قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ يممۋنيتەتىنە اينالعان ۇلى تۇلعالاردىڭ ءار بىرەۋى تامىرىن تەرەڭگە تارتقان الىپ بايتەرەك, سارقىلماس قۇندى قازىنا. تابيعاتىنان قاراپايىم, تانىمى تەرەڭ, تالعامى جوعارى, ۇلت ءۇشىن قۇربان بولعان سول تۇلعالاردىڭ جاراتىلىسى دا, ءجۇرىس-تۇرىسى دا بولەك ەدى. كوكىرەگى التىن ساندىق, كەمەل ويى جۇرەگىڭدى تەربەتەتىن سول ۇلىلاردىڭ ءبىرى قازاقتىڭ اسا كورنەكتى فولكلورتانۋشىسى, ادەبيەت زەرتتەۋشى عالىم ەسماعامبەت سامۇرات ۇلى ىسمايىلوۆ بولاتىن.
كوكشە وڭىرىندە, قازىرگى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنىڭ شوقىتاس اۋىلىندا, ايگىلى ءبىرجان سال تۋعان كيەلى توپىراقتا 1911 جىلى قازان ايىنىڭ 15 كۇنى دۇنيە ەسىگىن اشقان ەساعاڭ اۋەلى ادەبيەت الەمىنە اقىن بولىپ ەندى. اقىندىق قاسيەت تە كەز كەلگەن توپىراقتا, كەز كەلگەن ادامعا قونا بەرمەيتىنى انىق. ول ءۇشىن اتا-تەگى ارۋاقتى, تۋعان توپىراعى قاسيەتتى بولۋى شارت. قازاقتىڭ قاي توپىراعى دا قاسيەتتى عوي. دەگەنمەن, ءتاڭىرىنىڭ نازارى تۇسكەن ولكەلەردىڭ ءبىرى – كوكشەتاۋ ءوڭىرى ەكەنى بەلگىلى. كەشەگى ابىلاي حان دا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ باسىن وسى كوكشە وڭىرىندە, بۋرابايدىڭ قويناۋىندا قوستى. ۇشسا قىراننىڭ قاناتى تالعان ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنان حان ورداسى ماڭايىنا سۇڭعىلا بيلەر مەن ءجالاڭتوس باتىرلاردى, قارا قىلدى قاق جارعان شەشەندەردى توپتاستىردى. سول كەزەڭدە بۇگىنگى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنىڭ شوقىتاس اۋىلىنا كىشى ءجۇزدىڭ الشىن-جاپپاس, الشىن-جاعالبايلى رۋلارىنان قۇرالعان ەكى اۋىل قونىس تەپكەن ەكەن. ەسماعامبەت اعامىزدىڭ شەجىرەسى سول الشىن-جاپپاس رۋىنان تاراتىلادى.
قارا ولەڭنىڭ قاسيەتىن ەرتە سەزىپ, اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۋىزىن مەيىرلەنە قانىپ ىشكەن حاس تالانتتىڭ قالامىنان «تۇلپار جىرى» (1933), «جىگەر» (1934), «جاز ەركەسى» (1936) سەكىلدى جىر جيناقتارى تۋادى. 1926-1930 جىلدارى كوكشەتاۋ مەن قىزىلجارداعى (پەتروپاۆل) بالالار ءۇيىندە وقىپ, تاربيەلەنگەن ەسماعامبەت 1930-1934 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا (قازىرگى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت) ءتالىم الىپ, ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىن ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. ەڭبەك جولىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, جۋرناليستيكا سالاسىنداعى قىزمەتتەردەن باستايدى. 1939 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن عىلىمي-پەداگوگتىك قىزمەتتى ۇشتاستىرىپ, ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. اق ءسويلەپ, ادال ءجۇردى. كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنداعى جامبىل اتىنداعى ادەبيەت جانە حالىق شىعارماشىلىعى سەكتورىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولدى.
