ءتورت مەملەكەت اقىندارى – تورىمىزدە
قازاقتىڭ قابىرعالى ءبيى قازداۋىستى قازىبەك بابانىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, قاراعاندىداعى كەنشىلەر مادەنيەت سارايىندا حالىقارالىق ايتىس ءوتتى. ءدۇبىرلى ءسوز دوداسىنا ءتورت مەملەكەتتىڭ كىلەڭ سەن تۇر, مەن اتايىن دەگەن ازۋلى اقىندارى قاتىستى. ء«سوزدىڭ اتاسى – بىرلىك, اناسى – شىندىق» دەپ ارتقىعا اقيقات ءسوز قالدىرعان ءبيدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاعان ايتىستا موڭعوليا, قىتاي, قىرعىزستان جانە قازاقستاننىڭ اقىندارى باقتارىن سىنادى. ايتىس تاريحى ارقا توپىراعىندا ايرىقشا اتالادى. ونىڭ سەبەبى, سوعىس جىلدارىندا شاشۋباي مەن كوشەن, ماياسار مەن نۇرلىبەك, بولمان مەن نۇرتازا سىندى ازۋلى اقىندار ەڭسەسى ەڭكىش تارتا باستاعان جاۋىنگەر ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋعا 1943 جىلى قاراعاندىدا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن جاساپ, كەنشىلەر استاناسىن دۋمانعا بولەگەن بولاتىن. بۇگىنگى ءسوز سايىسى سول ىلكى ءداستۇردىڭ ىلگەرىدەگى جارقىن جالعاسىنداي ەدى. البەتتە, تاقىرىپ بابا رۋحىن بايراق قىلىپ, كوككە كوتەرۋ بولسا, ەكىنشىدەن ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى نەگىزىندە حالىقتىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن دارىپتەۋ باستى باعىت ەسەپتەلەدى. ايتىس تىزگىنىن اردا ونەردىڭ جاناشىرى, اقىن ءجۇرسىن ەرمان ۇستاعان.
حالىقتىڭ شىندىق ءۇشىن شىرىلدار شىبىن جانى – ايتىس. سونىڭ دالەلىندەي, كەنشىلەر مادەنيەت سارايىندا ينە شانشار جەر بولمادى. ورىن تاپپاعان تاعاتسىز كورەرمەن ايتىستى الاڭدا ورناتىلعان جارىق ديودتى ەكراننان تاماشالادى. بۇل ۇلى ونەردى ۇلىقتاعان ارقا جۇرتىنىڭ ايتىسقا دەگەن اق پەيىلىن انىق بايقاتقانداي. ايتىستى وبلىس اكىمى ەرلان قوشانوۆ اشىپ, اقىندارعا ساتتىلىك تىلەدى. «ايتىس – الاشتىڭ ەكىنشى اتىنداي بەكزات ونەر. ايتىستى ساعىنعاندارىڭىز كورىنىپ تۇر, سەبەبى مىنا سارايدا ينە شانشار جەر جوق. بۇگىنگى ايتىس ءادىل بولادى, حالىق پەن ادىلقازىلاردىڭ شەشىمى ءبىر جەردەن شىعادى دەپ ويلايمىن. وسىناۋ الىس-جاقىن جەرلەردەن كەلگەن اقىندارعا ساتتىلىك تىلەيمىن», دەدى ايماق باسشىسى.
ءجۇرسىن ەرمان جۇرگىزگەن ايتىستا ءسوز سۇلەيلەرى تۇعىرلى تۋعان جەردى, ۇلتتىق ءداستۇردى ۇرپاققا اماناتتاۋ جانە قازىبەك بي جايلى تاقىرىپتاردى قوزعادى. اقىندارعا كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ باستاعان قازىلار باعا بەردى. كەلگەن جۇرتشىلىق كۇنى بويى سوزىلعان ايتىستى سوڭىنا دەيىن تاماشالادى. 16 اقىن سەگىز جۇپقا ءبولىنىپ, ەكى اينالىم بويىنشا ۇپاي ساندارىمەن باسىم تۇسكەن امانجول التاەۆ پەن ۇلاربەك ميناتحان اقتىق سىندا جولىقتى. تاماشا ايتىسىپ كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن جەرلەسىمىز, اقىن امانجول التاەۆ جەڭىسكە جەتىپ, 3 ملن تەڭگەنى يەلەندى.
سايكەسىنشە ءبىرىنشى ورىن ۇلاربەك ميناتحانعا بۇيىرىپ, وعان 1,5 ملن تەڭگە تابىستالدى. ەكىنشى ورىندى قاراعاندىلىق اقىن ديدار قاميەۆ يەلەنىپ, وعان 1 ملن تەڭگە بەرىلدى. ءۇشىنشى ورىندى جانسايا مۋسينا مەن مەيىربەك سۇلتانحان ءوزارا ءبولىستى. ولارعا 750 مىڭ تەڭگەدەن تابىستالدى. باسقا اقىندار دا العىس حاتتار مەن قارجىلاي سىياقى الىپ, بابا تويىنان بازارلىقپەن قايتتى.
