ايماقتار • 16 تامىز, 2017

قالباتاۋداعى قالامگەر تويى

1290 رەت

كورسەتىلدى

14 مين

وقۋ ءۇشىن

باتىرلار مەن اقىنداردىڭ ەلى, دۇلدۇلدەر مەن بۇلبۇلداردىڭ مەكەنى بولعان جارما ءوڭىرى تالاي شارشى توپتا: اق بورانمىن, سولتۇستىكتەن ويقاستايىن, جامانعا ۇرەي, جاقسىعا وي تاستايىن. ايتىستىڭ رۇستەم داستان بالۋانىمىن, قالايشا مىنا توپتا ايقاسپايمىن, – دەپ ءسوز باستاعان قازاقتىڭ كورنەكتى ايتىسكەر اقىنى, شەجىرەشى, جۋرناليست قاليحان التىنباەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىن ەل ەسىندە قالارلىقتاي ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

Egemen Qazaqstan

ەل كوڭىلىن سەرپىلتكەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش

ايتىستىڭ اقتاڭگەرىنە ارنالعان شارالار لەگى اۋدان ورتالىعى – قالباتاۋ اۋىلىندا اقىننىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان باستالدى. سول قولىندا – دومبىراسى, يىعىندا - جەلبەگەي جامىلعان شاپانى. قۇددى, «قايسىڭ بارسىڭ؟» دەپ ءدال قازىر ايتىسقا شىعاتىنداي, قىرانداي قومدانىپ وتىرعان بالۋان ءبىتىمدى قالپى ەرەكشە اسەر قالدىرادى ەكەن. «قاليحان اقىننىڭ بەينەسىن سومداۋ جونىندەگى ۇسىنىس بىلتىر كۇز ايىندا تۇسكەن ەدى. ۇلىم ەركەبۇلان ەكەۋمىز بىرلەسە جۇمىس ىستەدىك. كوپ ىزدەندىك. جازعان ەڭبەكتەرىن, ءار جىلدارداعى ايتىستارىن سان مارتە پاراقتاپ شىقتىق. ەسكەرتكىشتىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارى جاسالدى. كوميسسيا وسى نۇسقاسىن بەكىتتى. ايتىسكەر اقىننىڭ وبرازىن بارىنشا اشۋعا تىرىستىق. باعاسىن جۇرتشىلىق بەرە جاتار», - دەيدى ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى, اباي اۋدانى, سارجال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, ءمۇسىنشى ەرتىس تاتيەۆ. بالكىم اقىننىڭ تاسقا اينالعان بەينەسى شىنايى شىققاندىعىنان بولار, بالكىم ەل-جۇرتى «بۇقتىرما تاسقىنىنداي بۋىرقانعان» ايتىسكەر ۇلىن شىن ساعىنعاندىعىنان بولار, بۇل كۇنى تۇلعا جايىندا لەبىز ايتقان ادامنىڭ ءبارى تەبىرەنە, تولقي سويلەدى.

ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىندا ءبىرىنشى بولىپ ءسوز سويلەگەن ارداگەر جۋرناليست, اقىننىڭ شاكىرتى ماۋىتقازى زۇكەنوۆ قاليحان التىنباەۆتى 1959 جىلدان بەرى تانيتىندىعىن, تالاي ايتىسقا, تالاي جىر ءمۇشايرالارىنا بىرگە قاتىسقان ساعىنىشتى ساتتەرىن ەسكە الىپ:

ايتىستىڭ اتانىپ ەد قۇلاگەرى,

مۇسىرەپوۆ اعاسى «ەڭبەك ەرى».

«بۇگىن ماعان قاليحان ۇنادى» دەپ,

باس شايقاپ, ونەرىنە باعا بەردى.

توپ جارىپ, تارلانبوز بوپ سان ايتىستا,

نامىسىن وبلىستىڭ قورعاپ ەدى.

اتاسى اقىندىقتىڭ جارما ەدى عوي,

رۋحى 17 اقىن قولداپ ەدى», - دەپ ءسوزىنىڭ سوڭىن ولەڭمەن تۇيىندەدى.

ءدۇلدۇل اقىننىڭ ءدۇبىرلى تويىنا ۇلىلار مەكەنى – اباي ەلىنەن اۋدان اكىمى تۇرسىنعازى مۇساپىربەكوۆ, شەجىرەشى, ەتنوگراف مولدابەك جانبولات ۇلى باستاتقان ارنايى دەلەگاتسيا كەلدى. وسى دەلەگاتسيا اتىنان ءسوز العان ابايلىق اقىن تولەگەن جانعاليەۆ قاليحان التىنباەۆتىڭ شىڭعىستاۋ ەلىنە دە بوتەن ەمەس ەكەندىگىن, توبىقتى جۇرتىن باستاپ كەلگەن ماماي باتىر جونىندە تۇڭعىش پوەما جازىپ, كىتاپ شىعارعانىن ايتىپ:

حان شىڭعىس پەن قارت قاراۋىل سىلكىندى,

قالباتاۋعا حابارشى عىپ مۇنار بۇلت.

قالاعامنىڭ قايتا تۋعان بەينەسىن,

قاراشىقتاي ساقتاپ ەندى تۇرار جۇرت, - دەپ اقىنعا ارناعان جىرىن وقىپ بەردى. سەمەيدەگى «حالىقتىق اقىندار ورتالىعىنىڭ» جەتەكشىسى, ايتىسكەردىڭ شاكىرتى, شاكىرتى عانا ەمەس, ساحنادا تالاي مارتە ءسوز سايىستىرعان دامەش ومارباەۆا ۇستازىنا, زامانداسىنا دەگەن قۇرمەت, ىزەت-ءىلتيپاتىن دومبىرامەن جەتكىزدى. مەرەيتوي يەسىنىڭ كوزىن كورىپ, سوڭىنا ەرىپ, ءسوزىن تىڭداعان الاشتانۋشى, بەلگىلى جازۋشى, عالىم تۇرسىن جۇرتباي قالباتاۋ تورىندەگى ەڭسەلى ەسكەرتكىش قاليحان التىنباەۆتىڭ جەكە باسىنا, اقىندىعىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىش ەمەس, قازاقتىڭ قايسارلىعىنا, سوزىنە, تىلىنە ورناتىلعان ەسكەرتكىش ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ء«ار زاماندا, ءار قوعامدا ادامداردىڭ اراسىندا, تالانتتاردىڭ اراسىندا قاپ تۇبىندە جاتقان الماس كەزدىكتەر بولادى. قاليحان التىنباەۆ تا كوشپەلى زاماننان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ الماس كەزدىگى. جۇرت قاليحاننىڭ ساحناداعى ءبىر اۋىز سوزىنە ءتانتى بوپ, اڭىز عىپ ايتىپ جۇرەتىن. اسىرەسە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 70 جىلدىعى كەزىندە شىڭعىستاۋعا ارناعان «الىبىم مۇحتار كەلەدى, جارىعىم مۇحتار كەلەدى, وزەندەر جول بەر بۇرىلىپ» دەگەن شۋماقتارى جالعىز سەمەي وڭىرىنە ەمەس, بۇكىل قازاقستانعا ءتامسىل بولىپ تارادى. ول كەزدە اقىنداردىڭ اۋىلداعى, اۋدانداعى, وبلىستاعى, رەسپۋبليكاداعى ايتىستاردا ايتاتىن سوزدەرىن ۇگىت-ناسيحات بولىمدەرى قاراپ, «وسى ءسوزدىڭ ايتاسىڭ» دەپ بەكىتىپ بەرەتىن. قاليحانداردىڭ, ماناپ كوكەنوۆتەردىڭ تالانتىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, ولار بەلگىلەپ, ءپىشىپ, بەكىتىپ بەرگەن سوزدەرگە وزگەرىس ەنگىزىپ, حالىقتىڭ سۋىرىپ سالما ونەرىن تابان استىندا حالىققا جاريا ەتتى. ايتىسكەردىڭ ء«ۇش بايتەرەگى», ەكى ەلى اۋىزعا ءتورت ەلى قاقپاق قويىلعان زاماندا ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياستاردى جاسقانباي جىرعا قوسقانىن حالىق وسى كۇنگە دەيىن جاتقا بىلەدى. قازىرگى ايتىس ونەرى تۋرالى ايتقان كەزدە ءسوزدىڭ باستاۋىندا قاليحانداردىڭ تۇراتىنى سوندىقتان», - دەيدى جازۋشى.