1943 جىلى «XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ دەموكراتيالىق ادەبيەتى» دەگەن تاقىرىپتا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيا قورعايدى. 1946 جىلى قازاقستاندا عىلىم اكادەمياسى قۇرىلىپ, ونىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ديرەكتور قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1957 جىلى «قازىرگى اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ۇلتتىق ءداستۇر» دەگەن تاقىرىپتا («اقىندار» مونوگرافياسىنىڭ نەگىزىندە) دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ – ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, ءارى سىرلاسى, ءارى مۇڭداسى بولعان ادام. مۇقاڭ ەساعاڭدى جانىنداي جاقسى كوردى. عالىمدىققا باۋلىدى, جانىنان تاستاماي ەرتىپ ءجۇردى. تالانتتى تالانت قانا تانيدى دەگەن قاعيدا وسىندايدان ايتىلسا كەرەك. ءتىپتى, مۇقاڭ ەساعاڭا ءومىرلىك جارىن ءوزى تاڭداپ بەرەدى. ول بىلاي بولعان: 1940 جىلى ەل جايلاۋدان كۇزەۋگە ءتۇسكەن كەزدە, ءشوپ قاتايىپ, مال سەمىرگەن ۋاقىتتا مۇقاڭ ەساعاڭدى اباي ەلىنە, جيدەبايعا ەرتىپ بارادى. كەشكىلىك مۇقاڭ مەن ەساعاڭا ارنالعان قوناقاسىندا مۇقاڭنىڭ كوزىنە سول ەلدىڭ اي دەسە اۋىزى, كۇن دەسە كوزى بار ءبىر سۇلۋ قىز تۇسەدى. مۇقاڭ سول ارۋدى ىشتەي ەساعاڭا تەڭەپ, الىپ بەرسەم دەگەن ويدا بولادى. كەيىن اتتاناردا اباي ەلىنىڭ ادامدارى مۇقاڭا تاعى دا قوناققا كەلىڭىز دەپ قولقا سالادى. سول كەزدە مۇقاڭ: «ارينە, كەلەمىن. ەندى كەلسەم, سىزدەرگە باس قۇدا بولىپ كەلەمىن»,– دەيدى. مۇقاڭدى ەل سىيلايدى, ءبىر اۋىز ءسوزىن جەرگە تاستامايدى. ءسويتىپ, ەساعاڭ اباي اۋىلىنىڭ قىزى – شايزادا جەڭگەيمەن شاڭىراق كوتەرەدى. شايزادا جەڭگەيدىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتتىق. جارقىلداعان, اقجارقىن, كىرشىكسىز كوڭىلدىڭ ادامى ەدى. داستارقاندى, قوناقجاي ەدى, ءاندى دە تامىلجىتىپ جاقسى ايتۋشى ەدى.
ەساعاڭنىڭ ادەبيەتتى شىن سۇيگەن ەڭبەكقورلىعىنا, بىلىمدارلىعىنا ءسۇيسىنىپ, قاتتى ريزا بولعان مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ ەساعاڭا جازعان حاتىندا: «مەن سەنى قازاق ادەبيەتى عىلىمىنىڭ اينىماس, قاجىماس, جىلدار ءجۇرسە ارىماس جەگىندىسى – ەڭبەك تورىسى دەيمىن. سول ءۇشىن سۇيەمىن دە بەك باعالايمىن» دەيدى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى وسىلاي باعالاعان ەساعاڭ شىن مانىندە ادەبيەتىمىزدىڭ باعىنا تۋعان عالىم بولاتىن.
ءيا, ەساعاڭ قايسار قايراتكەرلىگىمەن, تابيعي تالانتىمەن, ۇلتقا دەگەن ۇلى ماحابباتىمەن تۋعان حالقىنىڭ ادەبيەتىنە ولشەۋسىز ەڭبەك ەتتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ تىرناعىنا دا ىلىكتى. ا. فادەەۆتىڭ 1947 جىلى ماۋسىم ايىندا كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ IX پلەنۋمىندا جاساعان بايانداماسىنىڭ «سىننىڭ ۇلت ماسەلەسى توڭىرەگىندەگى قاتەلىكتەرى» دەگەن بولىمىندە ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ «قازاق سوۆەت ادەبيەتى» اتتى وقۋلىعى قاتتى سىنعا الىندى, اۋىر ءسوزدەر ايتىلدى. كەيىن وسى ۇشقارى شەشىمنىڭ سالدارىنان عالىم اعامىز 25 جىلعا لاگەرگە ايدالىپ, تەك ستالين ولگەننەن كەيىن عانا اقتالىپ شىقتى. 1961 جىلى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنان م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ءبولىنىپ, ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەندە ە.ىسمايىلوۆ ونىڭ قالىپتاسىپ, وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان اعا بۋىن عالىمداردىڭ الدىڭعى ساپىندا بولدى, ادەبيەت تاريحى, فولكلور ءبولىمدەرىن باسقاردى. 1958 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى. 1961 جىلى «قازاق كسر-ءىنىڭ عىلىمعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. 1934 جىلدان كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بولدى. «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
ە.ىسمايىلوۆ – قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى, سىنى, تەورياسى سالاسىندا ۇزاق جىلدار تالماي ەڭبەكتەنىپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان عالىم. ونىڭ ادەبي-عىلىمي مۇراسى سان تاقىرىپتى قامتيتىن باي قازىنا. ول زەرتتەپ, پىكىر ايتپاعان قازاق ادەبيەتىنىڭ بىردە-ءبىر جانرى, پروبلەماسى, كوكەيكەستى ماسەلەسى جوق. ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ زەرتتەلۋىنە, ءوسىپ-وركەندەۋىنە ولە-ولگەنشە ولشەۋسىز ەڭبەك ەتتى.
ەسماعامبەت سامۇرات ۇلى ىسمايىلوۆتىڭ قازاق فولكلورى تۋرالى العاشقى زەرتتەۋلەرى 1935 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانا باستايدى. ولاردىڭ العاشقىسى – «قازاقتىڭ ەل ادەبيەتى, وعان ءفيرداۋسيدىڭ اسەرى» جانە «شورا باتىر تۋرالى» دەگەن ماقالالار. ءبىرىنشى ماقالاسىندا پارسىنىڭ ۇلى شايىرى ابىلقاسىم ءفيرداۋسيدىڭ ايگىلى «شاحناماسىنان» الىنعان «رۇستەم داستان» جىرىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن تىلگە تيەك ەتىپ, كەڭ تالداپ, جالپى شىعىس سيۋجەتىنە قۇرىلعان, قازاق ورتاسىنا كەڭ تاراعان قيسسا-داستاندار جايىندا ءسوز قوزعايدى. ولاردىڭ باتىرلار جىرىنا, حالىق داستاندارىنا اسەرىن اڭگىمەلەيدى. ەكىنشى ماقالادا «شورا باتىر» داستانىنىڭ سيۋجەتتىك, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىن زەرتتەيدى.
عالىم 1938 جىلى «قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ» العاشقى تومىن باسپاعا ءازىرلەيدى. بۇل جيناققا 95 ەرتەگىنى ىرىكتەپ الادى دا, ولاردى 7 بولىمگە توپتاستىرادى. اۆتور وسى ەڭبەككە جازعان العىسوزىندە بىلاي دەپ كورسەتەدى: «بۇل ءبىرىنشى تومداعى ەرتەگىلەردىڭ جىكتەلۋى (ىلگەرى-سوڭدى بەرىلۋى, بولىمدەرگە ءبولىنۋى) الدىمەن تاقىرىپتىق جاعىنا نەگىزدەلدى». وكىنىشى, باعالى ەڭبەك كەزىندە جارىق كورمەي, قولجازبا كۇيىندە قالىپ قويعان.
قازاق ەرتەگىلەرىن توپتاستىرۋ جايىنداعى پىكىرىن عالىم ءوزىنىڭ كەيىنگى ماقالالارىندا دا دامىتا ءتۇستى. ەرتەگىلەردى جۇيەلەپ جاريالاۋ نيەتى كوپ جىل ءوتكەننەن كەيىن عانا جۇزەگە استى. «قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ» ءۇش تومدىعى جالپى كولەمى 150 باسپا تاباق كولەمىندە 1957-1964 جىلدارى جاريالاندى. ونىڭ جالپى رەداكتسياسىن پروفەسسور ىسمايىلوۆ باسقارىپ, ەرتەگىلەردى سۇرىپتاۋ, جۇيەلەۋ جۇمىستارىن قايتادان جۇرگىزدى, عىلىمي ءتۇسىنىكتەمەلەر مەن كورسەتكىشتەر بەرىلدى. وسى عىلىمي باسىلىمعا اكادەميك م.و. اۋەزوۆپەن بىرىگىپ كولەمدى كىرىسپە ماقالا جازدى. «قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ» ءۇش تومدىعىن قۇراستىرۋدى اياقتاعان جىلداردا ەساعاڭنىڭ ماسكەۋلىك پروفەسسور سيدەلنيكوۆپەن ءوز ۇيىندە ۇزاق اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىن بىرنەشە رەت كورگەن ەدىم. حالىق ەرتەگىلەرىنىڭ تابيعاتىن جاقسى بىلەتىن سيدەلنيكوۆ ەرتەگىلەر تۋرالى, ولاردىڭ حالىق تاريحىنداعى ورنى تۋرالى كەڭ تولعانۋشى ەدى.
