قازاقتىڭ بەتى ەڭبەككە بۇرىلدى
قازاق حالقى بۇكىل ومىرىندە ءتورت ت ۇلىك مالمەن جان باققان. مەنىڭ اكەم دوسىمجان جاقىپوۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى, 1911 جىلى تۋعان, 91 جاسىندا ومىردەن وزدى. ەشكىمدە شارۋاسى جوق, بوتەن ىسكە كىرىسىپ, ارالاسپايتىن. قارا جۇمىستىڭ ارداگەرى ەدى. قۇرمەتتى زەينەتكەرلىككە شىعىسىمەن اۋىلداعى تۇرعىن ءۇيدىڭ جانىنداعى بار-جوعى 10 سوتىق جەرگە جوڭىشقا ەگىپ, جازدا سول جەردەن قولىنداعى ازىن-اۋلاق مالىنا ءبىر قىسقا جەتەتىندەي ءونىمدى ءۇش رەت شاۋىپ جيناپ الاتىن. بۇل تۋرالى اۋداندىق گازەتتە ماقتاپ ماقالا جازعاندار بار. قازاق حالقى ەرەكشە حالىق قوي. مەن قازاقتى ەرىنشەك, جالقاۋ دەگەندەرمەن كەلىسپەيمىن. كەيدە ءوزىمىزدى وزگە اعايىندارمەن سالىستىرىپ, ارزان كۇلكىگە اينالدىرىپ, جاعىمسىز ادەتكە بوي الدىرتاتىنىمىز جانعا باتادى. وعان مىسال, ارامىزدا ونەرتاپقىش, جاڭالىققا جانى قۇمار ىزدەنىمپاز جاستار وتە كوپ. گازەت, جۋرنال بەتتەرىن اقتارساڭ نەشە ءتۇرلى ونەرتاپقىشتاردى كەزىكتىرەسىڭ. سولاردىڭ ءبىرى – الماتىلىق ءادىلحان ايداربەكوۆ دەگەن ازامات. ول ءشوپ شاباتىن پنەۆماتيكالىق ماشينا ويلاپ تاپقان. سول ماشينا جوڭىشقانى شاپقاندا بىردەن ورىپ الىپ, توپىراققا تۇسىرمەي كەپتىرىپ, جينايتىن ورىنعا جىبەرەدى. وسى تاسىلدە جوڭىشقانىڭ قۇرامىنداعى كەراتين, پروتەين سياقتى مالدىڭ اعزاسىنا وتە قاجەتتى ۆيتاميندەر بۇزىلماي, تابيعي قالپىندا ساقتالىپ قالادى. جوڭىشقانى شاۋىپ, جيناپ العان جەردى ۋاقىت وتكىزبەي, بىردەن سۋارسا, ءبىر جازدا 6-7 رەت شاۋىپ, تازا ءونىم جيناۋعا بولادى ەكەن. الايدا ءادىلحان وسپانقۇل ۇلىنىڭ وسى ەڭبەگىن جاريا ەتىپ, وندىرىسكە قويۋعا ەش جەردەن قولداۋ تاپپاي, سان سوعىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولىپتى. قولىندا بيلىگى بار اقشالى ادامدار ونەرتاپقىشپەن ورتاقتاسقىسى كەلەدى. ونەرتاپقىشتا 1995 جىلدان مەملەكەتتىك تەكسەرىستەن وتكەن ەكى بىردەي پاتەنتى بار. ونىڭ ەسەبى بو-
يىنشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە 25 مىڭ پنەۆماتيكالىق ءشوپ شاباتىن ماشينا جاساپ شىعارۋ كەرەك. وسى جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلسا, 60 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا بولادى ەكەن. ءوستىپ ازعانتاي جەردەن كوپ ءونىم الۋعا بولاتىندىعىن ونەرتاپقىش تاپتىشتەپ سەندىرۋدە. بۇل ىسكە مەملەكەتتىك تاراپتان بىلىكتى قولداۋ كەرەك سياقتى.
