ىشەكتى اسپاپتاردى بىلاي ىسىرىپ قويعاندا, جۇرەك پەرنەسىن ءدوپ باسىپ, قيان شەتتەگى قالقىما ساتتە تۋعان ەلىڭنىڭ تۋىرىلعان تۇتاستىعىن سەزىم سيقىرىمەن سەزىنە بىلۋدەن ارتىق ءلاززاتتى تۇشىنىم قايدان تابىلسىن. ءسويتىپ ءدال قوزعالعان جۇرەك پەرنەسىنىڭ جان-دۇنيەڭە شاپقان ءدىرىلى كوڭىل پەرنەسىن بەبەۋلەتەر. ءيا, كوڭىل ايناسىن اشار... سول قۇدىرەتتى اينادان “مەنىڭ قازاقستانىمنىڭ ” ايبارلى ۇنىنە ورانعان ەلىڭ بار بولمىسىمەن اققۋدايىن سىلانىپ كورىنەر... سوندا بيىكتىگى 320 مەترلىك ەيفەل مۇناراسىنىڭ قۇزىنان 97 مەترلىك “بايتەرەگىڭ” , 91 مەترلىك “قازاق ەلىڭ” “مەنمۇندالاپ” كوزىڭە شالىنار, ايشىلىق الىس جەردەگى الپامسا ءبىتىمدى الىپ جۇرتىڭ الاقانداعىداي بولىپ كوڭىل پەرنەسىنە سىيىپ كەتەر... سول-اق ەكەن سالىستىرمالىلىقتىڭ قۇلشىنىسى دەگبىردى الىپ پاريج پەرنەلەرىن باسقىڭ كەلەر... پەرنەلەردى باسارسىڭ-اۋ! باسىپ-باسىپ تاسارسىڭ-اۋ! ءجا, كوڭىل-كوزدى تۇمشالاعان پەردەلەردى ءجۇدا ىسىرىپ تاستاۋ مۇمكىن بە؟ جابۋلى, بۇركەۋلى تۇسى تۇتاسىمەن تۇرىلەر مە؟ تانىلمايتىن, كورىنبەيتىن, سەزىلمەيتىن تىلسىم قىرلارىن باعامداۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى تۇسىرىلگەن پەردەنى لەزدە سىرعىتا الارمىز با؟ پەردە تۇتىلعان, پەردە ۇستالعان پاريج كەلبەتى وڭايلىقپەن ارشىعان جۇمىرتقاداي كوزگە كورىنەر مە, تۇگە؟ ... ءسال سابىر ەتىڭىز, پەرنەلى جۇرەك پەردەلى تىلسىمدارعا تويات تاپپاي قۇمارتقان ەكەن. ءساتى تۇسەر. كەنەلەرسىز كوركەمدىككە. بوگەلەرسىز—بەكەمدىككە. كونەرسىز. ءبارىبىر پەرنەلەر مەن پەردەلەردىڭ تايتالاسىپ جاتقان زامانى ەكەندىگىن سەزىنسەك, پاريج بەن استانانىڭ بويىن ەمەس, جاسامىستىعىن ەمەس, وي تالاستىرعان تاڭعاجايىپ كەلبەت-كەسكىنىن زەردە سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, باعامداپ الار باعىتىمىز بارشىلىق ەكەن... سونىمەن, پاريجدە تۇرىپ پەرنەلەردى باسايىق—ساز توگىلسىن, پەردەلەردى اشايىق—سىر بۇگىلسىن!..
پەرنە: تىلسىم مەن تانىم
كارى قۇرلىقتىڭ ءتور شاھارى پاريجدەگى 2009 جىلدىڭ 5-11 قازانى ارالىعىنداعى ۇمىتىلماس كۇندەرگە قايىرىلىپ ءبىر ورالار شاق تۋعانداي. پاريجبەن ويشا قايتا قاۋىشۋىمىزدىڭ دا وزىندىك سەبەبى, سىرى جەتىپ جاتىر... يۋنەسكو 35-سەسسياسىنىڭ جۇمىسىن قامتىپ جازۋعا بارعانبىز. ماقسات ورىندالعان. ون جىل بويى يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى مىندەتىن ءمىنسىز اتقارعان كويتيرو ماتسۋراعا 193 ەلدەن كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ءيىلىپ تاعزىم ەتىپ, مىڭ العىس جاۋدىرىپ, كوڭىل حوشىن اياماي ءبىلدىرىپ, ىزەتپەن شىعارىپ سالعان. ونىڭ قۇرمەتتى ورنىنا بولگارلىق يرينا بوكوۆا جايعاسقان. 57 جاستاعى جاسامىس ايەل كۇيەۋىمەن بىرگە ەكى بالا تاربيەلەپ وسىرگەن. اعىلشىن, ورىس, يسپان, فرانتسۋز تىلدەرىندە ەركىن كوسىلەدى. اسا جوعارى ميسسيالى قىزمەتىنە كىرىسەردە ول : “مەن ءححى عاسىرعا ارنالعان جاڭا گۋمانيزمگە قۇرىلعان ءوزىمنىڭ تۇجىرىمدامالارىمدى بۋىرقانعان قىزمەتىمدە جاۋاپكەرشىلىكپەن باسشىلىققا الاتىن بولامىن”, دەپ اعىنان جارىلعان. “ىسىڭىزگە اقجولتاي!”– دەسكەن الەمدىك قوسشىلارى.
...ساياساتتىق سابىلىس سايابىرسىعان ساتتەردە پاريج پەرنەلەرىن باسىپ-باسىپ كورۋگە تالپىنعانبىز. قارا دومبىرا پەرنەلەرىنەن كۇي سورعالار. پاريج پەرنەلەرىنەن شە؟ مادەنيەت پەن ونەردىڭ اتاسى اتانعان مۇندا ارينە قۇلاق قۇرىشىن قاندىرار ۇلى سازگەرلىك شىعارمالاردى جالىقپاي تىڭداۋعا بولار-اۋ. اڭگىمە تەك سازدىق ەرەكشەلىكتە مە ەكەن. جاپپاي قۇمارلىق وتىن مازداتاتىن رۋحاني سالانىڭ مۇراجاي مەن ساۋلەت, سارايلار مەن مۇنارالار, تەاترلار مەن كىتاپحانالار, مۇسىندىك عاجايىپتار,ت.ب. تاڭداي قاقتىرارلىق عالاماتتارعا دەگەن ىنتىزارلىق دەگبىردى قاشىرعان... ايتسە دە كوڭىل نازىن ۇستەمەلەگەن سول ءبىر سۇلۋ كورىنىس كوزدەن عايىپتانباي-اق قويدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا باسشىسى ي. تاسماعامبەتوۆ شەتەلدىك توپ جەتەكشىلەرىنە قوناقاسى بەرگەندە ۇلتتىق كىتاپتار, ونەر, مادەنيەت باسىلىمدارى ۇلەستىرىلگەن. سونىڭ ىشىندە سىرت كوزايىمىنا بولەنگەن “ماڭگىلىك سارىن” دەپ اتالاتىن 200 شىعارمادان تۇراتىن قازاق كۇيلەرى پىشاق ۇستىنەن تالانىپ الىندى. و, عاجاپ! جۇرەگىمىز اتويلادى. جات جەردە كادەلەنگەن كۇيلەرىمىزدىڭ ءوز ەلىمىزدە كۇيلەنگەن كۇيدە دۇكەن سورەلەرىندە جاتىپ قالاتىنىن ويلاعاندا كوز تۇماندانادى, ايتەۋىر, قولتىقتاردا قىستىرىلىپ كەتكەن جاۋھارلارعا جاۋتاڭداي قاراپ, “تاۋبە,تاۋبە” دەيسىڭ...