كەز مايالى كەرۋەن
ەندى الداعى ون كۇندە ءبىز ەگىندىبۇلاق تورىندە وتكەن بابا تويىندا جولعا شىققان «قازداۋىستى قازىبەك بي جولىمەن: بابالارعا تاعزىم» اتتى حالىقارالىق اۆتوكەرۋەننىڭ كۇندەلىگىن ۇسىنىپ وتىرۋدى ءجون كورەمىز. «كەز مايالى كەلەلى كەرۋەن» سول كۇنى ەگىندىبۇلاقتان ەرەكشە سالتاناتپەن اتتانىپ, قاسيەتتى قارقارالى باسىنداعى قۇنانباي قاجى مەشىتى مەن بي اتانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, ءانشى, كومپوزيتور ءمادي ءباپي ۇلىنىڭ باسىنا باردى. ودان ارىدە كوش سايىن دالا سارىارقانىڭ سارى توپاي ءتوسىن ورلەي بوتاقارا كەنتىندەگى بۇقار جىراۋ بابانىڭ باسىنا سوقتى. بۇل تاريحي ءساتتىڭ ءۇش جارىم عاسىردا جاڭا ۇرپاقتىڭ ساناسىندا قايتا جاڭعىرۋى – ءداستۇر جالعاستىعىنداي ەدى. البەتتە, كونەكوز تاريح كومەكەي اۋليە بۇقار جىراۋ مەن قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ كەزدەسىپ, مەملەكەتتىك ماسەلەدە تىزە قوسىپ, يىقتاسا قىزمەت اتقارعانىنا كۋالىك ەتەرى ءسوزسىز. كەرۋەن قاتىسۋشىلارىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار قوشەمەتپەن قارسى الىپ, اق جول تىلەپ شىعارىپ سالدى.
قۇرامىندا قاراعاندىنىڭ سايدىڭ قىزىل تاسىنداي ازاماتتارى بار اتالمىش كەرۋەن ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى, تاريحشىلار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىمەن تولىققان. كەرۋەنباسى قاراعاندى وبلىستىق جاستار ساياساتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى – ميراس قۇتتىباي. سونداي-اق, كەرۋەن قۇرامىندا بەلگىلى ءبىلىم مەتسەناتى, «التىن جۇرەك» ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ يەگەرى بەكزات التىنبەكوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, قارىمدى قالامگەر ەرسىن مۇسابەكوۆ سىندى اعا بۋىن بار. امانات ارقالاعان ارنايى توپقا «شۇباركول كومىر» اق دەمەۋشىلىك بىلدىرگەن.
ۇلى بەسىندە اۆتوكەرۋەن جاڭاارقا اۋدانىنداعى ارالباي باتىر الىبەك ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىنە ات باسىن تىرەدى. جانى جايساڭ جاڭاارقالىقتار جىردان شاشۋ شاشىپ, اقساقالدارى اق باتاسىن بەرىپ, كەرۋەننىڭ اق باس نارىن جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارىنا بۇردى. جەز بالقىتىپ, مىس ساپىرعان قوس كەنت تە قوشەمەتشىل توپپەن كەرۋەننىڭ الدىنان شىقتى. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويىپ, قالا مەيماندارىنا ارنايى ازىرلەنگەن مەرەكەلىك كونتسەرتتى تاماشالاعان كەرۋەن مۇشەلەرىنە اقجولتاي تىلەك جۇپتاپ, اقىن عازيز ەشتاناەۆ كۇركىرەتىپ قازىبەك بابا رۋحىنا ارناۋ ولەڭىن وقىدى. وسىدان سوڭ كەرۋەن كيەلى ۇلىتاۋ وڭىرىنە بەت تۇزەدى. ول جەردە قازاق حاندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى جوشى حان جاتىر. تەكتى توپىراققا ءتاۋ ەتىپ, ءوز شەجىرەلەرىن التىن ۇرىقتان تاراتاتىن بارلىق سۇلتانداردىڭ حان جايلاۋى, ياكي حان ورداسى اتانعان قاسيەتتى جازىقتا كەرۋەن كەڭەس قۇردى. ەلباسىنىڭ ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحباتىندا دا بۇل جەردىڭ كيەلى ەكەندىگىن ايتادى. اۋىل اقساقالدارى 1993 جىلى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان
نازارباەۆتىڭ ۇلىتاۋعا تىكۇشاقپەن كەلىپ, حان-سۇلتانداردىڭ ارۋاقتارىنا تاعزىم جاساپ, ارنايى ازىرلەنگەن حان تاعى مەن اق كيىزدى اۋدان مۇراجايىنا وتكىزگەندىگىن اڭگىمەلەدى. بابا جولىن باعىتقا العان كەرۋەندى قوشەمەتپەن قارسى العان ۇلىتاۋلىقتار سول كۇنى قوناقتاردى قىزىلوردا قالاسىنا شىعارىپ سالدى.
كەرۋەن الداعى ەكى كۇندە تاريحشىلار جازعانداي, قازىبەك بي كەلدىبەك ۇلىنىڭ ۇلى دارييانىڭ تومەنگى اعىسىندا دۇنيەگە كەلگەن اتا قونىسىنا ات باسىن تىرەيدى.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى
