇلى, ا.مامىت ۇلى, ق.باسىم ۇلى سىندى عالىمداردىڭ بۇرىن-سوڭدى جاريالانا قويماعان ەڭبەكتەرىن, حح عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن وقۋلىقتاردى جيناقتاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. مۇنداي ەڭبەكتەر اۋدارماشىلار ءۇشىن ۇلگى بولۋمەن قاتار سالا ماماندارى, تەرمينولوگ عالىمدار, وقۋلىق اۆتورلارى, جالپى كوپشىلىك ءۇشىن دە تاپتىرماس دۇنيە بولار ەدى.
ورىناي جۇباەۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى
گرامماتيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
الماتى