مەملەكەتتىك تىلدى نەگە مەنسىنبەيدى؟
گەوگرافيالىق قۇلاشىمىزدى الىسقا سەرمەگەندىكتەن, كازىرگى زاماندا اعىلشىن ءتىلىن بىلگەن وتە پايدالى. بىراق, ءبىرىنشى سىنىپتان ءۇش بىردەي ءتىلدى يگەرۋ وتە قيىن. بالالاردىڭ بارلىعى ۆۋندەركيند ەمەس. قازاق بالاسىنا, جالپى قازاقستاندىقتارعا مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ءبىرىنشى يگەرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ قازاقي مەنتاليتەتىمىز ەرەكشە. قوناق كۇتۋ, ۇلكەندى ۇلكەن دەپ, كىشىنى كىشى دەيتىن, سىيلاستىق قاسيەتتەرىمىز بارشىلىق. باسقا ۇلت وكىلدەرى قازاقشا سويلەپ تۇرسا, قالاي قازاقشا سايراپ تۇر دەپ تاڭداي قاعامىز. ول دەگەنىمىز, قازاق جەرىنىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ىشكەن ادامنىڭ قازاق جەرىنە, ۇلتىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت ەمەس پە؟! ال كوشەدە كەزىگە قالعان ەكى قازاق ءبىر-بىرىمەن ورىس تىلىندە سويلەسىپ تۇرسا, قاراداي قارنىمىز اشادى. بۇل دەگەنىمىز − وتكەن عاسىردىڭ قاسىرەتى. ورىس تىلىنە دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ باسىم بولعاندىعى. ەندىگى جەردە اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەندەي, مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى دەگەن ەكەنبىز, ەندەشە سول مەملەكەتتىك تىلگە ەرەكشە باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قاجەتتىلىك تۋىندايدى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەۋگە تالپىنعان ادام مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە ىنتالانادى. بارا-بارا بارلىق ءىس قاعازدارى مەملەكەتتىك تىلگە بىرتىندەپ كوشەتىن بولادى.
جاعىمسىز ادەت جارعا جىعادى
قوعامدا جاعىمسىز ادەتتەر وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – جاعىمپازدىق. جاعىمپازدار كوبەيىپ, جازىلمايتىن دەرتكە اينالىپ بارادى. جاعىمپازدىق جايلاعان مەملەكەت ەش ۋاقىتتا العا جىلجۋى مۇمكىن ەمەس. ولاردى دەر كەزىندە اشكەرەلەپ وتىراتىن ءسوزى وتكىر, سىنى الماس قىلىشتاي شاۋىپ وتەتىن بەدەلدى شىعارماشىلىق توپ قۇرىلۋى كەرەك. ول توپ مەملەكەتتىك تاراپتان قولداۋ تاباتىن, ايتقانى بۇزىلمايتىن, بۇلجىمايتىن قوعامداعى قالىپتاسقان ىرگەسى مىقتى ءبىر ۇجىم بولۋى ءتيىس. وسىندايدا وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ ءبىر سىقاعى ەسكە تۇسەدى. «باستىعىڭا جاعىنۋ ءۇشىن, باستىعىڭ نە ىستەسە سونى ىستە, كۇلسە كۇل, جىلاسا جىلا, وتىرسا وتىر, تۇرسا تۇر, ت.ت. اگاراكىم باستىعىڭ ولە قالسا, كومە سال» دەپتى. جاعىمپازدار, جانتورسىقتار كىمدەر دەيسىز عوي؟ ولار – ءبىلىمى تاياز, ءوز كۇشىنە ءوزى سەنبەيتىن, شاماسى كەلمەيتىن ىسكە «ىنتاسى» زور ادامدار. نەمەسە, العاشقى تاڭداعان ماماندىعىنىڭ دارەجەسى تومەن ەكەندىگىن سەزىنىپ, تالانتى تابيعاتىندا جوق بولسا دا حالىققا تانىمال بولعىسى كەلەتىن قىزمەتتى اڭساعاندار. ولار – مانساپقورلىقتىڭ ناعىز قۇلدارى.