ە.ىسمايىلوۆ تابان اۋدارماي, تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن جانردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ باتىرلىق جىرلارى مەن تاريحى جىرلارى. جوعارىدا ايتىلعان «شورا باتىر تۋرالى» ماقالاسىنان كەيىن, 1939 جىلى «باتىرلار جىرى تۋرالى» دەگەن ىرگەلى زەرتتەۋىن جازدى. باسپا مۇمكىندىگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن بۇل ەڭبەك تە جارىق كورمەي, قولجازبا كۇيىندە قالدى. بۇل ەڭبەگىندە عالىم قازاقتىڭ باتىرلار جىرىن مىناداي توپقا بولەدى:
1. «XIV عاسىرعا دەيىنگى قاڭلى-قىپشاق زامانىنىڭ باتىرلار جىرى»: «ەر توستىك», «قۇلامەرگەن», «ارالحان», «كورۇعلى», «بوزۇعلان», «الپامىس», ت.ب.
2. XIV-XVI عاسىرلارداعى نوعايلى زامانىنىڭ باتىرلار جىرى: «ەدىگە», «قوبىلاندى», «وراق – ماماي», «شورا», «ەر تارعىن», «ەر كوكشە», «بوگەن باتىر», «ەر سايىن», ت.ب.
3. XVII-XVIII عاسىرلارداعى قازاق-قالماق اراسىنىڭ قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى تۋعان باتىرلار جىرى: «ەسىمحان», «بوگەنباي», «قابانباي», «ولجاباي», «ارقالىق», «الاتاي», «قاراتاي», ت.ب.
4. XIX عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا بايلانىستى باتىرلار جىرى: «سىرىم», «كەنەسارى – ناۋرىزباي», «يساتاي – ماحامبەت», «بەكەت», «جانقوجا», «اعىباي», «سۇرانشى», «سىپاتاي», ت.ب.
ەپيكالىق جىرلاردى زەرتتەگەندە ە.ىسمايىلوۆ, اسىرەسە, تاريحي جىرلارعا كوپ كوڭىل بولەدى. ول جامبىل جىرلاعان «سۇرانشى باتىر» تۋرالى ماقالاسىن 1938 جىلى جازىپ, جاريالايدى.
قازاق حالقىنىڭ ەپوستارىن, تاريحي جىرلارىن زەرتتەۋگە ارنالعان مونوگرافياسىن اياقتاۋ كەزەڭىندە اكادەميك ۆ.جيرمۋنسكيمەن وي ءبولىسىپ وتىرعانىن تالاي كورگەن ەدىم.
ە.ىسمايىلوۆ XVIII-XIX عاسىرلارداعى جاۋگەرشىلىك زاماندا تۋعان, قازاق حالقىنىڭ سىرتقى جاۋلارعا قارسى كۇرەسىن بەينەلەيتىن حالىق پوەزياسىن دا ۇزاق جىلدار زەرتتەپ, «تاريحي جىرلار» اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ جازدى. اۆتور مۇندا تاريحي جىرلاردىڭ جانرلىق ەرەكشەلىگىن انىقتايدى. ونىڭ باسقا باتىرلار جىرىنان ايىرماشىلىعى – تاريحي وقيعانى نەمەسە كەيىپكەردى ناقتى فاكتىلەر نەگىزىندە سۋرەتتەيتىندىگىن اتاپ كورسەتەدى. الايدا, مۇنداي جىرلاردىڭ ناقتى دەرەكتەردەن, وقيعالاردان الشاقتاپ كەتەتىن تۇستارى دا بولادى. بۇل اقىننىڭ شىعارماشىلىق قيالىنا, كوزدەگەن يدەيالىق ماقساتىنا بايلانىستى دەيدى عالىم.
ە.ىسمايىلوۆ تاريحي جىرلاردى ءتورت كەزەڭگە ءبولىپ زەرتتەۋدى قاجەت دەپ تابادى. ءبىرىنشى – ورتا عاسىرلار, ەكىنشى – XVIII عاسىر, ءۇشىنشى – XIX عاسىر, ءتورتىنشى – XX عاسىر كولەمىندە تۋعان شىعارمالار. ول ءوزىنىڭ 1939 جىلى جازعان «باتىرلار جىرى تۋرالى» دەگەن ماقالاسىندا ەپيكالىق داستانداردى ءازىرلەۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, وسىعان ۇقساس پىكىر ۇسىنعانىن جوعارىدا ايتقانبىز. ءسوز بولىپ وتىرعان سوڭعى زەرتتەۋىندە ءار ءداۋىردىڭ تاريحي جىرلارىنا توقتالىپ, وعان عىلىمي سيپاتتاما بەرەدى. XVIII عاسىردان بەرگى جىلداردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ اۆتورلارى دا ۇمىتىلماي, ەل اۋزىندا ساقتالعان. ولاردىڭ نۇسقالارى كوپ ەمەس. XIX عاسىردا تۋعان تاريحي جىرلاردىڭ كوپشىلىگى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى حالىق كوتەرىلىسىنىڭ سىرىن شەرتەدى. كەيبىر جىرلاردا قازاق ايەلدەرىنىڭ دە الەۋمەتتىك ىسكە, ەرلىك وقيعالارعا ارالاسا باستاعانى كورىنىس بەرەدى.
عالىم XIX عاسىردىڭ اقىرى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحي جىرلارعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. بۇل قازاق دالاسىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق, قاناۋشىلدىق ساياساتىن كۇشەيتە تۇسكەن, اشتىق, جۇت اپاتتارى ارقاعا ايازداي باتقان, ونىڭ ۇستىنە 1905 جىلعى توڭكەرىستىڭ, ورىس-جاپون سوعىسىنىڭ, ءبىرىنشى يمپەرياليستىك سوعىستىڭ زاردابى ەلدى كۇيزەلتكەن قاۋىرت كەزەڭ ەدى. بۇعان 1916 جىلعى وقيعا كەلىپ ۇلاستى.
قازاقستان ورتالىق كوميتەتى 1947 جىلى 21 قاڭتاردا «قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جۇمىسىنداعى ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەر تۋرالى» قاۋلى قابىلداپ, وندا كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىستى دارىپتەگەن جىرلارعا قارسى پىكىرلەر ايتىلعانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ەساعاڭنىڭ باسپاعا دايىنداعان «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» فولكلورعا ارنالعان العاشقى تومىنىڭ قولجازباسىنا ەداۋىر ءتۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. اۆتورلار ۇجىمى جازعان بۇل قولجازبا كەلەسى جىلى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. «تاريحتاعى كەنەسارى – ناۋرىزباي تۋرالى تاريحي جىر-اڭگىمەلەر» جونىندەگى تاراۋدىڭ اۆتورى ە.ىسمايىلوۆ جوعارىدا اتالعان قاتال قاۋلىعا قاراماستان, كوتەرىلىستى جانە ول تۋرالى تاريحي جىرلاردى ادىلەتتى باعالاۋعا تىرىستى.
سول ەڭبەگىندە ە.ىسمايىلوۆ: «XIX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستەرىنىڭ ەڭ ءبىر ىرگەلىسى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان حالىق كوتەرىلىسى ەدى. ون جىلعا سوزىلعان (1837-1847) بۇل كوتەرىلىس قازاقتىڭ الەۋمەتتىك تاريحىنان قانداي زور ورىن الاتىن بولسا, اۋىز ادەبيەتى تاريحىنان دا ەرەكشە ورىن الادى» دەپ جازادى.
ارينە, مۇنداي باتىل تۇجىرىم جاساۋ يدەولوگيالىق جاعداي ۋشىعىپ تۇرعان ونداي ۋاقىتتا ۇلكەن عىلىمي ەرلىك ەدى. عالىمنىڭ قازاق فولكلورى مەن ادەبيەتى تاريحىنداعى وسىنداي ءادىل دە باتىل پىكىرلەرى كەيىن ونى «ۇلتشىل» دەپ ايىپتاپ, قاماۋعا الۋعا سەبەپ بولدى.
قازاق فولكلورتانۋ عىلىمىندا ەرتەگىلەر مەن باتىرلار جىرىن ەداۋىر زەرتتەگەن عالىم حح عاسىرداعى جامبىل باستاعان حالىق اقىندارى شىعارماشىلىعىنا دا ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. اسىرەسە, جىر الىبى – جامبىلدىڭ اقىندىق ونەرىن زور سۇيىسپەنشىلىكپەن زەرتتەدى. ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن ودان قول ۇزگەن جوق.
ە.ىسمايىلوۆ جاكەڭ تۋرالى بىلاي دەيدى: «جامبىل پوەزياسى – حالىقتىڭ بۇرىن-سوڭدى اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاڭا ساپالى جيىنتىعى. ولاي بولسا, جامبىلدى, جامبىل سياقتى تالانتى قايتا ويانىپ, شىعارماشىلىعى گۇلدەنگەن حالىق اقىندارىنىڭ بۇرىنعى فولكلورلىق, اقىندىق داستۇرلەرمەن بايلانىسىن دا اشۋ قاجەت بولادى».
سونىمەن بىرگە, عالىم جامبىلدىڭ ۇزەڭگىلەس شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – جىر ءدۇلد ۇلى نۇرپەيىس بايعانيننىڭ شىعارماشىلىعىنا دا كوپ كوڭىل ءبولدى. 1940 جىلى ونىڭ تۇڭعىش جيناعىنا العىسوز رەتىندە «نۇرپەيىس اقىن» دەگەن ماقالاسىن جازىپ, جاريالادى.
