ال, ەندى ەلباسىمىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە شىققان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ىشىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى ايتقانىن ەسكە الساق, جاڭا الىپبيگە كوشەردە بۇل باستى ءارىپتى قالاي العان دۇرىس بولار ەكەن, قاتەلەسپەسەك ەكەن دەگەن وي بىزدىكى.
قازىر لاتىن ءالىپبيىنىڭ بىرنەشە نۇسقالارىمەن باسپاسوزدە تانىسىپ جاتىرمىز. كوبىندە ق ءارپىن لاتىن گرافيكاسىندا Q ارپىمەن اۋىستىرىپ تا, پايدالانىپ تا ءجۇر (Qazaq banki, Qazaq air). بۇل قاتە!
ەڭ باستىسى, قازاقتىڭ ق ءارپىن لاتىن الىپبيىنە ك دەپ ەنگىزۋ كەرەك دەيمىن. بۇل ەلباسىنىڭ دا ايتقان, عىلىمنىڭ دا ۇستانىمدارىنا ساي كەلەدى. اعىلشىن تىلىندە دە ق ءارپى ك دەپ الىنىپ ءجۇر.
2012 جىلى ەلباسىمىزدىڭ جولداۋىندا ايتىلعان: «...بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە بۇل الەممەن بىرلەسە تۇسۋىمىزگە, بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن ينتەرنەت ءتىلىن جەتىك يگەرۋىنە, ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋعا جاعداي تۋعىزادى.». ال, بيىلعى جىلدىڭ ساۋىرىندە گازەتتە شىققان ماقالاسىندا ەلباسى: «...مەكتەپ قابىرعاسىندا بالالارىمىز اعىلشىن ءتىلىن وقىپ, لاتىن ارىپتەرىن ونسىز دا ۇيرەنىپ جاتىر» دەگەن.
عىلىم دا وسى ۇستانىمدى دالەلدەپ وتىر. استاناداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «جاساندى ينتەللەكت» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى التىنبەك ءشارىپباي: «بۇل وتە ماڭىزدى جانە دەر كەزىندەگى جوبانى جۇزەگە اسىرعاندا الدىمەن مىنالاردى ەسكەرۋ كەرەك: عالامدانۋ داۋىرىندە كوپتەگەن ەلدىڭ عىلىمي ورتاسىندا كولەمى جىلدام ءوسىپ جاتقان اقپاراتتىق رەسۋرستاردى دايىنداۋ جانە وڭدەۋگە كەتەتىن شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن عالامدىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ءبىر عانا ءالىپبي پايدالانۋ جانە ول ءۇشىن بازالىق لاتىن (اعىلشىن) ءالىپبيىن قابىلداۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. سەبەبى, دۇنيە جۇزىندە شىعارىلىپ جاتقان بارلىق كومپيۋتەرلەر اعىلشىن ءتىلى قولداناتىن بازالىق لاتىن ءالىپبيىن قامتيدى» دەيدى. جانە دە بۇل كيريلل جازۋىنداعى قازاق ماتىندەرىن اۆتوماتتى تۇردە لاتىنعا اۋىستىرۋ پروگراممالارىنا دا (كونۆەرتور) جەڭىلگە تۇسەتىندىگىن ايتادى.
1993 جىلى مينيسترلەر كابينەتىندە جۇمىس ىستەيتىن سەرىك سابىروۆ ارىپتەسىم ەكەۋمىز ەلىمىزدىڭ اتىن اعىلشىن تىلىندە كسرو كەزىنەن بەرى قاتە جازىلىپ ءجۇر, سونى دۇرىس قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەپ باسشىلىققا ۇسىنىس جاساعانبىز. مەمتەرمينكومعا تاپسىرما بەرىلدى. فيلولوگتار, ۇلكەن عالىمدار مەن اكادەميكتەر بىرنەشە اي تالقىلاپ, 1994 جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قۋانىش سۇلتانوۆ باسقارعان مەمتەرمينكوم ءبىزدى قولداپ, قازاقستان لاتىن ارىپتەرىمەن Qazaqstan ەمەس, Kazakhstan ەمەس, Kazakstan دەپ جازىلۋى ءتيىس دەگەن شەشىم شىعاردى.
سونىمەن, قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاداعى بىرىڭعاي ستاندارتتىڭ نۇسقاسىنا ق ءارپىن ك دەپ الىنۋى ءدال بولادى!
ال, Q ءارپىن 1929 جىلى بۇرىنعى الىپبيدە العان. ول كەزدە اعىلشىن ءتىلى قازىرگىدەي حالىقارالىق ءتىل بولماعان ەدى, ينتەرنەت تە جوق ەدى. سوندىقتان ق ءارپىنىڭ ورنىنا Q ءارپىن العان جاڭا زاماننىڭ لوگيكاسىنا كەلمەيدى, جاراسپايدى!
بۇل Q ءارىپتى داۋىسسىز جۇمساق ك ءارپىنىڭ ورنىنا الىنسا ورىندى بولادى (مىسالى, كەرەك – qereq, (اعىلشىن, فرانتسۋز تىلدەرىن بىلەتىندەر بۇنى تۇسىنەدى). سەبەبى, ك ءارپى ءبىزدىڭ قاتاڭ داۋىسسىز ق ارپىنە قاراعاندا قازاق ءتىلى كورپۋسىندا ارىپتەر كەزدەسۋ جيىلىگى تومەن - 2,98 %, ال ق ءارپىنىڭ جيىلىگى جوعارى – 3,35 %. بۇل كورسەتكىش –عىلىمي تۇردەگى تاعى ءبىر دالەل.
وسى لوگيكامەن ش ءارپىن اعىلشىن تىلىندەگى Sh دەپ, ح ءارپىن H (h), ع ءارپىن G دەپ (جيىلىگى - 1,54%, ال گ ارپىنىكى – 1,20%) الساق, قازاق ماتىندەرىن لاتىن گرافيكاسىنا اۆتوماتتى تۇردە اۋدارۋ جەڭىل دە, شىعىنسىز بولار ەدى.
بۇل قازاق جازۋىنىڭ تاريحي كەزەڭىندە قاتە جىبەرمەۋىمىز قاجەت.
ميربولات جاقىپوۆ