مادەنيەتكە كاسىبي ماماندار كەرەك
قازىرگى كەزدە قازاقستانداعى بارلىق وبلىس, اۋداندارداعى مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىندا ىستەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى بولىپ كەلەتىنى راس. ال وكىنىشكە قاراي, وندا مۋزىكا, تەاتر ونەرى سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سيرەك كەزىگەدى. ايتپاعىم, مۋزىكا ماماندارىن دايىنداۋ دەگەنىمىز وتە قيىن دا ۇزاق شارۋا عوي. ولاردى دايىنداۋ باسقا ماماندىقتارعا قاراعاندا الدەقايدا قىمباتقا تۇسەدى. مۋزىكانتتاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن اكىمدىكتە ىستەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كوبىنە تۇسىنە بەرمەيدى. ويتكەنى, اكىمدىكتە قىزمەت ىستەپ وتىرعان باسشىلاردىڭ بارلىعى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ەمەس قوي. اكىمدىك قىزمەتكەرى مۋزىكا سالاسى بويىنشا قابىلەتتى بولۋى مىندەت ەمەس. دەگەنمەن, جالپى ونەرگە جاقىندىعى بار باسشىلاردىڭ جۇمىسى ادەتتە جاقسى جۇرەتىنى بۇرىننان بەلگىلى. سوندىقتان, مەن مادەنيەت باسقارماسى سالاسىندا جۇمىس ىستەپ وتىرعان باسشىنىڭ ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىمى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مادەنيەتى جوعارى دارەجەدە دامىعان مەملەكەت ءار ۋاقىتتا دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنبەك. مۋزىكا ونەرى بۇكىل ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, مەملەكەت تۋىن اسپانداتاتىن مىقتى قۇرالدىڭ ءبىرى. سوندىقتان قازاقستانداعى مۋزىكا ماماندارىن دايارلايتىن بارلىق ءىرىلى-ۇساقتى وقۋ ورىندارى تۇگەلىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراعانى دۇرىس. سەبەبى, ماماندىققا بەيىمدەپ وقىتۋ, مەتوديكالىق ءىس-تاجىريبەلىك جۇمىستار – بارلىعى ارنايى باعدارلامالارعا نەگىزدەلىپ, كاسىبي مامانداردىڭ باقىلاۋىندا بولعانى ءجون.
سانانى ساپا بيلەيدى
وقۋ ورىندارىنداعى ۇستازداردىڭ بىلىمدەرىن ۋاقىتىندا جەتىلدىرىپ وتىرۋ, ولاردىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ ءىس جۇزىندە دە, قاعاز جۇزىندە دە جوعارى دارەجەدە ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋى دامۋشى ەلدىڭ يگىلىكتى شارۋاسى. قازىرگى مۋزىكالىق ماماندىق بويىنشا مۋزىكا اسپاپتارىندا وينايتىن مامانداردىڭ ويناۋ شەبەرلىكتەرى جاقسى-اۋ, الايدا تەوريالىق ماماندىققا قوسىمشا العان بىلىمدەرى كوڭىل كونشىتەرلىك جاعدايدا ەمەس. مىسالعا, شىعارمانى وركەسترگە ىڭعايلاپ ءتۇسىرۋ, ءبىر مۋزىكا اسپابىنداعى شىعارمانى ەكىنشى اسپاپقا اينالدىرۋ, ارانجيروۆكا, ت.ت. سول سياقتى سالالارداعى بىلىمدەرى تاياز بولىپ ءجۇر. قازاقستانداعى جوعارى ءبىلىم بەرەتىن كوپتەگەن مۇعالىمدىك وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان, باستاۋىش مەكتەپتەردە مۋزىكا ءپانى ساباعىنان بەرەتىن شاكىرتتەرگە ارنايى فاكۋلتەت اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان جايى بار. ونداعى مۋزىكا ءپانى ماماندىعىن دايىنداۋ, وقىتۋ تالابى ماماندىققا ساي دارەجەدە جوسپارلانباعان. سول سەبەپتى, اتالعان مۋزىكا ءپانى بويىنشا بىتىرگەن ماماندار مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناۋدى تولىق يگەرىپ ۇلگەرمەيدى. مۇنداعى وقىپ جۇرگەن مۋزىكا ماماندارىنىڭ ءبىلىمى, مۋزىكالىق كوللەدجدىڭ بەرەتىن ءبىلىمى دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن. مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناي بىلمەگەن مامان ءوز دارەجەسىندە ساپالى ساباق بەرە المايتىنى انىق. ادەتتە, بۇل پانگە ءبىرىنشى كەزەكتە مۋزىكالىق كوللەدجدى بىتىرگەن ماماندار الىنادى. كەيدە مەملەكەتىمىزگە پايداسى جوق مۇنداي فاكۋلتەتتەردى ساقتاۋدان قانشالىقتى ۇتىپ, نە ۇتىلىپ وتىرمىز دەگەن وي كەلەتىنى راس. مۋزىكا ونەرى بويىنشا ءبىلىم بەرەتىن ماماندار قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريادا, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتىلىپ, مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلسا ەكەن. ەلىمىزدە جۇرگىزىلەتىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مادەني ءىس-شارالار ساپاسى سونداي جاعدايدا عانا جوعارى دارەجەدە بولار ەدى.
قادىر دوسىمجانوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
سەمەي قالاسى مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى
