اۋزىمىز اققا جارىسىن دەسەك...

قاشاندا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى كۇندەلىكتى سۇرانىسقا يە. كەز-كەلگەن جان كۇنىنە ءبىر ستاقان ءسۇت, ايران نەمەسە قايماق, ىرىمشىك, سارى ماي جەمەۋى, ءتىپتى بولماعاندا شايىنا ءسۇت قاتپاۋى مۇمكىن ەمەس. ءسۇتسىز تىرشىلىك جوق. وندا ادام اعزاسىنا قاجەتتى زاتتىڭ ءبارى بار. اسىرەسە, «اق مول بولسىن!» دەپ باتا بەرەتىن حالقىمىزدىڭ قاريالارى ءۇشىن دە, ءسابي بالالارى ءۇشىن دە اقتىڭ ماڭىزى زور. وكىنىشكە وراي, بۇگىندە قازاقستان ءسۇتتى شەتەلدەن تاسىمالداپ وتىر. دۇكەندەرگە كىرە قالساڭىز تولىپ تۇرعان قۇرعاق ءسۇت ونىمدەرى. قولدىڭ ءسۇتى نەمەسە ءۇيدىڭ ءسۇتى دەپ جارنامالاپ ساتىپ تۇراتىن جايما بازارداعىلاردان ءسۇت ساتىپ الۋ كۇردەلى ماسەلە. جارناماسى قىزىقتىرعانمەن كوڭىلگە قوبالجۋ ۇيالا­تاتىنى راس. سەبەبى وسىنداي سۇتتەردەن برۋتسەللەز سياقتى ءتۇرلى اۋرۋلار جۇقتى­رىپ الۋىڭ دا عاجاپ ەمەس. “اق ىشسەڭ – اعاراسىڭ” دەگەن حالقىمىز قازىردە كوشەلەردە ساتىپ جاتاتىن سۇتتەردىڭ جاساندى, تابيعي ەكەندىگىن كوزبەن قاراپ ايىرا الماسى انىق. ول ءۇشىن ارنايى زەرتحانالار جۇمىس ىستەيدى. بىراق كوشە­دە ءسۇت ساتۋشىلاردىڭ قايسىسىن قولى­نان سۇيرەپ زەرتحاناعا اپارىپ جاتاسىز. ءتىپتى ولاردىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ ادال مالىنىڭ تازا ءسۇتىن ساتىپ كۇن كورىپ وتىرعاندار دا بار. تاياقتىڭ ءبىر ۇشى وسىندايدا, وكىنىشكە وراي, ولارعا دا تيەدى. سەبەبى جايما بازارعا تەكسەرۋشى كەلىپ تەكسەرىپ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى قۋعىن­داپ جاتقاندا ءبارى دە جالتارىپ قاشۋعا ءماجبۇر. ساپاسىز ءسۇت ماسەلەسىنە كەلسەك, ونىڭ قۇرامىنا كولەمىن كوبەيتۋ ءۇشىن كەيبىرەۋلەر سۋ, تۇز, اك تە قوسادى ەكەن, سوسىن ۇن سالىپ قويمالجىڭ, قويۋ ءسۇت جاساپ شىعارادى. جاقىندا مىنانداي ءبىر وقيعا بولدى. اۋىلدان قالاعا كوشىپ كەلگەن ءاليما اجەي بىردەن قالانىڭ تىرلىگىنە كون­دىگە الماي, قولدىڭ ءسۇتىن اداقتاپ قالانى ءبىرشاما كەزدىم دەيدى. ءسويتىپ جۇرە-جۇرە ول كىسى كوشەدە ءسۇت ساتاتىن ايەلمەن جاقسى تانىس بولىپ, ءتىپتى ارالاس-قۇرالاس ۇيىنە بارىپ تۇراتىن دا مارتەبەگە جەتەدى. سودان نە كەرەك, دەيدى ءاليما اجەي ءبىر كۇنى ءسۇت ساتۋشىمنىڭ ۇيىنە بارا قالسام, كىر جۋىپ جاتىر ەكەن. سويتسەم بۇل كىر ەمەس ءسۇت بولىپ شىقتى. قالاي جاساعاندىعىن كورگەم جوق. ايتەۋىر قازىرگى زامانعى كىر جۋاتىن ماشيناعا قۇرعاق ءسۇت ۇنتاعىن تولتىرىپ, توققا قوسىپ اينالدىرۋعا جىبەرەدى. سودان نە كەرەك, ابدەن اينالعان, بابىنا كەلگەن ءسۇتتى قۇيىپ سۋسىنداردان بوساعان پلاستيك قۇتىلارعا قۇيىپ الادى ەكەن. بيزنەسى دە ورلەپ تۇر, جاساندى ءسۇتى دە جاقسى, دەنساۋلىققا اسا زياندى ەمەس. برۋتسەللەز دەگەندى مۇنداي سۇتتەن تابا المايسىڭ, ارينە. حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاعان مەملەكەتتەردە ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن قولدانۋ كورسەتكىشى وتە جوعارى. ماسەلەن, فرانتسيا مەن گەرمانيادا ءبىر كىسى جىلىنا 460 ليتر ءسۇت ءونىمىن پايدالانسا, سكانديناۆيادا 500 ليتردەن جوعارى. قازاقستاندا جان باسىنا شاققاندا 260 