ە.س.ىسمايىلوۆ 1948 جىلى شىققان «قازاق ادەبيەتى تاريحىندا» (1-توم, «فولكلور») «قازاق فولكلورى» اتتى كولەمدى زەرتتەۋىن جاريالادى.
ە.ىسمايىلوۆتىڭ «اقىندار» مونوگرافياسىنىڭ قۇندىلىعى جامبىل, نۇرپەيىس, يسا سياقتى ءىرى ونەر تۇلعالارىنىڭ شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە عانا ەمەس, جالپى سۋىرىپ سالما اقىندىق ونەر تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ايتىلىپ جۇرگەن پىكىرلەردى سارالاپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدە جانە ءوزىنىڭ تىڭ تۇجىرىمدارىن جاساۋدا, ءسويتىپ بۇل جايىنداعى عىلىمي-تەوريالىق پىكىرلەردى جيناقتاپ, تۇيىندەۋدە ەكەنى داۋسىز. جالپى, ە. ىسمايىلوۆتىڭ «اقىندار» اتتى كىتابى قازاق كەڭەس فولكلورى تۋرالى كەڭ تىنىستى, كولەمدى دە عىلىمي پاراساتتى ۇلكەن ەڭبەك بولىپ قالدى. ول كىسىنىڭ «اقىندار» دەپ اتالاتىن مونوگرافياسى – وداق كولەمىندە جوعارى باعالانعان مۇرا.
كورنەكتى اقىن, بەلگىلى عالىم ءابدىلدا تاجىباەۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە: «حالىق اقىندارىنىڭ ونەرلەرىنە قاراي جىكتەپ بولۋدە اۋەزوۆپەن قاتار ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ دا كورسەتكەن تاپقىرلىعى از ەمەس. سولاردىڭ ءبىر توبىن ءانشى اقىندار دەپ اتاپ جانە ولاردىڭ تالانت تابيعاتىن تۇسىندىرۋدەگى ەسماعامبەت ەڭبەگى ەرەكشە قىمبات» دەپ جازدى.
وسى ورايدا ە.س.ىسمايىلوۆتىڭ ءانشى اقىنداردىڭ ەرەكشەلىگىن, وزىندىك سيپاتىن عىلىمي جاعىنان سارالاپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءىرى وكىلدەرى تۋرالى زەرتتەۋلەر جازعانىن دا ايتۋ كەرەك. مىسالى, ءبىرجان سال, ۇكىلى ىبىراي, اقان سەرى تۋرالى, ولاردىڭ اقىندىق, سازگەرلىك, انشىلىك ونەرى جايىندا تولىمدى, تولعامدى ەڭبەك جازدى. بىرجانعا قاتىستى زەرتتەۋىندە سارامەن ايتىسىنا توقتالىپ, داۋلى پىكىرلەردى تالداپ ايتۋمەن قاتار, ءوزىنىڭ عىلىمي بولجامىن ۇسىنادى. ايتىستىڭ اقيقات بولعاندىعىن, بىراق كوپ ۋاقىتقا دەيىن حاتقا تۇسپەي, ەل اۋزىندا جاتقا ايتىلىپ كەلگەندىكتەن, كادىمگى فولكلور شىعارمالارى سياقتى باستاپقى نۇسقاسىنان وڭدەلىپ, وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىن قيسىندى دالەلدەيدى.
ەسماعامبەت ىسمايلوۆ – تەك ادەبيەتتە عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ۇلتتىق اكادەميامىزدىڭ قالىپتاسۋىنا, قوعامدىق عىلىمداردىڭ دامۋىنا, فولكلورتانۋ سالاسىندا كادر دايىنداۋدا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر. سول الپىسىنشى جىلدارى يگىلىكتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي, جان-تانىمەن بەرىلىپ جۇمىس ىستەپ ەساعاڭ جۇرەتىن. ول كەزدە جۇرتتىڭ ايتۋعا باتىلى جەتپەي جۇرگەن شاقتا قازاق ادەبيەتىنىڭ ەرتە ءداۋىرى تۋرالى بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ باتىل تۇجىرىمىن ەڭ العاش قولداعان عالىم وسى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ بولاتىن.
