ينسۋلين ەندىرۋ ادىسىمەن اينالىساتىن قازاق قىزى

- دانا, ءينسۋليندى ەنگىزۋدىڭ ادىستەرىن زەرتتەۋمەن اينالىسۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

- بۇل مەنىڭ جەكە ويلاپ تاپقان جوبام ەمەس. پرەپاراتتى بەلگىلى ءبىر جەرگە ەنگىزۋ مۇمكىندىگى الەم عالىمدارىن قىزىقتىراتىن ماسەلە. ياعني ءدارى-دارمەكتى تامىرعا ەمەس, ميكرو تۇيىرشىكتەر ارقىلى اعزانىڭ قاجەتتى بولىگىنە  ەندىرۋ. سولاردىڭ ءبىرى – ديابەت دەرتىنە شالدىققاندارعا ينسۋلين ەندىرۋ. ناۋقاستار كۇن سايىن قانىن تەكسەرىپ, قانت مولشەرىنە بايلانىستى ينسۋلين الىپ وتىرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, بۇل - قىمبات, ەكىنشىدەن, ءدارىحانالاردا ينسۋلين بولماي قالۋى مۇمكىن, ۇشىنشىدەن, كىشكەنتاي بالاقايلار كۇندە ارنايى قۇرىلعىمەن جۇرەدى – بۇل ىڭعايسىز جانە ويناۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.

- كاپسۋلا قالاي جۇمىس ىستەيدى؟

- كاپسۋلا ۇيقى بەزىنە ەندىرىلەدى. ولشەمى 230 ميكرومەتر. ونىڭ ىشىندە ينسۋلين شىعارا الاتىن ادامنىڭ ءتىرى جاسۋشالارى بار. جاسۋشالار ادام اعزاسىنداعى ينسۋلين دەڭگەيىن سەزىپ, جەتىسپەيتىن بولىگىن وزدىگىنەن شىعارىپ بەرەدى. كاپسۋلا مىندەتتى تۇردە سىرتىنان قاپتالۋ كەرەك. بۇل قاپتى ءبىز پوليمەردەن جاسايمىز.

قاپتىڭ نە ءۇشىن قاجەت ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. ءسىزدىڭ اعزاڭىز بارلىق بوگدە نارسەنى ىدىراتادى. سوندىقتان جاڭا جاسۋشالار جويىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن ولاردى قاپتاۋ كەرەك. قاپتى كوبىنەسە زەرتحانالاردا جاسايدى, جانە بۇل پروتسەسس وتە كوپ ۋاقىت الادى. الايدا, ازىرگە بۇل ءتاسىل زەرتتەۋ ۇستىندە عانا. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز مينيمالدى تۇردە ىدىراتىلاتىن ماتەريال ويلاپ تابۋ. ارنايى ماتەريالداردىڭ كومەگىمەن يممۋنيتەتىمىزدىڭ جاۋابىن قاداعالاي الامىز جانە بۇل وتە ۇلكەن جەتىستىك. ياعني ءبىز اعزامىز ءۇشىن بەيتاراپ ءارى اقىلدى ماتەريال ويلاپ تابا الامىز دەگەن ءسوز. جالپى العاندا بۇل وتە قيىن شارۋا. سەبەبى ماتەريال ءوندىرىس ءۇشىن قيىن جانە اسا قىمبات بولماۋ كەرەك. سوعان قوسا ءتۇرلى حيميالىق, فيزيكالىق قيىندىقتار دا جوق ەمەس. تاجىريبەلەر مەن زەرتتەۋلەر ارقىلى كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە قاجەتتى ماتەريال ويلاپ تابا الامىز دەپ سەنەمىن.

- ينسۋلين ەنگىزۋ بويىنشا جوباڭىز قازىر قانداي مەجەدە؟

- ادامدى ەمدەۋدىڭ جاڭا جولى تۋرالى عىلىمي جۇمىستا ءبىرىنشى كەزەكتە كونتسەپتىڭىزدىڭ جۇمىس ىستەيتىندىگىن دالەلدەۋىڭىز كەرەك. بىزدەر ونى ورىندادىق. بىراق ادام دەنەسى بوگدە نارسەنى قابىلدامايتىندىقتان زەرتتەۋگە تىم كوپ ۋاقىت كەتتى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, دەنەگە زات ەندىرگەن كەزدە يممۋندىق رەاكتسيا باستالادى. ادام اعزاسى ءبارىن ىدىراتىپ, جويۋعا كىرىسەدى. بۇنداي زەرتتەۋدى تەك ءبىز ەمەس وزگە دە زەرتتەۋ توپتارى وتكىزىپ جاتىر. شەشىمنىڭ بىرنەشە جولدارىن بىلەمىز, بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. مەنىڭ ويىمشا, بارلىعىن تەكسەرىپ, ناقتىلاپ الۋ ءۇشىن ءالى 10-15 جىل قاجەت.

