سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات
بەس ايعا سوزىلعان ساياحاتتارىن ەرلى-زايىپتىلار ماحابباتتارىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارناعان ەكەن. ەلوردا قوناقتارى ەكسپو-2017 الاڭىنا بارىپ, گوللانديا پاۆيلونىنا قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
«ە.ق.»: ديرك, ەستەر, استانا قالاسىنا قوش كەلدىڭىزدەر! وسىنداي ۇزاق ساياحاتقا اتتانۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
- مەنىڭ 2000 جىلى شىققان «سۋبارۋ فورەستەر» دەگەن كولىگىم بار. تەمىر تۇلپارىمنىڭ جاقسى بولعانى سونشا, 500 مىڭ كيلومەتر قاشىقتىق جۇرگەننەن كەيىن جاپونيادا قۇراستىرىپ شىعارعان زاۋىتىنا ونى كەرى اپارىپ بەرەمىن دەپ كولىگىمە ۋادە ەتكەنمىن. ءسويتىپ, جۇبايىم ەكەۋمىز گوللانديادان توكيوعا ساياحاتتايمىز دەپ شەشتىك. ايەلىمە دەگەن 25 جىلعا سوزىلعان ماحابباتىمنىڭ جالعاسى رەتىندە ءبىر كولىككە وتىرىپ, جاقسىلاپ تۇرىپ اڭگىمەلەسەيىك دەدىك (كۇلدى). سولاي 5 ايعا جۇمىسىمىزدان سۇرانىپ, قازىر الەم ارالاۋدامىز, - دەدى ديرك.
بۇل ساياحات «سۋبارۋدىڭ» جاسىرىن جارناماسى ەمەس پە ەكەندىگىن سۇراعان كەزدە, ديرك ءوزى جۋرناليست بولعاندىقتان, ۇزاق ساياحاتقا شىعۋ ارقىلى كىتاپ جازعىسى كەلەتىندىگىن ايتتى. ساياحات تولىقتاي ءوزىنىڭ يدەياسى ەكەن. ەرلى-زايىپتىلار «سۋبارۋدىڭ» رەسمي ورتالىقتارىنا بارعان دا ەمەس, ال استانادا كولىگى كۇيشى دينا كوشەسىندەگى قىزمەت كورسەتۋ ستانتسياسىندا جوندەۋدە تۇرعانىن ايتتى.
اڭگىمەمىزدى ءارى قاراي قازاقستان ىشىندەگى ساياحات تۋرالى وربىتتىك. ديرك پەن ەستەر ورىنبور قالاسىنان اقتوبەگە 18 شىلدەدە كەلىپتى.
- اقتوبەگە بارار جولىمىزدا نايزاعاي ويناپ, الدىمىزدان ۆ.ي. لەنيننىڭ ءمۇسىنى جارق ەتىپ شىعا كەلدى. بۇل وتە اسەرلى كورىنىس بولدى (كۇلەدى). ءبىر قىزىعى, «امستەردام» دەگەن قوناقۇيگە كەزىگىپ, تۋعان كۇنىمدى وسىندا قارسى الدىم. ءسويتىپ وتانىمىزعا دەگەن ساعىنىشىمىزدى باستىق. وندا اينۇر ەسىمدى اكىمشى قىز بولدى. ول بىزگە قالا ىشىندە ءجۇرىپ تۇرۋىمىزعا ۇلكەن كومەك بەردى. وعان ايتار العىسىمىز مول. سوندىقتان بولار, اقتوبە جىلى اسەر قالدىردى, - دەيدى ك ۇلىمدەپ ديرك.
«ە.ق.»: وزگە قالالاردا قانداي قىزىقتار بولدى؟
ەستەر: اقتوبەدەن شىعىپ, ورال قالاسىنا اتتاندىق. قالانىڭ سىرتىنا كەلە بەرگەن ساتىمىزدە ءبىر ايەل ءيىسىن بۇرقىراتىپ كاۋاپ دايىنداپ تۇر ەكەن. بىزدەر دە ءدامىن تاتىپ كوردىك. ءتىل ۇيىرەرلىك ەكەن. ورال جازىق دالادا ورنالاسقان قالا ەكەن, ال قالانىڭ ىشىنەن وزەن اعىپ جاتىر. ورالدا ءبىرىنشى رەت تۇيە كوردىك. شىنى كەرەك, قازاقستاندا تۇيە كورەمىز دەپ ويلاماپپىز. وكىنىشكە قاراي, بۇل قالادا ۇزاق بولا المادىق. قىزىلورداعا جول ءجۇرىپ كەتتىك.