بۇگىندەرى قازاقى پەرنەلەرگە جان ءبىتىپ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءدۇبىرىن ساز جاۋھارلارى ءدىرىل-ناقىشىمەن ورنەكتەپ جاتقان بولار... اسەمدىگىنە الەمنىڭ نە سان ايدىك تە ادەمى قالالارىنىڭ جيىنتىعى تەڭ كەلمەيتىن پاريج تىلسىمىنا ەنە تۇسكەن سايىن ونىڭ اسىل جۇزىكتىڭ ويناقى كوزىندەي تانىمعا سۋارىلعان تاڭعى شىقتاي تاپ-تازا, ءموپ-ءمولدىر كەيپى وزىنە تابىندىرتا تارتادى ەكەن. جۇرەك ءسوزىن تانتىلەنىپ, تاڭدايىن قاعىپ, تامسانىپ ايتقان ەرنەست حەمينگۋەي ءسىرا دە قاتەلەسپەيتىن شىعار. “پاريج بۇل قۇيىلىپ تۇرعان مەرەكە دە, بەرەكە دە عوي”, – دەپ تىلىمەن بال جالاعانداي بالبىراپ, بىلايشا بايىپتى ءتۇيىن تۇيەدى: “مۇندا نە عاجابى بارىن كىم ءبىلسىن, ءاماندا تابەتىڭ ۇلىپ, ىشىمدىككە تويماستاي بولىپ باس قويىپ, جاسامپازدىق ىسكە قايرالىپ, قايراتتانا الابۇرتىپ, ماحابباتقا ەسسىز قۇمارلانىپ تۇراسىڭ, ءبالى!” ال كەرەك بولسا! امەريكالىق بولاشاق ۇلى جازۋشى بۇل تاڭسىق تا تاماشا ءسوزىن 1921 جىلى جازىپ قالدىرعان ەكەن. سودان بەرى نە زامان اۋنادى, ءبارىبىر الگىندەي بىرەگەي پىكىر اركىمنىڭ ارقالاي لەبىزىنەن تابىلادى. كورەگەن كوزدىڭ كەرەمەتتىگى دە. ءۋالى ءسوزدىڭ بەرەكەتتىگى دە. سەزىمدە سەزىك جوق. يمانداي سەنىم بار.
سانسىز پەرنەلى پاريجگە تابىنا بىلگەن جۇرەك ءتۇپتىڭ-تۇبىندە سىرىن الىپ تىنار. مىڭ-سان قىرلى, الۋان ءبىتىمدى, وزگەشە ءورىمدى, سابيدەي كوڭىلدى, ومىردەي ءوڭىرلى, شىركىن-اي, بەزەنگەن تىلگە بەرەكە ءتان عوي, پارىقتى دا قارىقتى پاريج بەيتانىسىنا دا قۇشاعىن اشا تۇسەر پاڭدىقپەن, كەيدە اڭعالدىقپەن, ەندى بىردە اساۋلىقپەن, كەلەسى ساتتە سابىرلىلىقپەن. پاريج ءبىر قاراعاندا, ءوز قادىرىن ءبىلىپ بالسىنەتىن ءجونى بار. ۇزاق عاسىرلار بويى قالا ءوز مىنەزىمەن, ءوز تۇلعاسىمەن تامىرلانىپ, دەندەي دامىپ, دەربەس ۇلعايىپ ۇنەمى جاڭعىرىپ, جاڭارا تۇرلەنگەن, گۇلدەنگەن قالا. ءپاريجدىڭ وزگەشە وزگەرمەلىلىگىن, ورمەكشى تورىنداي تەز توقىلىپ, تولىسا تارالاتىنىن شارل بودلەر قالتقىسىز بايقاپ: “ول ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدەن دە شاپشاڭ سوعىپ, قۇلپىرا تۇرلەنىپ وتىرادى”, – دەگەن ەدى دالدىكپەن اڭعارا. شىنىندا دا ونىڭ دامۋىنا باعا بەرگەن تالاي كورىپكەل كەرەمەت تۇلعالار شاھاردىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولدان كورى رەۆوليۋتسيالىق تالعاممەن وركەندەي تۇسەتىنىنە توقتام جاساعان.
اۋەلەگەن ءاننىڭ اۋەزىندە تەربەلگەن پاريج عوي ول! ءتۇرلى-ءتۇستى فيلمدەگى, مىڭ بۇرالعان بيدەگى كەلبەت-كەسكىنى ءوز الدىنا. ساۋلەت ونەرى مەن سۋرەت سىزباسىنداعى نەمەسە ادەبيەتتەگى پاريج الەمى تۇنىق تا كىرشىكسىز, ساف اۋاداي تازا جاراتىلىسىمەن تاڭىرىدەي تابىندىرادى. ەديت پيافتىڭ قاسىرەت پەن قايعىعا قىرنالعان داۋىسى, شارل ازناۆۋردىڭ قارلىعىڭقى اۋەنى, ت.ب. ونەر پىرلەرىنىڭ قايتالانباس سازدى ىرعاقتارى قۇلاققا ءبىر جەتتى مە, اجىراعىسىزداي ارمانعا بولەنەسىڭ. پەرنەلى پاريج قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ كول-كوسىر قۋانىشىن ەسەلەۋىمەن دە رۋحاني تانىمدىق قاتپارلارىن توسىننان اشا تۇسكەندەي بولدى. ەندى ءوز پەرنەمىزدى دە باسىپ-باسىپ, اۋەن قۇيقىلجىتار قۇمارلىققا كەنەلگەندەيمىز.
يۋنەسكو قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلدى “حالىقارالىق مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ جىلى” رەتىندە اتاپ وتۋگە شەشىم قابىلدادى. سونداي شاتتىقتان كوڭىل تاسىعان ءبىر ساتتە “تۇركسوي” حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى دۇيسەن قاسەيىنوۆپەن پىكىرلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. ونىڭ باستى جاڭالىعى – ناۋرىز مەرەكەسىن تۇرىك حالىقتارىنىڭ بەلسەنە ارالاسۋىمەن يۋنەسكو بويىنشا اتاپ ءوتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا تىرەلەتىن ەدى. بۇل ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, كەز كەلگەن ۇلتتىق مەيرامداردىڭ مۇنداي وتە بيىك, سارابدال دەڭگەيلى ۇيىم قولداۋىمەن ناسيحاتتالۋى نەكەن-ساياق مىسال ەدى. ال بۇل مۇمكىندىككە قازاق ەلى, ونىڭ تۇركى تىلدەس بارشا تىلەۋلەستەرى يە بولعانى شادىمان شاتتىقتى ەسەلەپ جىبەرگەن. ءسويتىپ, ءبىر كەزدە قىزىل يمپەريانىڭ قىت-قىتتاۋىمەن قىزىعىن قۇرىتقان ناۋرىز ۇلتتىق ناقىشىمەن, وزىندىك ايشىعىمەن ورتامىزعا ورالعان سوڭ, مازمۇنىن بايىتىپ, باعىتىن باتىل بولجاپ العان-تىن. ءورىسىن مىنە, كەڭەيتىپ وتىر. بۇعان قۋانباعان جان بالاسى جوق شىعار. باستى قۋانىش “تۇركسويلىقتاردىكى”.