- سۇحباتتاردىڭ بىرىندە تاجىريبەنى تىشقاندارعا جۇرگىزدىم دەپ ايتقان بولاتىنسىز. زەرتتەۋ تۋرالى ايتىپ بەرەسىز بە؟

- يا, ارينە. 20 ءتۇرلى تىشقاندى 21 كۇن زەرتتەدىك. ولاردىڭ دەنەسىنە بولشەكتەردى ەندىرىپ, اعزالارىنىڭ رەاكتسياسىن باقىلادىق. ءار بولشەكتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى اعزادا ءتۇرلى رەاكتسيالار بولاتىنىن اڭعاردىق. مىسالى, كومىرتەگى بايلانىسىنىڭ ءسال وزگەشەلىگى قىزىقتى پروتسەسستەر تۋدىرعان ەدى.

- ءسىز اعزانىڭ بولشەكتى قابىلداۋىن زەرتتەدىڭىز, ال ينسۋليننىڭ قانعا تاراتىلۋىمەن كىم اينالىستى؟

- زەرتتەۋدىڭ بۇل بولىگىمەن ارىپتەسىم جۇمىس ىستەدى. ياعني ول ينسۋلين جاسۋشادان اعزاعا قالاي وتەتىنىن باقىلادى. ءبولىنۋدىڭ جىلدامدىعى, مولشەرى, تاۋلىك ىشىندەگى جيىلىگى سەكىلدى فاكتورلار وتە ماڭىزدى. بولشەكتىڭ ىشىندەگى جاسۋشا ءتىرى بولعاندىقتان, وعان سايكەسىنشە وتتەگى مەن قورەك قاجەت. سوندىقتان بولشەكتىڭ سىرتىنداعى ماتەريال ينسۋليندى اعزاعا شىعارىپ قانا قويماي, جاسۋشاعا قاجەتتى زاتتاردى ىشكە قاراي وتكىزە الۋ كەرەك. بۇل دا ءبىر فيزيكالىق, حيميالىق ويىن ىسپەتتەس. ادام اعزاسى بارلىق بوگدە نارسەنى ىدىراتادى دەپ ايتقان بولاتىنمىن, ال ولاي ىستەي الماسا بولشەكتى سىرتىنان فيبروزدى كاپسۋلامەن قاپتايدى. ال قاجەتتى قورەك الا الماعان ميكروبولشەكتىڭ ىشىندەگى جاسۋشالار ءومىرىن توقتاتادى.

سوندىقتان قازىرگى نەگىزگى جۇمىس - اعزانىڭ يممۋندى رەاكتسياسىنا توزە الاتىن, جانە جاسۋشالاردىڭ ومىرىنە قولايلى بولاتىن ماتەريال ويلاپ تابۋ. وسىنداي ماتەريال عىلىم ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولىپ, ءمىنسىز يمپلانت جاساۋعا مۇمكىندىك سىيلايدى.

- بۇل بولشەكتى ادام اعزاسىنا ەندىرگەن سوڭ, قانشا ۋاقىت قولدانۋعا بولادى؟

- شىنى كەرەك, ناقتى جاۋاپ ايتا المايمىن. سەبەبى بارلىعى ادام اعزاسىنا بايلانىستى: اعزاداعى ينسۋلين شىعاراتىن كلەتكانىڭ سانى, قانت مولشەرى, ادامنىڭ جاسى, ۇيقى بەزىنىڭ جۇمىسى جانە ت.ب فاكتورلار. ناقتى جاۋاپ تاجىريبە مەن زەرتتەۋلەر ارقىلى بەلگىلى بولادى. ال ول ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. ينسۋلين تۋرالى زەرتتەۋلەرىمنىڭ, از دا بولسا عىلىمعا ۇلەس قوسىپ جاتقانىنا قۋانىشتىمىن. بۇكىل جۇمىسىمنىڭ ءمانى ادام ومىرىنە, جالپى الەمدەگى ۇدەرىسكە پايدا تيگىزە السام دەگەن نيەتىمدە.

- الداعى جوسپارلارىڭىز قانداي؟

- عىلىمي جۇمىستارىمدى زەرتتەۋدى ءارى قاراي جالعاستىرامىن. ءتۇرلى ۇيىمداردان گرانت الۋعا وتىنىشتەر بەرىپ باستادىم.

- ول قانداي ۇيىمدار؟

- «عىلىم قورى» اق, تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك جانە تاعى دا باسقالارى.