ەساعاڭ ادەبيەت سىنىنا دا وتە بەلسەندى ارالاستى. ادەبيەتتىڭ پروزاسىنا, پوەزياسىنا, دراماتۋرگياسىنا ءجون سىلتەپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. اۋەزوۆ باستاعان, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ قوستاعان ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەگى ءالى تولىق باعالانعان جوق. بۇل دا ءبىر كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس. ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ الپىسىنشى جىلدارى قازاق ادەبيەتى مەن ونىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە وداققا بەلگىلى عالىمداردى بەلسەندى تارتىپ ءجۇردى. ءبىز اكادەميك جيرمۋنسكيدى, پروفەسسور سيدەلنيكوۆتى ەساعاڭنىڭ ۇيىنەن ءجيى كورەتىنبىز. ول كىسى ادەبيەتتىڭ جاس كادرلارىن دا قىزعىشتاي قورعاپ, بايگە اتىنداي باپتاپ ءجۇردى. اتاق-دارەجەلەرىنە قاراماي ەسماعامبەت اعا ءبىز سەكىلدى جاس ادەبيەتشىلەردى قاناتىنىڭ استىنا الدى. شىندىق پىكىرتالاستان تۋادى دەپ ءبىزدى ىلعي ىنتالاندىرىپ وتىرۋشى ەدى.
ءوز باسىم ول كىسىنىڭ شاپاعاتىن كوپ كوردىم. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەردە ديپلوم جۇمىسىن «شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ دراماتۋرگياسى» دەگەن تاقىرىپتان قورعادىم. رەسمي تورەشىم زەينوللا قابدولوۆ اعامىزدىڭ جۇمىسىمدى جوعارى باعالاپ سويلەگەنى, مارجانداي توگىپ پىكىر جازعانى ءالى كۇنگە ەسىمدە. كەيىننەن ويلاسام, ۇلكەن ۇستازدىڭ ديپلوم جۇمىسىنىڭ وزىنە سونشا ءمان بەرىپ, تەرەڭ تالداعانىنا تاڭ قالامىن.
سالدارسىز سەبەپ تۋمايدى. دۋالى اۋىز اعالاردىڭ الدىن كەسىپ وتپەي, كىتاپحانادان شىقپاي, قاعازعا كومىلىپ جۇرگەسىن بە, وسى بالادان بىردەڭە شىعادى دەپ ويلاعان بولۋى كەرەك, بەسىنشى كۋرستىڭ اياعىندا شاحمەت قۇسايىنوۆ اعامىز تىلدەي قاعازعا حات جازىپ بەرىپ ەدى. اشىپ قاراسام, حاتتى پروفەسسور ەسماعامبەت ىسمايىلوۆقا جازىپتى.
– ەسماعامبەت! سەن گۋماننوي ەدىڭ عوي. مىنا مىرزاتايدان ۇلكەن ادەبيەتشى شىعايىن دەپ تۇر. قامقورلىعىڭا ال. ۋنيۆەرسيتەتتە قالدىرۋعا كۇش سال. مۇقاڭمەن اقىلداس, – دەپ قولىن قويىپتى.
ءتىلحاتتى سول كۇنى ەسماعامبەت اعانىڭ قولىنا تيگىزدىم.
كەيىن ءبىلدىم, ەسماعامبەت اعا مەن جايىندا رەكتورعا دا كىرگەن ەكەن, اياۋلى مۇقاڭا دا ءوتىنىش جاساعان ەكەن عوي. ءسويتىپ, اعالارىم, ماسكەن اپام (سارمۋرزينا) تىلەكشى بولىپ, قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا ۇستازدىق جۇمىسقا قالدىرىلدىم.
ول كەزدە الماتىدا پاتەر الۋ وتە قيىن. تۇيىنشەكتەرىمىزدى سۇيرەتىپ, ۇيدەن-ۇيگە كوشىپ جۇرەمىز. سىعان سەكىلدى ءۇيسىز-كۇيسىز كوشىپ جۇرەتىن قازاق جاستارىنىڭ ءبىرىمىز.
ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اعا ءسوۆميننىڭ ۇيىندە تۇرادى. ماسكەۋدەن اتاقتى عالىم ۆلاديمير ماكسيموۆيچ جيرمۋنسكي كەلىپتى, اعامىزدىڭ ۇيىندە بولىپتى دەگەندى ەستيمىن. كەيىنشە اتاعى دارداي عۇلامانىڭ قىرتىسى قالىڭ «پۋشكين ي بايرون», «ۋزبەكسكي گەرويچەسكي ەپوس» دەگەن كىتاپتارىن وقىعانىم بار. شارۋاسى بولدى ما, ەسماعامبەت اعا مەنى ىزدەپتى. سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق, مەكەنى-تۇراعى جوق مەنى قايدان تابا قويسىن. شارق ۇرىپ ىزدەپتى. تاپتىرا قويماپپىن. ءبىر كۇنى ۋنيۆەرسيتەت دالىزىندە ۇشىراسا كەتىپ, قاباعىن سۋىتىپ:
– وسى سەن قايدا جۇرەسىڭ؟ – دەدى.