سەبەبى بىلاي. انا ءبىر جىلى ناۋرىز مەيرامدالۋى تۋرالى ۇسىنىس يۋنەسكو-دا قۇپتالماي قالعاندا, ەڭسە ءتۇسىپ كەتكەن. ەندى توتە جول اشىلىپ وتىر. جاعداي تۋعىزىلىپ, توماعا سىپىرىلدى. دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قانشا جەردەن “تۋىسپىز, جاقىنبىز” دەپ بيىك مىنبەرلەردەن كەۋدە قاعىپ جاتساق تا, شىندىعىندا تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ اراسىندا وسى كۇنگە دەيىن “تۇركسوي”-دان باسقا حالىقارالىق ۇيىم جوق ەكەن. ۇيىمنىڭ جارعىسىندا ونىڭ ەشقانداي دا ساياساتقا ارالاسپايتىندىعى باتتيتىپ جازىلعان. ونىڭ جۇمىسى تازا گۋمانيتارلىق, مادەني سيپاتتا ءوربيدى. 1993 جىلى الماتىدا ورتاق حالىقارالىق ۇيىم قۇرىلىپ, بىرلەسۋگە قول قويعان مەملەكەتتەر: قازاقستان مەن قىرعىزستان, وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان, ءازىربايجان مەن تۇركيا بولاتىن. وسىلاردىڭ ىشىندە بۇرىننان تاۋەلسىزدىككە يە ەل ءبىر عانا تۇركيا بولسا, قالعان بەس ەلدىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن العانىنا 20 جىلعا جۋىقتادى.
تاعى دا التى ەل, رەسەيدىڭ سۋبەكتىلەرى: تاتارستان مەن باشقۇرتستان, التاي مەن تىۆا, حاكاس پەن ياكۋتيا, سونداي-اق مولداۆيانىڭ قۇرامىنا جاتقان گاگاۋىز يەرى مەن سولتۇستىك كيپر بار. سوڭعىلارى ۇيىمعا ءازىر باقىلاۋشى مۇشە بولىپ وتىر. وسى 14 ەلدىڭ مينيسترلەرىنەن تۇراتىن تۇراقتى كەڭەس جىلىنا ەكى رەت باس قوسىپ, ءماجىلىس قۇرادى. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ماقساتى تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى مادەني ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءارى تۋىستاس ەلدەردىڭ مادەني قارىم-قاتىناسىن جانداندىرۋعا سايادى. باس ديرەكتور دۇيسەكەڭنىڭ يۋنەسكو شتاب-پاتەرىنىڭ اراداي قۇجىناعان اۋماقتى زالىندا تۇرىپ جەدەل دە جەلدىرتىپ بەرگەن سۇحباتىنان بايقاعانىمىز, قازاقستان تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇيىم جۇمىسىنىڭ جاقسارۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ونىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قازاقستان 2008- 2011 جىلدار ارالىعىندا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرگە ورتاق جالعىز حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋگە تۇڭعىش رەت قول جەتكىزگەن.
ارينە, تۇركى ەلدەرى ەگەمەندىگىن العالى بەرگى ۋاقىتتىڭ سۇرانىسىنا سايكەس ءار ەل حال-قادەرىنشە ءوز ۇلتتىق مادەنيەتىن دامىتىپ ناسيحاتتاۋ, الەمگە تانىتۋ ءۇشىن ۇلانعايىر جۇمىس جاساپ جاتقانى بەلگىلى. دەسەك تە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ اسا ءىرى ناتيجەلەرگە جەتىپ, تۋىستاس تۇركى جۇرتتارىنا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ۇلگى بولعانىن ماقتانىشپەن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. شىندىعىن ايتقاندا, مۇنداي كولەمدى كوپجىلدىق مادەني باعدارلاما ءتىپتى كەيبىر ەكونوميكاسى دامىعان قۋاتتى ەلدەردە دە ىسكە اسا قويماعانى انىق. سول تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ بۇل توراعالىعى ونى وزگە ءبىر قىرىنان الەمدىك مويىنداۋدىڭ جارقىن مىسالى دەپ باعالاۋعا ابدەن جاراسار ەدى. ال تۇركى تىلدەس ەلدەرگە ءتان ناۋرىزدىڭ يۋنەسكو كولەمىندە تويلانعالى وتىرعانى, ارينە, ورتاق ىقىلاسقا دارىعان بەرەكەلى نەسىبە دەۋىمىز عانيبەت.
...كەشىكپەي-اق بارشا ءسان-سالتاناتىمەن ناۋرىز مەيرامىنىڭ دا پاريج تۇرعىندارىن باۋراپ الارىن ويلاعاندا, ونىڭ سىبىزعىلاتىپ, سىرنايلاتقان سانسىز پەرنەلەرىنەن توگىلگەن تۇركىلىك ءھام قازاقى اۋەزدىڭ ەۋروپالىق كەڭىستىككە شارلاپ سىڭەتىنى وسى باستان-اق جۇرەكتى بۇلقىنتادى... ناۋرىز پەرنەلەرى پاريج پەرنەلەرىنىڭ وزگەشە كۇيىن ەسەلەي تۇسەر, بالكىم....
تاڭسىقتىق بيلەگەن بويىڭدى كوشەسىندە دە تەجەي الماي ءجۇرۋىڭ, انە, بۇل شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس شاھاردىڭ بۇلا مىنەزى دەرلىك. ساڭىراۋقۇلاقتاي بوپ الاڭقايلارىنان ءجيى كەزدەسەتىن تەاترلارىنا كىرىپ, تىلسىم مەن تانىمنىڭ الديىنە تەربەلۋىڭ بىلاي تۇرسىن, ولاردى جوپپەلدەمەدە كوزىڭ شالىپ قالعانىنىڭ ءوزى تاماشا تارتۋ ىسپەتتى. وسىلايشا تۇنگى ءبىر شولاق شولۋىمىزدا الەمدەگى تەڭدەسسىز وپەرا تەاترىنىڭ ماڭىنا رىقسىز جەلىمدەلىپ قالىپپىز...
ءىىى ناپولەون زامانى ساۋلەتىنىڭ تيپتىك ۇلگىسىنە جاتاتىن بۇل عيمارات 1862-1875 جىلدارى گارنە جوباسىمەن سالىنعان. ونىڭ اۋماعى 1 1000 شارشى مەتر, 2000 كورەرمەن سىيادى, ساحناسىندا 450 اكتەر ونەر كورسەتە الادى. وسى وپەرا تەاترىنان بەرمەن كاپۋتسينوۆ بۋلۆارى باستالادى. جاپسارلاس №28 ۇيدە اتاقتى “وليمپيا” ميۋزيك-حوللى ورنالاسقان. ال №14 ۇيدەگى جازۋعا ۇڭىلگەندە, مۇندا 1895 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا اعايىندى ليۋمەرلەردىڭ جۇرتشىلىققا تۇڭعىش رەت فيلم كورسەتكەنىن اڭدايسىز. اياق باسقان سايىن تىلسىم اشىلىپ, تانىم تارتا تۇسەدى...
مىنە, ىرگەدەگى قازىر ادىلەت مينيسترلىگى ورنالاسقان ءزاۋلىم عيماراتتىڭ تاپ الدىندا 1842 جىلى ستەندال جۇرەك تالماسىنان مۇرتتاي ۇشقانىن دا وقىپ بىلدىك... جاڭا ازىردە عانا وسى وپەرا تەاترىندا قازاق بۇلب ۇلى مايرا مۇحاممەدقىزىنىڭ الەمدىك جاراتىلىستا سيرەك سيقىرلى ۇنىمەن فرانتسۋزدىقتاردى ىقىلاسقا بولەگەنىن ەستىپ, بوركىمىزدى اسپانعا اتقانداي كۇيدە كەلە جاتقانبىز. تاعدىر-اي دەسەيشى, ەندى ستەندالدىڭ سۇرىنگەن جەرىن باسقانىمىزدا تۇلابويىمىز ورتەنىپ جۇرە بەردى...
تاريحقا ۋاقىت كەڭىستىگى دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى كەپ-كەلتە دۇنيە ەكەنىن سەزىندىك. كەشەگى تۇلپار تاعدىرلار... بۇگىن ۋاقىت ۋىسىندا ءمولت-ءمولت ەتىپ ايازدانىپ جاتىر. سىناپتاي سىرعىپ وسىلايشا ۇرپاقتار كادەسىنە ۇسىنىلا بەرەرى دە اقيقات. سول جاقۇتتاردى ۇمىتتىرمايتىن زەردەلى, وتكەنىنە تالعامپاز, كەتكەنىنە ميراستى كارى پاريجگە قالاي عانا سۇيسىنبەسسىڭ...
بىزدە شە؟ ءوز پەرنەمىزدى باسىپ كورسەك, كىربىڭدىكپەن باس شايقايتىن كۇيدە ەكەنىمىز جاسىرىن ەمەس قوي. مۇمكىن, وسى وپەرا تەاترىنىڭ الاڭقايىنان امىرە قاشاۋباەۆتاي ءان جامپوزى دا قاناتىن قومداپ, قازاق ساحاراسىن تيتىمدەي جۇرەگىنە سىيعىزىپ, دومالانىپ جۇگىرىپ وتكەن شىعار... مۇستافا شوقاي تابانىنىڭ وسىندا تابى قالمادى دەۋگە ءتىپتى سەنبەيسىز. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءپاريجدى مەكەندەگەندە سىرشىل سەزىم يەسى وپەرا تەاترىنا باس سۇقپاي كەتۋى ميعا سىڭبەيتىندەي مە-اۋ...
قايسىبىرىن ايتارسىز, بيلىكتەگىلەرگە قاراتپا ءسوزىمىز جەتىپ ارتىلادى. اننەن جارالعان امىرە مەن ۇلت نامىسىنىڭ الماس قايراعى مۇستافانىڭ پاريجدەگى كۇندەرىنىڭ كەيبىر تىلسىم سىرلارى ءالى تولىق رۋحاني كادەگە جاراتىلماي وتىرعانى اششى شىندىق قوي. ال ولاردىڭ ەسكەرتكىش-ءمۇسىنىن پاريجگە ۇقساپ باققىسى كەلەتىن استانادا كورگىسى كەلەتىن قازاق جۇرتىنىڭ ارمانى قاشان ورىندالار ەكەن؟ ماڭگىلىك ماسەلەلەر ۇنەمى كوشە كەزىپ جۇرەدى دەپ, ءبىر دانىشپان ايتپاقشى, پاريجدەگى ۇمىتىلماس كۇندەردە سول ءسوزدىڭ ءمانىن جەتە تۇسىنگەندەي بولدىق قوي. ءار ءسات سايىن كارى كوشەلەردەن ارنەنىڭ بايىبىن ۇعاسىڭ. سونداي كوڭىلگە تۇيگەندەرىمىزدى قاجەتىنە جاراتسا, كەيىنگى ۇرپاق قۇب السىن! وسى جاعى عوي دىتتەگەنىمىز. پاريج پەرنەلەرىن جۇرەك ساۋساعىمەن باسىپ-باسىپ جىبەرسەك, ونىڭ سانسىز تىلسىمى سىمداي تارتىلىپ, تانىمى توسىن تابارىكتەي تارقاتىلىپ, ءاپ بارەكەلدى, ءبىزدىڭ استانامىزدىڭ دا قيلى-قيلى جەتىستىگى مەن كەيبىر كەمشىن تۇستارىن سالعاستىرا بەزبەندەپ, شوتقا قاققانداي ەكشەپ ولشەپ, الەمدىك ەلورداعا اينالۋدىڭ باعىت-باعدارىن بيپازداپ ۇسىناتىنداي ما؟!
...تاريح الديلەگەن پاريجدەيىن ءبىزدىڭ استانانىڭ دا كوڭىل, سەزىم پەرنەلەرىن قىزىعا دا قۇمارتا, اۋەستەنە دە اۋەلەنىپ باسىپ-باسىپ قالىپ, اۋەنىنە قۇلاق توسۋعا ىنتىزار الەمدىك الەۋمەت تابىلاتىن كۇن دە الىس ەمەس قوي!
پەردە: كەڭىستىك پەن كوكجيەك
پاريج پەردەسى كوڭىلدەن قالقالايتىن كەرىم كوركەمدىك پەن كەيبىر كەلەڭسىز دە كيكىلجىڭ كورىنىستەردى سانا سۇزگىسىنەن وتكىزبەي جانىڭ تىنشىر ما, تۇگە. پەردەنى ىسىرساڭ پاريج كەڭىستىگى مەن كوكجيەگى كولگىرسىمەي, كونەلى دە كونتەرلى كەيپىمەن كوز الدىڭا ۇيىرىلە قالادى. تەك ءتۇسىرۋلى پەردەنى ەبىن تاۋىپ, ىسىرا بىلسەڭشى. ءسويتىپ كونە شاھاردىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتىنا كىرسەڭشى... پەردەسىز پاريج قاندايسىڭ؟ جاڭا تۋعان ايدايسىڭ! پەردەلى كۇيىڭ شە؟ تىلسىمسىڭ! تۇنىق ويعا باتقانسىڭ. تاڭشولپانداي تاڭعى راۋان الدىندا كەرىلىپ ءبىر جاتقانسىڭ. وي ازابىنا بوگىپ, بەلىڭدى جازا الماعان قارياسىڭ. تەرەڭدىگىن بىلدىرتپەيتىن دارياسىڭ. پەردەڭدى اششى, پاريج! اسىل ءىنىڭ استانا وتىنەدى...
تانىس تا بەيتانىس پاريجدە جالعان دۇنيەدەگىنىڭ ءبارى بار. قازىناسىن قوينىنا جيعان. ءباتىر-اۋ, مۇراعات بىتكەن قالايشا سىيعان؟ انە, عاسىرلار تابارىگىندەي ۇلى ەسكەرتكىشتەرىمەن ەسىڭدى الاتىن تۋريستىك پاريجگە سۇقتانباسىڭا نە امالىڭ بار؟ ونىڭ ويعا سىيمايتىن نەمەسە شاپ-شاعىن مۇراجايلارىنا كىرىڭىزشى, ايتپەسە ۇلتتىق ناقىشپەن بەزەندىرىلگەن مۇيىستەرىنە باس سۇعىڭىزشى, ۇستىڭىزدەن تىرشىلىك جۇگى سىپىرىلىپ جەڭىلەيىپ, ويناقتاپ شىعا كەلەسىز. باسىڭ بوس, ويىڭ ەركىن, توبەڭنەن ەشكىم تۇقىرتپايتىن, ناعىز قۇرىقسىز ادامسىڭ. باتىستا باعىڭ وسىنداي دەربەس تاۋەلسىزدىگىڭمەن اشىلادى-مىس. دەموكراتيا سالتاناتى بۇل. تاعى ءبىر پەردەنى سىرساڭىز, اسا قىمبات دۇكەندەر مەن سالتاناتى كەلىسكەن باعالى مودالار كوز جاۋىن الار. كەلەسىسىن تۇرسەڭىز, تەڭدەسسىز ءدامى مەن اس-سۋىن ۇسىنعان داستارقان مازىرىنە تاپ بولاسىز. اۋزىڭا سالماي جاتىپ-اق تىلىڭدە ەرىپ قويا بەرەدى تاعامى. توق كوڭىل تابيعات اياسىن اڭسايدى. جەلپىنگىسى, سەرپىلگىسى كەلەدى. شىعا عوي وندا, اڭسارىڭ اۋسا, سەنا جاعالاۋىنداعى عالامات كوكمايسالى ساياجايلارعا. الدىڭنان مىڭ سان بوياۋلى پەردەلەر تۇرىلەر... تۇرىلەر دە ساناڭا كىرىگەر... استاناڭنىڭ دا ەلباسى ماپەلەگەن كوكجەلەگى قاباتتاسا كوزگە ىلىگەر... قىمباتتان قىمبات الىس جاتپايدى, ال ارزاننىڭ ازابىنان ساقتاسىن دا...
استانانىڭ قيىن دا بولسا باعالى تابيعاتىن ايالاۋعا بەكىنگەنى قۋانتادى. قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ سانداعان ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ مايلى كەنەبىندە ءپاريجدىڭ جاقۇتتاي وزگەرىپ, كوز قارىقتىرار كەلبەتىن بەينەلەۋگە عۇمىرىن ارناعان. دۇرىسى بار, بۇرىسى بار, دەگەنمەن ۋاقىت ەلەگىنەن وتكەن مارجاندارى عانا قالعان. قالانىڭ ءتۇر-سيپاتى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنىڭ بوياۋىمەن كەسكىندەلگەندەي. دەمەك, ماڭگىلىك وڭبايتىن, ەشقاشان سولمايتىن قۇدىرەتتى بوياۋلار تىلسىمى تامسانتپاي قويمايدى. بىردە اشىق, بىردە كۇڭگىرت, بىردە قاراڭعى تۇندەي قويۋ رەڭك. ءبارى جاراسادى, سولاردىڭ ساعىمىنان ءپاريجدى تانيسىڭ. الەمدىك كينەماتوگرافيانىڭ تۋىندىسىنا ىلكىم ءسات نازار اۋدارىڭىزشى, پاريج قولتاڭباسى دارالانادى. ونىڭ كوشەلەرىن ەشقايسىسىمەن شاتاستىرمايسىڭ. ول داڭققا كەنەلمەكشى ءبىرتۋار ساياساتشىلارعا دا, قۋعىندالعان اقىن-جازۋشىلارعا دا, قارعىستالعان سۋرەتشىلەرگە دە پانا بولۋىمەن ءار جۇرەككە ىڭكارلىك سەزىمىن سەبەزگىلەيدى. قىسقاسى, ءزابىر شەككەننىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ, تورىنە شىعارۋىمەن شاپاعات نۇرىنا ءوزىن دە, وزگەنى دە مالا بىلگەن جايلى قونىس, ماڭگى تىنىس.
پاريج ءبىر كەلىپ كەتكەننىڭ دە, ۋاقىتشا تۇراق تاپقان ەميگرانتتىڭ دا, ازاماتتىعىن الىپ باقيلىققا وتكەننىڭ دە ءومىر شىراعىنداي ءىز قالدىرعان قاسيەتتى مەكەنىنە اينالعان-تىن. ءسويتىپ اركىمنىڭ جۇرەگىنە مادەني, رۋحاني, جاي ءبىر تۇرمىستىق نەمەسە ماحاببات اتكەنشەگىندەي قىزىق عۇمىرلى شادىمان ساتتەر تىزبەگىن سىيلاعان, ءتىپتى بايلىق پەن كەدەيلىكتىڭ ءدامىن الالاپ تاتتىرۋىمەن, كەيدە قاراپايىم تىرلىكتىڭ قايناعان بازارىن ارمانسىز ارالاتۋىمەن بۇل ءپاريجىڭ بولەكشەلەنىپ تۇراتىن. گيتلەرشىلەر باسقىنشىلىعىندا پاريجدەن ونىڭ ماڭايىنداعى قالالارعا جاپپاي بوسقىندار اعىلعان كەزدە مۇستافا شوقاي: “ماعان ساياسي باسپانا ۇسىنعان مەملەكەتتى تاستاپ كەتۋ – مەن ءۇشىن وتانىمنان اجىراعانمەن تەڭ قاسىرەت”, – دەپ تەگىننەن-تەگىن كۇڭىرەندى دەيسىز بە؟ م.شوقايعا قاتىستى پەردەلى تاريحتىڭ تىلسىمىنا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق وسىندا. ونىڭ جارى ماريا ياكوۆلەۆنا گورينا-شوقايدىڭ وسيەتىن ادامگەرشىلىكپەن ورىنداعان فرانتسۋزدىق عالىم شانتال لەمەرسە-كەلكەجەي م.شوقايعا قاتىستى كوپتەگەن قۇجاتتاردىڭ تۋعان ەلىنە تابىستالۋىنا جانىن سالىپ جاردەمدەسىپتى.
پاريجدە بولعانىمىزدا الاش ارىسى م.شوقايعا قاتىستى تاريحي جەرلەردى ارالاپ كورىپ, ونىڭ تۇرعان ءۇيى جانىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىش تاقتاعا تاعزىم ەتىپ, وزگە دە قۇجاتتارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك العانىمىزدى ساپاردان سوڭ ىلە جازىلعان ماقالامىزدا جان-جاقتى بايانداعانبىز. سونداعى ايتىلعاندارعا قوسارىمىز – م.شوقايدىڭ تۋعان جىلىنا قاتىستى ءارتۇرلى دەرەكتىڭ بار ەكەندىگىنە نازار اۋدارىپ, سول اۋىتقۋشىلىقتى ءبىر ىزگە سالۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتۋ ەدى. ونىڭ تۋعان جىلى 1889, 1890, 1891 جىلدارعا تەلىنىپ جازىلىپ كەلەدى. ماريا گورينا- شوقايدىڭ ءوزى ەستەلىگىندەگى جازباسىندا 1890 جىل دەپ كورسەتەدى. قايسىسى دۇرىس؟ بۇل ءدۇدامال سۇراققا شوقايتانۋشى بەلگىلى جازۋشى ورازبەك سارسەنباي ناقتى دا دالەلدى تۇسىنىك بەرە كەلىپ, الگى ءۇش دەرەكتى دە جوققا شىعارىپ, م.شوقايدىڭ تۋعان جىلىن 1886 جىلعا اكەپ تىرەيدى. ەندى وسى نەگىزدەلگەن دەرەكتى ۇستانعانىمىز ءجون بولار.