ليتر, ءتىپتى مۇنىڭ ءوزى ورتا كورسەتكىش, بۇدان تومەن مالىمەت تە بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار قول­دا­ناتىن تاعامداردىڭ 80 پايىزى وزىمىزدە وندىرىلگەن كەزدە عانا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. بىراق ءدال قازىرگى جاعدايدا وتاندىق ءسۇت وندىرۋشىلەر ەلىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. بىزگە  شەتەلدەن كەلەتىن سارى ماي 31 پايىزدى, ىرىمشىك تۇرلەرى 67 پايىزدى, ءسۇت-قايماق 85,3 پايىزدى قۇراۋ­دا. سونداي-اق قىر اسىپ, شەتەلدەن كەلەتىن قۇرعاق ءسۇت كولەمى – 90 پايىز. شەتەل دەگەنىمىز كىمدەر دەسەك, قازاق رىنوگىن باسەكە­لەس­تىكپەن جاۋلاپ تۇرعان كورشى تمد-داعى كاسىپكەرلەر ەكەن. ماسەلەن, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا ىرىمشىك اكەلۋدە وزا شاپسا, رەسەي ءسۇت تاسىمالىنىڭ شەبەرى. قازاقستان ءسۇت وداعى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان رىنوگىندا ءتىپتى بالمۇزداقتىڭ دا تەڭ جارتىسىن  تىسقارى جاتقان ەلدەر  جەتكىزىپ بەرىپ وتىر. سەبەبى ولاردا تاسى­مال جاعدايى, كولىك, مۇزداتىپ ساقتايتىن تەحنولوگيالار ءبارى جاقسى جولعا قويىل­عان. ەگەر 1990 جىلى قازاقستاندا 85 مىڭ توننا ماي شىعارىلسا, بۇگىندە ول 11,7 مىڭ توننا عانا. تابيعي ىرىمشىك وسىدان جيىر­ما جىل بۇرىن 32,7 مىڭ توننا بولسا, بۇگىندە 8 مىڭ توننانىڭ كولەمىندە عانا. كەزىندە دۇرىلدەپ تۇرعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ كولحوز, سوۆحوزدارى تاراپ كەتكەننەن كەيىن ەلىمىزدە مال باسىنىڭ 95 پايىزى جەكە مەنشىككە تيەسىلى بولىپ قالدى. ال ولار ءىرى قارانىڭ ءسۇتتى باعىتتاعى مالىن ءوسىرىپ, باسىن كوبەيتىپ جاتىر ما, جوق پا ونى ەشكىم زەرتتەپ جاتقان جوق. سوندىقتان دا, تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ كورسەتكىشى 5 پايىزداي عانا, ارينە وسىدان كەيىن ىشكى رىنوكتى يمپورت جاۋلاماعاندا كىم جاۋلايدى؟! ال كەدەن وداعىنا مىڭ ويلانىپ, ءجۇز تولعا­نىپ بارىپ كىرگەن بەلارۋس كورشىلەرى­مىزدە جاعداي مۇلدە باسقاشا. ولارداعى ءسۇت وڭدەۋ سالاسىنا 95 پايىز ءسۇتتى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى بەرەدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە دە وسىنداي ءسۇت وڭدەيتىن, وندىرەتىن كەشەندەردى كوبەيتكەندە عانا جاعداي وڭىنان شەشىلمەك. فەرمەرلىك تاۋارلى-ءسۇت كەشەندەرىندە سيىر ساۋدان باسقا, ءسۇتتىڭ ساپاسىن انىقتاۋ, ساقتاۋ, جيناۋ ماسەلە­لەرى دۇرىس جولعا قويىلاتىنى انىق. ال جەكە مەنشىك ءۇي شارۋاشىلىعىندا­عى­لاردا ونىڭ بارىنە جاۋاپ بەرەتىن جوعارى تەحنولوگيالار جوق. بۇگىندە ۇكىمەت تاۋار­لى-ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ يدەياسىن قولداپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جاقىن ماڭدا 35 ءسۇت تاۋارلى فەرما قۇرۋدى تاپسىرىپ وتىر. دەگەنمەن, ەلىمىزدە ازىرشە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بىرەن-ساران ءسۇت وڭدەيتىن كەشەندەردىڭ  دە جاعدايىن نازاردان تىس قالدىرماعان ءجون سياقتى. سەبەبى ولار ءالى كۇنگە دەيىن توزىعى جەتكەن قۇرالدارمەن, ەسكى جاب­دىق­تارمەن جۇمىس ىستەيدى. راۋشان نۇعمانبەكوۆا.