قازاقستانعا جول جۇرەر الدىندا ساياحاتشىلارعا گوللاندياداعى قازاقستاننىڭ ەلشىلىگى كومەك كورسەتكەن ەكەن. ەستەردىڭ ايتۋى بويىنشا, ولار ەلشىلىكتە قىزمەت ەتەتىن ەربول ەسىمدى جىگىتپەن دوستاسىپ, وتانداسىمىز قىزىلورداعا بارۋعا كەڭەس بەرگەن ەكەن. ودان بولەك, ەربول ساياحاتشىلارعا كولىكتى جوندەۋدەن وتكىزىپ, جۋىپ بەرەتىن جاقسى ستانتسيا تاۋىپ بەرگەن ەكەن.
ديرك: ايتقان جەرىنە بارىپ, كولىگىمىزدى جۋىپ, وندا دا كاۋاپتان ءدام تاتتىق.
«ە.ق.»: كاۋاپ ۇناعان سەكىلدى عوي؟
- يا, ءدامى مەن ءيىسى كەرەمەت! – دەدى ەرلى-زايىپتىلار ءبىر اۋىزدان.
ساياحاتشىلار قىزىلوردادان شىعىپ, شىمكەنتكە جول تارتقان. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان جولشىباي تۇركىستاندا قوناق بولماۋ ۇلكەن قاتەلىك ەكەنىن ەستىپ, اتاقتى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىن تاماشالاۋعا باردى. ديركتىڭ سوزىنشە, كۇمبەزدىڭ استىندا تۇرعان كەزدە, كوزگە اشىلاتىن بەينە عاجاپ بولدى. ول 20 مينۋتتاي قوزعالماستان ادەمى ساۋلەت ونەرىنە تاڭعالىپ قاراپ تۇرعان ەكەن. دەمالىس كۇنى بولعاندىقتان, مۇنارانىڭ ىشىندە جاس جۇبايلار وتە كوپ بولعان. گوللانديالىق قوناقتارىمىز بارلىعىن تاپتىشتەپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, اڭگىمە بارىسىندا بىزگە بارلىعىن كورسەتىپ وتىردى.
قوناقتارىمىز ارى قاراي شىمكەنتكە بارىپ, وندا ەكى كۇن تۇراقتاعان. بۇل قالادا قازاقستاننىڭ زاماناۋي كەلبەتىمەن تانىستىق دەيدى ەستەر. سوعان قوسا, قالادا شىعىستىڭ سارىنى دا ايقىن بايقالاتىندىعىن ايتتى.
«ە.ق.»: ءتىل بىلمەگەندىكتەن تاماققا تاپسىرىس بەرۋ قيىنعا سوققان شىعار؟
ديرك: بۇل لوتەرەيا ويناۋمەن بىردەي بولدى. ويىن سوڭىندا نە بولاتىنىن بىلمەيسىڭ (كۇلەدى). بىراق ادامدار كومەكتەسۋگە تىرىسىپ, قانداي تاعام العانىمىز دۇرىس ەكەنىن ايتىپ وتىردى. شىمكەنتتەن كەيىن مەركە قالاسىنا بارعاندا دا ءبىز تىسكە باسار نە الۋعا بولاتىنىن بىلمەي تۇرعانبىز. اسحانانىڭ يەسى اعىلشىنشا سويلەيتىن سىڭلىسىنە حابارلاسىپ, تاماق الۋعا كومەكتەسكەن بولاتىن. بۇل مەيرىمدىلىك بىزگە وتە ۇنادى.
«ە.ق.»: ساپار بارىسىندا اۋا-رايى قالاي بولدى؟
ەستەر: بۇكىل ۋاقىت بويى كۇن وتە ىستىق بولدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ كولىگىمىزدە سالقىنداتقىش قۇرىلعىلارى جوق. سوندىقتان جول اۋىر ءتۇستى. باقىلاعانىمىز بويىنشا تەمپەراتۋرا +35 گرادۋس پەن +42 گرادۋس ارالىعىندا بولدى. مەن قىزعانشاق ادام ەمەسپىن, بىراق سول كۇندەرى كولىگىندە سالقىنداتقىشى بار ادامدارعا قاتتى قىزىقتىم.
ديرك پەن ەستەر قالانىڭ ىشىندە عانا سەرۋەندەمەي, ادەمى تابيعاتتى تاماشالاعاندى جاقسى كورەتىندەرىن ايتتى. ولار كولساي, بالقاش كولدەرى مەن شارىن كانونىنا دا ساپار شەككەن, الماتىنىڭ تاۋلارىنا دا شىققان.