دەگەنمەن دە 2010 جىلدىڭ باسىندا فرانتسۋز-قازاق دوستىق قوعامى ۇيىمداستىرعان م.شوقايدىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا ارنالعان كەش وتكىزىلىپ, وندا فرانتسۋز پارلامەنتى ءبىرتۋار قازاق ۇلى تۋرالى فرانتسۋز تىلىندە كىتاپ شىعاراتىنى جانە باسقا ءىس-شارالار تۋرالى مالىمدەلدى. قازاقستاندا دا حالىقارالىق جيىن ۇيىمداستىرىلاتىنى ايتىلىپ قالدى. مۇنداي باستامالاردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن نوجان-سۋر-مارن قالاسى اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جانە دياسپورا وكىلدەرى جۇرگەنى ريزالىق تۋعىزادى. ءسوزدى ءسوز قۋىپ, تاعى ءبىر شەتىن ماسەلەنىڭ باسىن قىلتيتقىمىز كەلىپ وتىر. م.شوقاي قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنا نەگە ەنگىزىلمەي قالعان؟ بىراق تا ونىڭ باستاپقى تومدارىنا كىرمەگەن كەيبىر ۇلى تۇلعالار تۋرالى جاڭساقتىق تۇزەتىلىپ, سوڭعى ونىنشى تومنىڭ قوسىمشا بولىمىندە بەرىلگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي م.شوقاي سوندا دا بولماي شىقتى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
ەسەسىنە, قوسىمشادا قىزمەت بابىن پايدالانىپ, “قايتالانباس تۇلعاعا” اينالىپ كىرىپ كەتكەندەر بايقالادى. ونداي پىسىقايلار سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ج.دەمەەۆ پەن ب.كىتاپباەۆتى, ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن ايرىقشا كوزگە تۇسكەن مەملەكەت قايراتكەرى م.جۇرمۇحامەدوۆتى, ت.ب. قالاي عانا ۇيالماي-قىزارماي ىعىستىرىپ تاستادى ەكەن؟ وسىنداي ولقىلىقتار جونىمەن رەتتەلسە ەكەن دەيمىز. ەڭ بولماعاندا ءبىر مۇراجايىنا كىرمەي كەتۋدى كەشىرىلمەس كۇنادەي سەزىنىپ, الاس-كۇلەس ساپىرىلىس ءساتتىڭ ەبىن تاۋىپ لۋۆردى تاماشالادىق. بۇل ءبىر سىرتقى جيىنتىعىن قوسقاندا, شاعىن اۋدانداي اۋماقتى ەكەن. ونىڭ تاريحى سوناۋ ءحىى عاسىردىڭ سوڭىنان باستالادى. ال بۇگىنگى “ۇلكەن لۋۆردىڭ” جوباسى 1981 جىلى پرەزيدەنت فرانسۋا ميتتەراننىڭ شەشىمىمەن مۇراجايلىق مارتەبەسىن قايتا ورالتۋىمەن جۇزەگە اسقان. ايتپەسە ول باسقا دا ماقساتتارعا پايدالانىلىپ كەلگەن.
ەرتە زامانعى لۋۆر سارايىنىڭ مۇلدە جاڭارتىلعان كەيىپتەگى مۇراجايلىق نۇسقاسى العاش ەسىك اشقان ەكى عاسىردان سوڭ 1993 جىلى تۇپكىلىكتى اياقتالىپ, ەكىنشى ءومىرىن باستاعان. قاراڭىزشى, ونەر جولى قانداي ازاپتى دا اۋىر جول. ءبارى ادام يگىلىگى ءۇشىن, ۇلت رۋحىن بايىتۋ ءۇشىن ىستەلگەن شارۋا ەكەنى تۇسىنىكتى. لۋۆر مىناداي جەتى بولىمنەن تۇرادى: ەجەلگى شىعىس جانە يسلام ونەرى; ەجەلگى ەگيپەت; ەجەلگىگرەكتىك, ەترۋستىك جانە ەجەلگىريمدىك ونەر; كوركەم بۇيىمدار; مۇسىندەر; جيۆوپيس; گرافيكا. جەدەل شولىپ شىققاننىڭ وزىندە ونىڭ ءبىر ءبولىمىن اداقتاۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم... مىنە, “دجوكوندا” اتاۋىمەن الەمگە ايان مونا ليزا پورترەتىنىڭ (سۋرەتشى لەوناردو دا ۆينچي – 1452-1519) الدىندا تۇر ەكەنبىز... 77 ح 53 سم. كولەمىندەگى اعاشقا مايلى بوياۋمەن 1503-1506 جىلدارى سالىنعان. ناعىز جالعىز داناسى. بەلدەۋ اعاشپەن كەرىپ تاستاعان, ماڭىنا جاقىن بارا المايسىڭ. توپىرلاعان تاڭسىق جۇرت. ونەرسىز ءومىر تۇلدىر جەتىم ەكەنىن تۇيسىنگەندەيسىڭ.
ءبىز دە شە... استاناعا كەلگەن كوشپەلى كوركەم كورمەلەردى ەلەمەي جىبەرەمىز-اۋ... استانادا دا, لۋۆرعا جەتۋ قايدا, بىراق سوعان تەكتەس مۇراجاي بولسا دەگەن ارمان ويانادى... لۋۆردا ارباعا تاڭىلعان نەمەسە ارقاعا جابىسىپ العان قانشاما مۇگەدەكتەردىڭ عاجايىپ ونەر تۋىندىلارىنا سارىلىپ قاراپ وتىرعاندارىن ۇمىتۋعا بولماس... توسىن ىسىرىلعان پەردەلەردەن ءتۇرلى رۋحاني كەڭىستىكتەر جارقىراي كورىنىپ, ونىڭ كوكجيەگى كوگىلدىرلەنىپ ارقيلى تاڭىرقارلىق تىلسىمىمەن وزىنە تارتا تۇسەدى. سونداي اسەرلەنگىش كوڭىل ايدىنىندا ەندى فرانتسيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى تۇرا قالىپتى. ونى قۇرۋ يدەياسىن ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىككە ەكىنشى رەت سايلاۋى كەزىندە فرانسۋا ميتتەران ويلاستىرعان ەكەن. ال كىتاپحانانىڭ رەسمي اشىلۋىن جاك شيراك 1996 جىلى جۇزەگە اسىرىپتى. كىتاپ الەمى سەگىز گەكتارعا جۋىق جەردە سالتانات قۇرعان. ونىڭ قورىندا 12 ميلليون كىتاپ ساقتاۋلى. سىرتتاي قىزىقتاعاننىڭ وزىندە رۋحىمەن توياتتاندىرادى. ماڭايىنان جاناپ وتكەنىڭدە كىتاپتاردىڭ الدەنە ك ۇلىمسى ءيىسى مۇرىن جاراتىنداي ما؟
... سولاي بولۋى دا عاجاپ ەمەس. پاريجدە ءبارى دە تابيعي, تازا, ءمولدىر, نە نارسەنىڭ دە سىنى بۇزىلماعان. سونىسىمەن دە وركەنيەتتىلىك ۇلىلىعى اڭعارىلىپ تۇرار. مۇنداي كىتاپحاناعا بارىپ جۇرگەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتە نە ارمان بار دەيسىز. ەسىمىزگە ءتۇسىپ وتىر, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو-داعى تۇراقتى وكىلى ولجاس ومار ۇلىنان ماجىلىستەن تىس ءبىر قاعابەرىستە “از ي يا” كىتابىنىڭ جارىق كورگەنىنە 2010 جىلى 35 جىل تولۋىنا بايلانىستى بىرەر اۋىز لەبىز ءبىلدىرۋىن وتىنگەن بولاتىنبىز. – دۇنيەنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان الىپ يمپەريا – كەڭەس وداعى دا ىدىرادى, – دەگەن ەدى ولجاس ومار ۇلى. – جاڭا كوزقاراستار, جاڭا ساياسات, جاڭا زامان تۋدى.