ايتىستىڭ بەس تىرەگىنىڭ ءبىرى

ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان كەيىن جۇرتشىلىق ايتىس كورۋگە مادەنيەت ۇيىنە قاراي اسىققان. الايدا جىر دوداسى باستالعانعا دەيىن كورەرمەن قاۋىم جارمالىق ونەرپازداردىڭ ونەرىن تاماشالاپ قانا قويماي, تاعى دا ءبىر سالتاناتتى شارانىڭ كۋاسى بولدى. ەڭ الدىمەن ءسوز تىزگىنىن العان اۋدان اكىمى نۇرلان سىدىقوۆ: «قاليحان اعانىڭ ولەڭدەرىن كىشكەنتايىمىزدان جاتتاپ وستىك. اسىرەسە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا ايتقان: «ميلليون قويىن وربىتكەن, كودە سايىن ءتول بىتكەن. توپىراعى تورقاداي, جاپىراعى قامقاداي, قارا سۋى سورپاداي, شىڭعىس دەگەن جەر وسى» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمىزدە» دەي كەلە, اقىننىڭ 90 جىلدىعى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» ماقالاسىمەن ۇندەستىك تاۋىپ جاتقانىنا توقتالىپ, مەرەيتويعا الىس-جاقىننان ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتارعا العىسىن ايتتى. شارا اياسىندا ايتىسكەردىڭ ءتالىمىن كورىپ, تاربيەسىن العان ارداگەر جۋرناليست ماۋىتقازى زۇكەنوۆ پەن اقىن دامەش ومارباەۆاعا جانە وسى اۋداننىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ جۇرەتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆقا «جارما اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىنىڭ تابىس ەتىلۋى ورايى كەلگەن ورىندى ءىس بولعانى انىق.

ون ەكى ايتىسكەردى جارما توپىراعىنا باستاپ اكەلگەن ءجۇرسىن ەرمان باستاعان, قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى نەسىپبەك ايتوۆ, استانادان وسى شاراعا ارنايى كەلگەن اقىننىڭ جيەنى جاننا قۇرمانعاليەۆا قوستاعان قۇرمەتتى قوناقتار الامان ايتىس الدىندا كەڭەستىك كەر زاماندا ءتول ونەرىمىزدى تورگە سۇيرەپ, تۋىن جىقتىرماۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ساناۋلىلاردىڭ بىرەگەيى قاليحان التىنباەۆتى ءبىر ءسات تولعانا ەسكە الىپ, ەستەلىكتەرىن ايتتى. «ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىندا «قاليحان ايتتى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز بۇكىل قازاققا ماتەل بوپ تاراپ كەتتى.