ەلىمىزدىڭ جولدارى تۋرالى ءسوز قوزعاعان كەزدە اڭگىمەلەسۋشىلەر جاسىرماستان جاقسى جولدارمەن قاتار, شوقالاق جولداردىڭ بار ەكەنىن ايتتى. بىراق جولداردىڭ كوپ بولىگى جوندەلىپ جاتقانىن بايقاعان.
- اقتوبەدەن الماتىعا جەتكەنشە جول جاقسى بولدى. كەيبىر بولىكتەر جوندەلىپ جاتىر ەكەن. بىراق الماتىدان بالحاشقا اپاراتىن جول كوڭىلىمىزدەن شىقپادى. كۇننىڭ ىستىعىنان اسفالت ەرىپ, جول جۇرۋگە قولايسىز بولدى. ال قاراعاندى مەن استانا اراسىنداعى جول ءتىپتى كەرەمەت. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان تەز قارقىنمەن دامۋدا, بۇل جولدار ارقىلى بايقالادى. كەيبىر جەرلەردە ءمىنسىز تەگىس جول بولسا, كەيبىر جەرلەردە شوقالاقتان كوز اشپاي كەتتىك. ەلدىڭ دامۋى جاقسى دەڭگەيگە جەتكەندە جولدار دا قالپىنا كەلەدى, - دەپ ديرك پىكىرىن ءبىلدىردى.
«ە.ق.»: ەلىمىزدەگى جانارماي باعاسىن قىمبات دەپ تاپتىڭىز با؟
- كولىگىمىز جانارمايمەن قاتار گازبەن دە جۇرەدى. باعالار ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا وتە ارزان. مىسالى, گوللانديادا 1 ليتر بەنزيننىڭ قۇنى 500-600 تەڭگەدەي.
قازاقستاندىقتاردىڭ جولدا كولىك ايداۋ مانەرىندەگى ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى سۇراعاندا ديرك پەن ەستەر ءبىر اۋىزدان الماتىنىڭ كولىك جۇرگىزۋشىلەرى ءاردايىم ءبىر جاققا اسىعىپ بارا جاتاتىندىعىن ايتتى.
قويماستان سيگنال بەرىپ, قالانىڭ ىشىندە قاتتى جىلدامدىقپەن جۇرەدى ەكەن. ماعان بۇنداي جۇرگىزۋ مانەرى ۇنايدى, بىراق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ۇمىتپاعان ابزال. ءبىزدىڭ تانىستارىمىز رەسەيدەگى جۇرگىزۋشىلەردەن ساق بولىڭىزدار دەگەن ەدى. بىراق الماتىدا كورگەنىمىز تىپتەن تاڭ قالدىردى, - دەدى ديرك.
«ە.ق.»: ەندى ساياحاتقا دايىندىعىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرەسىز بە؟ ەلىمىز تۋرالى وقىدىڭىز با؟
ەستەر: ءبىز جاڭا ەلگە كەلگەندە بارلىعىن تاڭدانىپ ارالاعاندى جاقسى كورەمىز. سوندىقتان كىتاپ نەمەسە ماقالا كوپ وقىمايمىز, ساياحاتقا دايىندالمايمىز دەسەك تە بولادى. مىسالى, ءبىز قازاقستاندا تۇيە بار ەكەنىن بىلمەدىك. ادەتتە تۇيەنى زووباقتا كورىپ ۇيرەنگەندىكتەن, جول بويىندا كورگەندە ۇلكەن اسەردە بولدىق. قازاقستانعا ساپارىمىزعا قازاقستاننىڭ گااگا قالاسىنداعى ەلشىلىگى كومەكتەستى. ەلشى ماعجان يلياسوۆتىڭ وزىندە دە 2000 جىلى شىققان «سۋبارۋ فورەستەر» بار ەكەن. ول بىزگە ءتۇرلى نۇسقاۋلىقتار مەن كەڭەستەر بەردى. ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى ءار 3-4 كۇن سايىن ءحالىمىزدى ءبىلىپ, ەلەكتروندى حات جازىپ تۇرادى.
«ە.ق.»: الەممەن بايلانىستى قالاي ۇستاپ جۇرسىڭىزدەر؟
ەستەر: قازاقستانداعى ۇيالى جەلى, ينتەرنەت جانە wi-fi ساپاسى قۋانتتى. ءتىپتى شالعايدا ءجۇرىپ تە تەلەفونمەن قوڭىراۋ شالۋعا بولادى. جانە دوستارىمىز booking.com سەرۆيسىنىڭ قازاقستاندا جاقسى جۇمىس ىستەيتىندىگىنە تاڭ قالدى. بىزدەر اقتوبەدەگى قوناق ءۇيدى booking.com ارقىلى جالداعانىمىزدى ەستىگەندە بىزگە مۇلدەم سەنبەگەن ەدى (كۇلەدى).
«ە.ق.»: تانىستارىڭىز بەن دوستارىڭىزعا قازاقستانعا ساياحاتتاۋعا كەڭەس بەرەر مە ەدىڭىز؟
- جاستار ءۇشىن قازاقستان ەكزوتيكالىق ەل. الماتى مەن استاناعا ساپار شەگۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم. الماتى تابيعي جاعىنان وتە سۇلۋ, قوناقتارعا ەكولوگيالىق تۋريزم سىيلاۋعا بولادى. قالانىڭ ەۋروپالىق سارىنى بار. ءتىپتى پاريجگە ۇقسايدى دەپ تە ايتا الامىن. سەبەبى تازا اۋادا ورنالاسقان جازعى تەرراسالار كوپ. ال استانا تۋريستەرگە ەرەكشە ساۋلەتىمەن, ادەمى عيماراتتارىمەن قىزىق بولادى, - دەدى ەرلى-زايىپتىلار.
الداعى كۇندەرگە جوسپارلارى تۋرالى سۇراعاندا استاناعا كەلگەندەرىنە بىرنەشە كۇن عانا بولعانىن ايتتى. كولىكپەن قالانى ارالاپ, كەشكىلىك ەسىل جاعاسىندا لازەرلى شوۋ تاماشالاعان ەكەن. بىزگە قانداي جەرلەرگە بارۋعا كەڭەس بەرەر ەدىڭىز دەپ ەستەر سۇراق قويدى.
قوناق قارسىلاپ ۇيرەنىپ قالعان بىزدەر مىندەتتى تۇردە «بايتەرەك» مونۋمەنتى مەن «نۇرلى جول» بۋلۆارىندا سەرۋەندەۋگە كەڭەس بەردىك. ۇلتتىق مۋزەيگە كىرىپ, تاريحىمىزبەن تەرەڭىرەك تانىسىپ, «حان شاتىر» مەن «استانا وپەرا» سەكىلدى ساۋلەتى ەرەكشە عيماراتتاردىڭ ءىشى-سىرتىن تاماشالاۋعا كەڭەس بەردىك.
كەلەسى سۇراعىمىزدى قازاقستاننىڭ شۆەيتسارياسى بۋرابايعا بارۋ جوسپارلارىندا بار ما دەپ قويدىق
- 2 ساعاتتىق جول ەكەن, نەگە بارماسقا؟ تابيعاتى اسەم جەر دەپ ەستىدىك, استانادان كەيىن وندا سەنى بۋرابايعا اپارامىن, - دەدى ديرك ەستەرگە قاراپ.
«ە.ق.»: قازاقستان ازاماتتارى تۋرالى قانداي پىكىر قالىپتاستى؟
- ادامدار وتە مەيىرىمدى, - دەپ ديرك بىردەن ايتتى.
ال ەستەر, قولىن جۇرەگىنە قويىپ, قازاق قىزدارى مەن ايەلدەرى وتە ادەمى دەپ تاڭدانىسىن ءبىلدىردى:
- بارلىعى جاقسى كيىنگەن, بەت الپەتتەرى دە ءبىر بىرىنە ۇقسامايدى. ءار ايەلدىڭ وزىندىك ادەمىلىگى بار. جانە مەنىڭ بايقاعانىم بويىنشا, قازاق ايەلدەرى وتە كۇشتى ءارى باتىل, - دەدى ەستەر.
- ۆيزامىزدىڭ جارامدىلىعى 30 كۇن عانا بولعاندىقتان جاقىن ارادا ەلدەن كەتۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. مۇمكىندىگىمىز بولعاندا قازاقستاندا ۇزاعىراق قالاتىن ەدىك, - دەيدى گوللانديالىق ساياحاتشىلار.
قازاقستاننىڭ كۇنىنە ابدەن كۇيگەن, ەكى ەزۋىنەن كۇلكىسى كەتپەيتىن ەرلى-زايىپتىلار ءومىردىڭ ءلاززاتىن سەزىنىپ, جاڭا اسەر الۋعا قۇشتار ەكەندىگىن ايتتى. ولاردىڭ سوزىنشە, قازاقستانعا ءتۋريزمدى ەكولوگيالىق تۋريزم, ارحيتەكتۋرا, مادەنيەتتى ۇشتاستىرا وتىرىپ دامىتۋ كەرەك.
شەتەلدىك قوناقتارعا ەلىمىز جاعىمدى اسەر قالدىرىپ, ديركتىڭ كىتابىندا قىزىقتى جازبالار بولادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل شەرنياز
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر
ديرك يان رۋلەۆەنگە تيەسىلى