الايدا “از ي يا”- دا قوزعالعان سوناۋ ءبىر تۇستارداعى وي-تولعامداردىڭ بۇگىندە رۋحاني ومىرىمىزگە وتە قاجەت ەكەنىنە مەن كامىل سەنەمىن. بالكىم, تۋعان حالقىمنىڭ وسى كۇنگە دەيىن عاسىرلاردىڭ شاڭ باسقان قىرتىستارىندا كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن تىس جاتقان تاريحىنا ەندىگى جەردە تەرەڭدەپ ءۇڭىلىپ, دۇرىستاپ جان-جاقتى زەرتتەيتىن كەز تۋعاندا جاڭا تاريحشىلارعا مەنىڭ ەڭبەگىمنىڭ دە سەبى تيەر دەپ ويلايمىن. ءبىر قىزىعى, ۇلى كىتاپحانا ماڭىندا ولجاس ومار ۇلىنىڭ وسى تاۋپيىقتى ءسوزى ەسىمىزدە قايتا كۇڭگىرلەپ جاڭعىرعانىنا اڭ-تاڭبىز... مۇمكىن, مۇنداعى كىتاپحانا پەردەلەرىن تۇرىڭكىرەپ ۇڭىلسەك, تالاي قازاق جازۋشىلارىنىڭ فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقالارىن دا كەزدەستىرىپ قالۋىمىز كادىك-اۋ. ايگىلى فرانتسۋز جازۋشىسى لۋي اراگوننىڭ “ اباي جولىنا” بەرگەن باعاسى بار ەدى. قالاي ەدى, جالپى پىكىرىنىڭ نوبايى عانا ويىمىزدا قالعان... (كەيىنىرەك, ەلگە كەلگەن سوڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسىن بەرىپ وتىرمىز: “مەن ونىڭ (مۇحتار اۋەزوۆتىڭ) شىعارمالارىن تۋعان ەلىمە تانىستىرۋشى بولۋدى وزىمە ۇلكەن ابىروي سانايمىن. ەپيكالىق رومان “اباي”, مەنىڭ ويىمشا, حح عاسىرداعى ەڭ ۇزدىك شىعارمالاردىڭ ءبىرى. بۇل رومان وقۋشىعا قىزىقتى قيال مەن ورەن وي ولكەسىن كەزدىرىپ, تالاي تەرەڭ تولعانىستار تۋدىرادى. بۇل شىعارما سوۆەت ادەبيەتى تۋىندىلارىنىڭ ماڭداي لەگىنەن ورىن الادى دەۋ ازدىق قىلادى, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە ونىمەن تەڭ تۇسەتىن شىعارمانى تابۋ قيىن”.) ەۋروپا زيالىلارى تاعى كىمدەردى تانىر ەدى...
ال بوتانيكا باعىنان تاياق تاستام جەردەگى مەشىت – بۇل ەسكى پاريج ورتالىعىنداعى شىعىستىڭ عاجايىپ ەكزوتيكالىق ءمۇيىسى ىسپەتتى. تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتىر. 1922-1926 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان مەشىتتىڭ ساۋلەتتىك شەشىمى ەرەكشە كوز تارتادى. پاريجدە تۇراتىن 3 مىڭداي قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى وسى اللا ۇيىنە كەلىپ, ءمىناجات ەتىپ تۇراتىن كورىنەدى. دياسپورا بەلسەندىلەرىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءبىراز ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلعان. ءسابيرا كوكسالدىڭ “قازاق تىلىنە كىرىسپە” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلىپ, وندا انا ءتىلىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. اتالعان كىتاپ فرانتسيا مەملەكەتىندە قازاق تىلىنە ارنالعان تۇڭعىش وقۋلىق. ءسابيرا تۇركيادا تۋىپ, ەكونوميكا ءپانى بويىنشا ءبىلىم العان. سوڭعى ون جىل بويىنا پاريجدە تۇرادى. ول سونداي-اق پارسى, موڭعول, تۇركى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. قازاقستاننان ارنايى كەلگەن سۋرەتشى ل.مارالباەۆانىڭ شىعارمالارىنان كورمە جاسالدى.
ال 2009 جىلعى 5 ناۋرىزدا پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا وتكەن قازاقستان ايەلدەرى فورۋمىنا بارىپ ءسوز سويلەگەن فاتيما تۇركوز ءوزىنىڭ قايتالانباس اسەرىمەن ءبولىستى. “ەسكىنى ەسكە الماي, جاڭا جادىڭا تۇسپەيدى” دەگەن اتا-بابا ماقالىن ءسوزىنىڭ مايەگى ەتكەن ول فورۋمداعى ءسوزىن مۇدىرمەي سوقتى. كەزىندە تاريحىمىز بۇرمالانىپ, اتا-قونىسىمىز شۇبارلانىپ, تەگىڭ كىم دەسە كۇمىلجىپ قالاتىن ەدىك. قۇدايعا شۇكىر, قازاقستان ەگەمەندىگىن العالى بەرى ەل بولىپ, ەتەك جيىپ, مىنە, وڭ-سولىمىزعا كوز جۇگىرتىپ, وتكەنىمىزدى ەسكەرىپ, بولاشاققا داڭعىل جول سالىپ جاتىرمىز. ءبىز دە ەندى ەۋروپادا جۇرسەك تە تەكتى اتانىڭ ۇرپاعىمىز, كيەلى جەردە وربىگەن يەلى ەلدىڭ جالعاسىمىز دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ءبىز ءساتى ءتۇسىپ, قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرى مۇرسال-ءنابي تۇياقباەۆتىڭ كومەگىمەن فاتيما حانىمنىڭ ۇيىندە بولعان ەدىك. قولىنان ءدام تاتتىق. قازاق داستارقانى مولىنان جايىلىپ, ەۋروپا تورىندە مارە-سارە بولدىق. وتاعاسى ابدۋاقاپ تۇركوز قازاقشا مايىن تامىزىپ سويلەيتىن ىسكە مىعىم, كاسىبي بىلىكتى, ۇلتجاندىلىعى باسىم اقجارقىن ازامات ەكەن. بالاسى تولعانى الماتى جوعارى وقۋ ورنىنا جىبەرىپ, ونىڭ كەلەشەگىنەن اتا-اناسى زور ۇمىتتەنىپ وتىر. ولار اڭگىمە ۇستىندە ۇلتتىق ىڭعايدا ۇلكەن ماسەلەلەر كوتەرە ءبىلدى. سول ايتقاندارىن جۇيەلەپ كورسەك, دۇنيەجۇزىنە ءسان جاعىنان كوشباسشى بولىپ وتىرعان پاريجدە قازاقى بولمىسىمىزدى تانىتاتىن ەۋروپالىق تىڭ تەحنولوگيامەن نارلەنگەن باسەكەگە قابىلەتتى كيىم-كەشەكتەر, ءۇي جابدىقتارى مەن جيھازدارىن, باسقا دا بۇيىمدار جاسايتىن كەشەندى كاسىپورىن اشۋعا ۇمتىلىستارى بار ەكەن. قازاقتىڭ قولونەرى ارنايى ساۋدا ورىندارىندا ەۋروپا جۇرتشىلىعىنا ۇسىنىلىپ وتىرسا دەيدى.
سونىمەن بىرگە قازاق وتباسىنىڭ وشاعىن قورىپ وتىرعان انالارىمىزدىڭ قولىنان شىققان ونىمدەرى – قۇرت-ىرىمشىك, بالقايماقتارىن دا, قازى-شۇجىقتارىن, تارى-جەنتتەرىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا الەۋەتتىك مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەپ, ءتيىستى شەشىم قابىلدانسا دەگەن تىلەكتەرى جانە بار. قىسقاسى, پاريجدە قازاقى قولتاڭبا مولىنان كەزىكسە دەگەن اسىل ارماندارىنا تەربەتىلۋدە. نەسى بار, ءساتى ءتۇسىپ قالار. ...كارى كوشەلەرى تارامىستانىپ تارقاتىلادى. ءبىز تۇرعان قوناق ءۇي التى كوشە قيىلىسىنىڭ شەبەرىندە ۇشكىرلەنە ءيىلىپ تۇر. الگى دوڭگەلەنگەن ەنسىز دوعادا ساپرىلىسقان كولىكتىڭ نەشە اتاسى كەزىگەدى دەيسىز. تار جولمەن ىزعىتادى. تىلدەي تروتۋارىنىڭ جيەگىندە “كوگەندەلگەن” ءتۇرلى كولىكتەردەن كوز تۇنادى. ۇيىنەن شىعا سالىپ مىنىسكە تۇسەدى. ءبىر قاراعاندا ىڭعايلى, ءبىر قاراعاندا ادامىنان قۇجىناعان كولىگى, جۇرگەنى بار, جەلىدەگىسى بار, قۇمىرىسقاداي قۇجىنايدى. بىراق ءبىرىنىڭ جولىن ءبىرى كەسپەيدى, اركىم ءوز ورمەگىمەن اۋرە سەكىلدى. كولىكتەرىنىڭ باسىمى وتاندىق ۇلگىدەگىلەر, ونىڭ ۇستىنە شاپ-شاعىندارى, ۇرشىقشا ۇيىرىلەدى, ءناتى ۇنەمدى ءتارىزدى.
كوشە تىرشىلىگى باسقا دا سان قىرىمەن تاڭدانتادى. ءبىر مۇيىستە بومجدار قاراقوجالاق كۇيەلەشتەنىپ, جىلتىراعان كوزىمەن وڭمەنىڭنەن اتىپ, كەيبىرى جانىڭا جاناپ كەلە, الاقان جايا زارەڭدى ۇشىرسا, كەيبىرى وتكىنشىنىڭ ەتەگىنە جارماسىپ, قولىنداعى ساقينا-بىلەزىگىن سيپالاعىسى كەلىپ, جالبارىنا ءمۇلايىمسيدى. كوشە بويى بىجىناعان رەستوراندار, كافەلەر, جۇقانا ءدامحانالار. اتاقتى شارابىن با, الدە باسقا دا قىنۋلى ىشىمدىگىن بە, سىلقىتىپ جاتادى. كوزدەرى قىزارىپ, ءتۇرى كەلىسپەيتىن, اش-ارىق قالىپتىلار دا ۇشىراسىپ قالادى. پاريج, ءتىپتى بۇكىل فرانتسيا ىشىمدىكتى ءۇزىلىسسىز پايدالانۋدى تىيۋ جونىندە ءبىر شەشىمگە كەلىپ, ىمىراسىز كۇرەسكە تاس-ءتۇيىن بەكىنگەنىن ەستىپ, بىلدىك... كوشە جۇرگىنشىلەرى اسىعىس-اق. ارزانقول, ىڭعايلى, جەڭىل كيىنگەن. وندىرىستىك تسەحتان ەندى شىعا سالعانداي, جەڭىل جەلبەگەيلى. بۇدان ىنتى-شىنتىمەن جۇمىسقا دەن قويعانى بايقالادى. انە, كوشە بويلاپ جۇگىرىپ بارا جاتقاندارى قانشاما؟ تاڭعى بوي جازۋ ەمەس, مەزگىل تاڭداماي, دەنەسىن شيراق ۇستاۋدىڭ قامى دا. توپ-توبىمەن سپورتتىق جاتتىعۋدان شىققان بالالار مەن جاسامىستاردى نەمەسە سۇيەگى قاۋساعان كارى-قۇرتاڭدى ءجيى كورەسىڭ. جۇزدەرى قانداي اجارلى, ىشكى بۋىرقانىستارى بەتكە تەۋىپ تۇر. قيمىلدىڭ قۇدىرەتى دە. جالپى, ءپاريجدىڭ ستاديوندارى, سپورتتىق جاتتىعۋ ورىندارى تۇرعىندارعا ىڭعايلى ورنالاسقان. وركەنيەت ورەسى وسىدان-اق سەزىلەتىندەي. دەنساۋلىعى مىقتى ادامى كوپ بولسا, مەملەكەتى تەگەۋرىندى دەگەن ۇستانىمعا بەرىك بەكىنگەندەي. ... ءيا, پەردەلەر اشىلعان سايىن جاي تىرشىلىكتەن باستالعان كەڭىستىك پەن كوكجيەك ۇشتاسىپ, ۇلكەن ساياساتتىڭ ساعىمى سەبەزگىلەنىپ سەيىلە تۇسەدى.
بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا فرانتسيانىڭ قازاقستانمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا قول قويعان ەۋروپاداعى العاشقى مەملەكەت ەكەنى ەسكە ءتۇسىپ, ۇمىتكە تولى كوڭىل ماسايرايدى... ەكى مەملەكەتتىڭ قاتىناستارى ەندى باستالىپ وتىر, پەرسپەكتيۆاسى وتە قىزىقتىرادى. ...ءپاريجدىڭ كيەلى دە قاسيەتتى ەيفەل مۇناراسىنا شىقساڭىز, تولىق سىرعىمايتىن پەردە تۇتىمى قالمايتىنداي. قانشا دەگەنمەن 320 مەتر بيىكتىك باس اينالدىرعانىمەن, ساناڭ سەرگەك, وسى تۇرىسىڭ ەرمەك... كوككە شانشىلعان 120 جىلدىڭ ىشىندە مۇنارانى 150 ميلليوننان استام قوناق قۇمارتا قىزىقتاپتى. كۇشىنە سەنگەندەر 1710 باسقىشتى ساناپ باسىپ, شىرقاۋعا شىمىرىقپاي كوتەرىلەدى ەكەن. اشىق كۇندەرى مۇنارا باسىنان راديۋسى 70 شاقىرىمدىق قاشىقتىق ايقىن كورىنەدى. ...ءيا, كەڭىستىك كەڭەيىپ, كوكجيەك ۇزارا تۇسەدى ەكەن! ەندەشە ءپاريجدىڭ پەردەسىز ساتىنە تاپ قىلا بەرسىن دەپ تىلەيىك!
قايسار ءالىم,
استانا-پاريج-استانا.