- دانا, ەندىگى كەزەكتە شەت ەلدە العان ءبىلىمىڭىز بەن قازاقستانداعى ەڭبەك جولىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟

- مەن ءال-فارابي اتىنداعى كازۇۋ فيزيكا فاكۋلتەتىن 2007 جىلى ءتامامدادىم. كەيىن امەريكاداعى Rىسە ۋنيۆەرسيتەتىندە نانو-تەحنولوگيا باعىتى بويىنشا ءبىلىمىمدى جەتىلدىردىم. ەلگە ورالعاننان كەيىن ماگيستراتۋرا ءبىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ۇعىنىپ, Iowa state ۋنيۆەرسيتەتىنە دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم. وقۋىمدى اياقتاپ, قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقانىما 3 جىل بولادى. قازىر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «National Laboratory Astana» ورتالىعىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىن. ءبىر قىزىق ايتارىم, ءبىر جۇمىسپەن اينالىسۋ ءۇشىن ءدال سول سالانىڭ مامانى بولۋ مىندەتتى ەمەس. مەنىڭ فيزيكانى جاقسى بىلگەنىم مەديتسينادا كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە وزگە جولدى ۇسىنۋىما كومەگىن تيگىزدى. زەرتتەۋ بارىسىندا, ماسەلەن, بيولوگتار, حيميكتەر, تاپسىرمانىڭ ءار ەلەمەنتىنە تىم كوپ ۋاقىت جۇمساپ, باستى نارسەنى نازاردان شىعارىپ الۋ مۇمكىن. ال فيزيكتەر مەن ينجەنەرلەر بولسا, ماسەلەنىڭ قاراپايىم شەشۋ جولىن كورىپ نۇسقاي الادى. سوندىقتان, جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل دەمەكشى, بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەن وتە پايدالى دەپ ەسەپتەيمىن. بىزدەر ءبىر-ءبىرىمىزدى فيزيك, حيميك, بيولوگ دەپ ءبولىپ وتىرمايمىز. بارلىعىمىز ورتاق نارسەمەن اينالىسقاندىقتان بىردەيمىز. مەنىڭ ويىمشا, بولاشاقتا عىلىمدا پانارالىق زەرتتەۋلەر كوبەيمەك. 

- وقۋدان كەلگەننەن كەيىنگى ءومىرىڭىز قالاي جالعاستى؟

- قازاقستانعا ورالعان كەزدە ءبىرىنشى بايقاعانىم – عالىمداردىڭ ساباقتاستىعىنىڭ بولماۋى. ياعني 90 جىلدارى كوپتەگەن عالىمدار عىلىمنان كەتىپ قالدى. قازىر قاراساق, عىلىم سالاسىنادا 60-70 جاسار اتالارىمىز بەن 30 جاسار مەن سياقتى جاستار. ارامىزدا بايلانىستىرۋشى ورتا جاستى عالىمدار تىپتەن جوق دەسە دە بولادى. جالپى العاندا عىلىمنىڭ دامۋىندا ساباقتاستىق وتە ماڭىزدى. سول سەبەپتى بولار, ءبىلىم مەن يدەيا الماسۋ ازىرگە قيىن جۇرۋدە. وكىنىشتىسى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە جاڭا جوبالارعا گرانت بەرۋدى توقتاتتى. گرانتتار تەك بۇرىننان كەلە جاتقان زەرتتەۋلەرگە بولىنۋدە. ياعني قازىرگى اينالىسىپ جۇرگەن زەرتتەۋلەرىمىزدى ءوز كۇشىمىزبەن ىسكە اسىرۋدامىز. سوندىقتان, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ءتۇرلى ۇيىمدارعا گرانت الۋعا وتىنىشتەر بەرۋدى باستادىم. بولاشاقتا بۇل جاعداي وزگەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.

- بارلىق جوبالاردىڭ ىشىنەن قايسىسى جانىڭىزعا ەرەكشە؟

- بىزدەر دامەل مەكتەپباەۆا ەسىمدى جاس عالىممەن بىرىگىپ الەۋمەتتىك جوبامەن اينالىسۋدامىز. بۇل الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جۇرگەن قازاقستاندىق عالىمداردىڭ باسىن قوساتىن Scinet.kz سايتى. بۇل سايت ارقىلى مەنتورلىق جەتىسپەيتىن جاس زەرتتەۋشىلەر كومەك تابا الادى. سونىمەن قاتار, كەڭەس كەرەك بولسا, عىلىمي جەتەكشىنىڭ پىكىرى كەرەك بولسا, نەمەسە وقۋعا بارعىسى كەلەتىندەر قايدا جانە قالاي دۇرىس بولاتىنىن بىلمەيتىن بولسا, سايت كومەگىنە جۇگىنە الادى. قازىرگى تاڭدا 10-15 عىلىم بەلسەندى تۇردە سايتتىڭ جۇمىسىمەن اينالىسىپ وتىرمىز.

وسى جوبامىز ارقىلى ارىپتەسىم دامەل ەكەۋمىز قازاقستاننىڭ عىلىمىنىڭ دامۋىنا ۇلەسىمىزدى قوسقىمىز كەلەدى. سەبەبى, شىنى كەرەك, دارىندى جاستار وتە كوپ, جانە ولارعا دەر كەزىندە كومەك كورسەتىپ, جول نۇسقاۋ كەرەك.

- اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت, دانا!

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل شەرنياز

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن

ورىنباي بالمۇرات

«ەگەمەن قازاقستان»