تۋعىزدى شىڭعىس مامايدى,

تۋعىزدى شىڭعىس ابايدى,

گيمالايداي مۇحتاردى

ەندى مىنا جۇرت نە دەيدى

تۋعىزباسا قۇدايدى, - دەگەن ەدى سول كەزدە اقتاڭگەر اقىن. سويتكەن قالاعاڭ كوز الدىمىزدا تاريحقا اينالدى. قاليحان التىنباەۆ جارماعا, شىڭعىستاۋعا سىيمايتىن ازامات, ول قازاق دەگەن حالىقتىڭ ۇلكەن ارىپپەن جازىلاتىن ۇلكەن تۇلعالارىنىڭ ءبىرى», - دەدى ن.ايتوۆ. ال ءجۇرسىن ەرمان 1984 جىلدان ايتىستىڭ تەلەديدارداعى ەكىنشى عۇمىرى باستالعاندا ءتول ونەردىڭ كوشىن جوندەپ, جولعا سالىپ بەرگەن 5 ادامنىڭ ەسىمىن جەكە-جەكە اتاپ ءوتتى. «ولار - قىزىلورداداعى ماناپ كوكەنوۆ, شىمكەنتتەگى كوپباي وماروۆ, كوكشەتاۋداعى كوكەن شاكەەۆ, وزبەكستانداعى انارقۇل قۇلمانوۆ جانە بۇگىن ءبىز جۇرت بولىپ ەسكە الىپ جاتقان قاليحان التىنباەۆ بولاتىن. بۇلار ەسكى ءداستۇردى بىلەتىن سۇڭعىلا جاندار ەدى. ايتىستىڭ نە ەكەنىن ۇمىتىپ قالعان كەزىمىز ەدى عوي ول ۋاقىت. قالەكەڭ ايتىستىڭ شىن اقتاڭگەرى بولدى. كوپ ايتىسقان جوق. سوڭىنان جاستار كەلدى. سولارعا جول كورسەتتى. جالپى, سەمەي وڭىرىنەن قۋاتتى اقىندار قاۋلاپ شىعىپ جاتسا, سونىڭ ءبارى قاليحاننىڭ شاكىرتتەرى دەپ بىلگەن ءجون», - دەدى ج.ەرمان.

قاليحان التىنباەۆ جارما اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەنىمەن سانالى عۇمىرىنىڭ 37 جىلىن كوكپەكتى اۋدانىندا وتكىزىپ, سونداعى اۋداندىق گازەتتە قاراپايىم تىلشىلىكتەن باستاپ, رەداكتوردىڭ ورىنباسارىنا دەيىنگى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارعانى بەلگىلى. تالاي ايتىسقا وسى ءوڭىردىڭ اتىنان شىعىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كوكپەكتىدەگى 10-عا جۋىق ەلدى مەكەننىڭ اتاۋلارىنىڭ قازاقشالانۋىنا ۇلەس قوسقانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەۋى دە مۇمكىن. دارا تۇلعانىڭ تورقالى تويىنا كوكپەكتىلىك دەلەگاتسيانى باستاپ كەلگەن اقىننىڭ ۇلى قالباي قاليحان ۇلى كوكپەكتى جۇرتشىلىعىنىڭ ىستىق سالەمىن جەتكىزىپ, ايتىسكەردىڭ مەرەيتويى قاراشا ايىندا بۇل اۋداندا دا اتالىپ وتەتىنىن ايتتى.

ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قوناقتاردىڭ لەبىزدەر لەگى تولاستاعان تۇستا ءجۇرسىن ەرمان ساحناعا شىعاتىن ايتىسكەرلەردىڭ العاشقى جۇبىن حابارلاعان. «شىعىستاعى تۋىستار ارمىسىڭدار, كۇندى دە ەلدەن بۇرىن كورەتۇعىن» دەپ ءسوز باستاعان الاشتىڭ ازۋلى اقىنى رينات زايىتوۆ پەن كەيىنگى كەزدەرى ساحنادا كوپ بوي كورسەتپەي كەتكەن سەمەيدىڭ تاعى ءبىر تۇلەگى فارحات مارات ۇلىنىڭ جىر سايىسى ايتىسقا شولىركەپ جۇرگەن جارما جۇرتشىلىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەۋگە بولادى. سۇلۋسارىنىڭ تۋماسى فارحات مەرەيتوي يەسىنىڭ ء«تىلشى دە, جىرشى دا بولعانىن, ەل باسقارعان باسشىلارعا سىنشى دا بولعانىن» تىلىنە تيەك ەتسە, «اق سيسا» ماقامىنا سالعان رينات: «كۇنىنە التىن ادام تابىلسا دا, قازاققا التىنباەۆ تابىلمايدى» دەپ اقىننىڭ اسقاق بەينەسىن ەل جادىندا تاعى ءبىر مارتە جاڭعىرتتى. ەكىنشى جۇپ بولىپ ءسوز قاعىستىرعان الماتىلىق قازىرەت بەردىقان مەن شۇعايىپ سەزىمحاننىڭ ايتىسى دا تارتىستى ءوتتى. اسىرەسە قازىرەت بەردىقاننىڭ: «اكەسى دە تەكتى عوي ءبىر ارىپپەن, اۋزىنا قۇم قۇيعان ءۇش ءارىپتىڭ» دەگەن تىركەسى قىسپاقتى زاماندا ۇلىنا ءاليحان دەپ ات بەرە الماعان تەكتى اكەنىڭ «اتتەگەنايىن» ايگىلەپ, باتىلدىعىن پاش ەتكەندەي بولدى. جالپى, بۇل كۇنى ەل الدىنا شىققان اقىنداردىڭ ءبارى ءارىسى بي بورانباي, ەر جانىبەك, بەرىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ءادي ءشارىپوۆ, تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا, داۋلەت تۇرلىحانوۆ, روزا رىمباەۆاداي تۇلعالاردى دۇنيەگە اكەلگەن, ءوندىرىسى مەن ونەرى قاتار ورگە باسقان جارما جەرىنىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىعىن عانا ەمەس, ەلدىڭ, جەردىڭ جايىن دا جىرعا قوسىپ, ايتىسسۇيەر اعايىننىڭ ايىزىن قاندىردى. قاليحان التىنباەۆ ءوزىنىڭ «قالباتاۋ» اتتى كىتابىندا بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ 14 اۋدانىن سيپاتتاي كەلىپ:

بورودۋليحا مەن شۋلبا بار,

كەسەك-كەسەك تۇلعا بار.

ۋكراين, ورىس, نەمىس بار,

كارتوپ پەنەن جەمىس بار,

نە كەرەگىڭ تەگىس بار

تەك قازاق تىلىنەن كەمىس بار», – دەپ جازعانى بار ەدى. اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, ء«بىر كەمىس» تۇس ايتىسكەر تۋىپ-وسكەن جارما اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى ءبىر مەكتەپكە ءالى كۇنگە دەيىن تۇلعا ەسىمىنىڭ بەرىلمەي كەلە جاتقاندىعى. ايتىسكەر سەرىكزات دۇيسەنعازين قالباتاۋداعى ماياكوۆسكي اتىنداعى مەكتەپكە التىنباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ كەرەكتىگىن ايتقاندا زال تولى كورەرمەن توقتاۋسىز شاپالاق سوعىپ, سول مەزەتتىڭ جەتكەندىگىن انىق اڭعارتقانداي بولدى. التى ساعاتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان ايتىس قورىتىندىسىندا نەسىپبەك ايتوۆ باستاعان قازىلار القاسى الماتىلىق قازىرەت بەردىحاندى باس جۇلدەگە (1,5 ميلليون تەڭگە) لايىق دەپ تانىدى. ءى ورىندى اسپانبەك شۇعاتاەۆ (پاۆلودار وبلىسى, 1 ميلليون تەڭگە), ءىى ورىندى سەرىكزات دۇيسەنعازين (استانا قالاسى, 800 مىڭ تەڭگە), ەكى ءۇشىنشى ورىندى اسەم ەرەجەقىزى (سەمەي قالاسى) مەن ەركەبۇلان قاينازار (استانا قالاسى, 350 مىڭ تەڭگە) ءوزارا ءبولىستى. وزگە اقىندار ىنتالاندىرۋ سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. ايتىستىڭ اقتاڭگەرىنە ارنالعان شارالار لەگى كەلەسى كۇنى دە جالعاسىن تاۋىپ, تاي, قۇنان, جورعا, الامان بايگە سايىستارىمەن تۇيىندەلدى.

ءۇش بايتەرەك

تۋعان عوي نەلەر تالانت ەلدەن ەرەك

وتسە دە قانشا ۋاقىت ورنى بولەك.

قازاقتىڭ ادەبيەتى ورمان بولسا,

بار ەدى سودان شىققان ءۇش بايتەرەك.

بىرەۋى بايتەرەكتىڭ ساكەن دەيمىن,

ول سەنىڭ ماقتان تۇتار اكەڭ دەيمىن.

جاساعان سول سابازعا ءمۇسىن بار ما؟

بار بولسا, كورسەتىڭدەر, اكەل دەيمىن.

ءوزى اقىن, ءوزى اكىم, ءوزى سۇلۋ

وت ەدى-اۋ ماڭايىنا شاشقان جىلۋ.

اققان جۇلدىز سەكىلدى از عۇمىردا