– كوشىپ جۇرەمىز عوي, اعا, – دەپ جاۋاپ بەردىم.
– نەمەنە, كۇندە كوشەسىڭ بە؟ – دەدى.
– كۇنارا, اعا, – دەدىم.
ول باسىن شايقاپ, ۇندەمەي تۇرىپ قالدى.
تەرى وڭدەۋ كومبيناتى جانىنداعى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي شاعىن پاتەردى جالداپ تۇرىپ جاتقانبىز. ءبىر كۇنى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اعاي شاقىرادى دەگەن حابار جەتىپ, بالاعىمدى سۇيرەتىپ ول كىسىنىڭ جەلتوقسان كوشەسى مەن اباي داڭعىلى قيىلىسىنداعى ۇيىنە كەلدىم. ايەلى ءشايزادا اپايعا اس سالعىزىپتى. اعانىڭ جانىندا اققۇباشا كەلگەن كىسى وتىر. كەيىنشە ءبىلدىم, تۋعان جيەنى ءمۇتاللاپ نۇرتازين ەسىمدى كىسى ەكەن. داستارقانعا وتىردىق. اس جەپ بولعان سوڭ وڭاشا بولمەگە شىقتىق. ەسماعامبەت اعا ءسوز باستادى.
– ءمۇتاللاپ, سەنىڭ ەڭ شاۋىپ شىققان جەرىڭ مەكتەپ ديرەكتورلىعى. ەلگە, كوكشەتاۋعا قايت. رەنجىمە. ءوزىڭ وتىرعان ءۇيدى مىنا مىرزاتايعا بەر, قاڭعىپ ءجۇر, بۇل جىگىتتەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىرمىز, ادەبيەتشى عالىم بولادى, – دەدى سالماقتاپ.
بايقايمىن, كۇتپەگەن بولۋى كەرەك, ءمۇتتالاپ ماڭدايىن تاسقا سوققان بەكىرە بالىعىنداي ءۇن-ءتۇنسىز, تىم-تىرىس وتىرىپ قالدى.
ايتسە دە ناعاشى اعاسىنا قارسى ءسوز ايتا المادى. وتىرىپ-وتىرىپ, ءبىرازدان سوڭ: «ماقۇل», دەدى. بۇل ءسوزدى امالسىز ايتقانىن مەن دە سەزدىم. كوپ ۇزاماي پانفيلوۆ پاركىنىڭ كۇنباتىس جاعىنداعى قاعاز كارتوننان سالىنعان شاعىن باسپانانى بوساتىپ بەردى. ءماريا ەكەۋمىز جۇماقتىڭ تورىنە شىققانداي بولدىق.
ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ارتىق ءسوز ايتپاعان, تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ ەڭبەك تورىسى ەسماعامبەت سامۇرات ۇلى 1966 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا دۇنيەدەن وزدى. امال نە, ومىردەن ەرتە كەتتى, بىراق كوپ قۇندى مۇرا قالدىردى. قازاق فولكلورى مەن ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى زەرتتەۋشىسى, جامبىلتانۋدىڭ نەگىزىن سالۋشى عالىم ەسماعامبەت سامۇرات ۇلىنىڭ ەسىمى ەلىمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەتىنى انىق.
مىنە, بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقتىڭ عۇلاما عالىمى – ەسماعامبەت سامۇرات ۇلى ىسمايىلوۆتىڭ تۋىلعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. كەشەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرىن تۋدىرعان اسىلدار ارمانداعان ازاتتىققا قۇدايعا شۇكىر, بۇگىن ءبىز جەتىپ وتىرمىز. الايدا, الاش ارىستارىنان ءتالىم العان, قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارىنىڭ ءبىرى – ەسماعامبەت سامۇرات ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتالىپ وتەتىن مەرەيتوي يەلەرىنىڭ تىزىمىنە كىرمەۋى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جۇيەلى ناسيحاتتالماۋى وكىنىشتى-اق. قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن ادەبيەتى ءۇشىن سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن ارىسىمىزدىڭ ەسىمى بۇل قۇرمەتكە ابدەن لايىق ەدى. ويتكەنى, ول كىسى – قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋدى قالىپتاستىرعان, قازاق ادەبيەتى سىنىن ىلگەرىلەتكەن, ونىڭ ءوركەنىن وسىرگەن, ءسويتىپ تۋعان ادەبيەتىنە ءمۇلتىكسىز قىزمەت ەتكەن ادەبيەتىمىزدىڭ ەڭبەك تورىسى, عۇلاما عالىم.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
