گازەتكە بەت ازىرلەۋ بارىسىندا گينەكولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنەن دە سۇحبات الۋعا ءتيىستى ەدىك. ءفوتوتىلشى ەكەۋمىزگە دارىگەردى كابينەتىنىڭ الدىندا ءبىراز كۇتۋگە تۋرا كەلدى. قارالۋعا كەلگەن ناۋقاس كەلىنشەك كيىنىپ, شىعىپ كەتكەننەن كەيىن ءبىزدى قابىلداعان ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بىرازعا دەيىن ءوز-وزىنە كەلە الماي, اۋىر كۇي كەشىپ وتىرىپ قالدى.
– كەشىرەرسىزدەر! – دەدى ءبىر ۋاقىتتا دارىگەر. – جاپ-جاس قوي. قانداي وبال! ءتورت بالاسى بار ەكەن...
ءبىز اڭگىمە اۋانىن بىردەن تۇسىنبەسەك تە, جايسىز جاعدايعا تاپ كەلگەنىمىزدى ءبىلىپ, ءۇنسىز قالدىق. دارىگەر ءسوزىن جالعاستىردى.
– بۇل اۋرۋ بىلدىرمەي قۇرتادى. ەڭ جامان جەرى دە وسى. جاڭاعى جاس كەلىنشەكتىڭ كۇيەۋى قايتىس بولعانىنا سەگىز جىلداي بولىپتى. ءتورت بالاسىن ءوزى جالعىز سۇيرەپ ءجۇرىپ, دارىگەرگە قارالۋعا دا مۇرشاسى بولماعان عوي. جاستاي جەسىر قالسا دا كۇيەۋگە شىعۋدى ويلاماعان. بۇل – جاتىر موينى ىسىگى. ابدەن اسقىنعاندا كەلىپ تۇر... ەرتەرەك قارالسا, مۇنداي جاعدايعا دۋشار بولماۋى مۇمكىن ەدى؟!
قاراپ وتىرساق, قازىردە ۇلت تاڭداماي, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ايەلدەر اراسىندا دەندەپ بارا جاتقان دەرتتىڭ ءبىرى – وسى جاتىر موينىنىڭ ىسىگى.
ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماي, وسى كەسەلدىڭ شەڭگەلىنە ىلىكپەۋ ءۇشىن الدىن الا ساقتاندىرۋ, اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتادى. جۇمىسباستى قىز-كەلىنشەكتەر مۇنىڭ بىرەۋىن بىلسە, بىرەۋىن بىلمەيدى. ماسەلەن, جىل سايىن جىل باسىندا قازاقستاندا ءداستۇرلى تۇردە جاتىر موينىنىڭ ىسىگى تۋرالى حاباردار ەتۋ اپتالىعى وتەدى. بۇل شاراعا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن باستاپ, قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارى جانە ايماقتىق ونكولوگيالىق ورتالىقتار مۇددەلىلىك تانىتادى. جوسپارلى شارالار شەڭبەرىندە بارلىق جاستاعى ايەلدەر تەگىن گينەكولوگيالىق تەكسەرۋلەردەن وتۋگە شاقىرىلادى. تەكسەرۋ بارىسىندا پاپ-تەست (وزگەرىسكە ۇشىراعان, ياعني اتيپيالىق جاسۋشا بار-جوقتىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن جاتىر موينىنان جاعىندى الۋ) جۇرگىزىلەدى.
ال ءبىز بۇل ماقالامىزدا دارىگەرلەر ادام اعزاسىنداعى ەڭ قىمبات, «ەڭ قادىرلى» ورگان دەپ ەسەپتەيتىن جاتىر موينى ىسىگىنە شالدىقپاۋدىڭ جولدارى بار ەكەندىگىن قىز-كەلىنشەكتەر قاپەرىنە سالۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعانىمىز بەلگىلى.
ماسەلەن, پاپ-تەستىدەن ءوتۋ مۇمكىندىگى قازاقستاندا ونكولوگيالىق قىزمەتتى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە بەس جىلدا ءبىر رەت 30-60 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەرگە بەرىلەدى.
الماتىدا جاتىر موينىنىڭ ىسىگىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن اشىق ەسىك كۇنىن وتكىزىپ جۇرگەن قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىم-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى ايەلدەردە ەشقانداي اۋرۋ بەلگىلەرىنىڭ بولماعاندىعى ءبارى جاقسى دەگەن ءسوز ەمەس دەيدى. جاتىر موينى ىسىگى اسقىنعانعا دەيىن ەشقانداي بەلگىلەرسىز جۇرەتىنىن جوعارىداعى وقيعا ايتىپ تۇرعان جوق پا؟! مۇنداي جاعدايدا ادامعا ءبىرىنشى كەزەكتە الدىن الا دارىگەرگە قارالىپ تۇرۋ كومەكتەسپەك. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتىمىز بۇعان تەگىن تەكسەرىلۋگە جاعداي تۋعىزعان.
ياعني, پاپ-تەستىنىڭ تەرىس ناتيجەسى جاتىر موينىندا اتيپيالىق جاسۋشالار جوق دەگەندى بىلدىرەدى. ال پاپ-تەستىنىڭ وڭ ناتيجەسى جاتىر موينىندا «ناشار» جاسۋشالاردىڭ بار ەكەندىگىن ءبىلدىرۋى ىقتيمال, دەمەك سىزگە قوسىمشا زەرتتەۋدەن وتكەن ءجون.
دەندەپ تۇرعان دەرت تۋرالى قازاقستاننىڭ باس ونكولوگى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى ديليارا قايداروۆا بىلاي دەيدى: «جاتىر موينىنىڭ ىسىگى اۋرۋى الەمدەگى ەلەۋلى ماسەلە بولىپ تۇر. بۇل كەسەل قاتەرلى ىسىكتەردىڭ ىشىندە دۇنيە جۇزىندەگى ايەلدەردە ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن تۇرىنە اينالدى. وبىر اۋرۋلارى بويىنشا جاتىر موينى ىسىگى ەكىنشى ورىنعا شىقتى. جىل سايىن جارتى ميلليونعا جۋىق ايەل وسى اۋرۋعا شالدىعىپ, شامامەن 288 مىڭ ايەل كوز جۇمادى. جاتىر موينى ىسىگىنىڭ قوعامعا كەسىرى ۇلكەن. ويتكەنى, بۇل اۋرۋ اسىرەسە 30-40 جاستاعى جانە ودان ۇلكەندەۋ جاستاعىلاردا كەزدەسەدى. بۇل ايەلدەردىڭ وتباسىن قۇرىپ, قىزمەت ەتىپ, بالا باعىپ, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەن قولدارى بوسامايتىن كەزەڭى. جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىگى دياگنوزى ايەلدىڭ جەكە باسىن, ونىڭ وتباسىن, دوستارىن ۇلكەن كۇيزەلىسكە سالادى. جانە ونى ەمدەۋگە مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان قىرۋار قارجى جۇمسالاتىندىعىن دا ەسكەرۋ قاجەت».
ەۋروپا ەلدەرىندە جىل سايىن جاتىر موينى ىسىگى اۋرۋىنا 60 مىڭ ايەل شالدىعىپ, 30 مىڭ ايەل باقيلىق بولادى. دۇنيە جۇزىندە قازىر وسى دياگنوزبەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ايەلدەردىڭ سانى 175 مىڭنان اسقان. بۇل دا تولىق ستاتيستيكا ەمەس.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل اۋرۋ 2015 جىلى 1826 ايەلدە بار ەكەنى انىقتالعان. ونىڭ ىشىندە اۋرۋدىڭ اسقىنعان جانە كەڭ تارالعان ءتۇرى 233 ايەلدە كەزدەسكەن, بۇل – 12,9 پايىز. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇرناعى جىلى قازاقستاندا وسىناۋ دەرتتەن 600-دەن اسا ايەلدىڭ قايتىس بولعاندىعى تىركەلگەن. وتكەن جىلعى دەرەكتەر بويىنشا, ەلىمىزدە «جاتىر موينى ىسىگى» دياگنوزىمەن ەسەپتە تۇرعان ايەلدەر سانى 11 578 بولعان. ءتيىستى مەكەمەلەر قازىر 2016 جىلدىڭ دەرەكتەرى زەرتتەلىپ, دايىندالىپ جاتقانىن ايتادى.
وعان دەيىن مامانداردىڭ ايتارى, بەرەر كەڭەسى تومەندەگىدەي. قازىرگە پاپ-تەست جاتىر موينى وبىرىنىڭ الدىن الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولىپ تابىلماق. جاتىر موينىنان الىنعان جاعىندى اتيپيالىق جاسۋشالاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وزگەرىسكە ۇشىراعان مۇنداي جاسۋشالار سايكەس ەمى بولماسا, ۋاقىت وتە كەلە وبىرعا اينالۋى ىقتيمال. دامىعان ەلدەردە سكرينينگتىڭ تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلۋى جىل سايىن انىقتالاتىن جاڭا اۋىرعاندار سانىن ەكى ەسەگە قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ماماندار ناقتى زەرتتەۋلەر دالەلدەگەندەي, دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان جاپپاي سكرينينگ ارقىلى وسى اۋرۋدىڭ 80 پايىزىنا دەيىن الدىن الۋعا بولادى دەيدى. ونىڭ ۇستىنە بىزدە قازىر تيىمدىلىگى جوعارى ءۇش ۆاكتسينا بار, ولار ونكوگەندى قاۋىپتىلىگى جوعارى ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسى ينفەكتسياسىن جۇقتىرۋدىڭ جولىن كەسەتىن كورىنەدى.
قىسقاسى, قوعامدى جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنەن قۇتقارۋ ءۇشىن بۇل اۋرۋدى جاڭا عىلىمي زەرتتەۋلەر تاقىرىبى رەتىندە قاراستىرعاننان گورى, سكرينينگ, ياعني ەرتە باستان تەكسەرىلۋ مەن ەگۋ ارقىلى الدىن الۋ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانعاننان باسقا جول جوق.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
