1951-1952 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ «قازاقستان XIX عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا» اتتى عىلىمي مونوگرافيا جازىپ, 1946 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. بىراق 1948 جىلى م.اقىنجانوۆ پەن ت.شويىنباەۆتىڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىنە «ساياسي قاتە, قۇنسىز كىتاپ» اتتى سىن ماقالاسى جارىق كورىپ, عىلىمي قۇندىلىعىن جوققا شىعارعان. كسرو جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى بۇل ۇلتشىلدىق-بۋرجۋازيالىق باعىتتا جازىلعان زەرتتەۋ دەپ ايىپ تاعىپ جاتقاندا رەكتور تاجىباەۆ: «جوق, بۇل كەنەسارى كوتەرىلىسىنە تازا عىلىمي تۇردە باعا بەرىلگەن ەڭبەك. مينيستر بەكماحانوۆتى ءجونسىز كىنالاعان», – دەپ قارسى پىكىر ايتقان. 1950 جىلى 26 جەلتوقساندا كوكپ ورگانى «پراۆدا» گازەتىندە ح.ايداروۆ, ت.شويىنباەۆ جانە ا.ياكۋنين بىرىگىپ جازعان «قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باياندالسىن» اتتى سىن ماقالاسى جاريالانىپ, بەكماحانوۆتىڭ جوعارىدا ايتىلعان مونوگرافياسى اۋىر سىننىڭ استىنا الىندى. ولار «بەكماحانوۆتىڭ كەنەسارى قاسىموۆ حاننىڭ فەودالدىق-مونارحيالىق رەاكتسياشىل كوتەرىلىسىن عىلىمي تۇرعىدان باعالاۋدا ساياسي قاتەلىكتەر جىبەرگەن» دەپ ايىپتادى. 1951 جىلى 10 ساۋىردە بك(ب)پ وك سول ماقالانى تالقىلاپ, «پراۆدا» بەكماحانوۆتىڭ قاتەسىن دۇرىس اشقان دەپ تاپتى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى ء(بىرىنشى حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆ) بۇل ماقالانى پلەنۋم تالقىلاۋىنا سالدى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ت.تاجىباەۆ ماسكەۋ بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىل باعىتتى دارىپتەۋشى دەپ جاريالاعان بەكماحانوۆتى قورعاپ, ونى ايىپتاۋشىلارعا دايەكسىز بايبالام سالا بەرگەننەن گورى, اتالمىش كىتاپتى عىلىمي تۇرعىدان تالداپ, سەرگەك قاراۋعا شاقىردى. سول ءۇشىن ورتالىق كوميتەت وعان قاتاڭ سوگىس جاريالادى. بەكماحانوۆ جاعىندا بولعان عالىمدار ب.سۇلەيمەنوۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ق.جۇماليەۆ, ق.جۇبانوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, ب.كەنجەباەۆ ۇلتشىلدار اتانىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. الدى ون بەس, جيىرما جىلدان سىبىرگە جەر اۋدارىلدى. قانىش ساتباەۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ جان ساۋعامەن ماسكەۋگە كەتتى. تولەگەن تاجىباەۆ تا سولاردىڭ ءبىرى بولىپ جازالانۋى كەرەك بولاتىن. كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆ.مولوتوۆتىڭ قورعاۋىمەن امان قالدى.
مولوتوۆ ونى نە ءۇشىن قۇرمەتتەدى؟ ت.تاجىباەۆ لەنينگرادتا اسپيرانتۋرادا جۇرگەندە اعىلشىن ءتىلىن ءوز بەتىنشە وقىپ, ۇيرەنگەن. ەلگە كەلگەن سوڭ ءبىراز جىلداردان كەيىن قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ نەگىزىن قۇرىپ, مولوتوۆتىڭ قاراماعىندا قىزمەت ەتتى. سوعىستان كەيىن گەرمانيا تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن حالىقارالىق جيىندا كەڭەستەر وداعى ساياساتىن اعىلشىن تىلىندە جەتكىزگەن جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا لاتىن امەريكاسى ەلدەرى جونىندەگى كوميتەتتى باسقارىپ, سول ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارى تۋرالى باياندامالار جاساعانىن بۇگىنگى جاستار بىلە دە بەرمەس. بىراق تاريحشى بەكماحانوۆتىڭ ىسىنەن كەيىن تاجىباەۆقا رەكتورلىق قىزمەتتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
ت.تاجىباەۆ لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا پسيحولوگيادان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ونىڭ عالىمدىق قارىمىن بايقاعان ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورلارى لەنينگرادتا قالۋىن جانە عىلىمي جۇمىستارىن وسىندا جالعاستىرۋىن ۇسىنعان. بىراق ول سول ۇسىنىسقا قۇلاق اسپاي ەلگە قايتتى. جەتى جاسىنان تۇلدىر جەتىم وسكەن جانعا سول تاماشا مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ءىرى مادەني-عىلىمي ورتالىق لەنينگرادتا قالۋىنا بولار ەدى عوي. ال نەگە قالمادى؟ وعان قازاقستاندا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن ماعجان جۇماباەۆتان كەيىن كەنجەلەپ قالعان ۇلتتىق پسيحولوگيا عىلىمىن كوتەرۋ كەرەك بولدى. ول ونى ءوز ۇلتىنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىنداي سەزىنە ءبىلدى.
رەسپۋبليكا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان جانە قىزمەتىن جولعا قويعان دا تولەگەن تاجىباەۆ. كەيىن ول ۇندىستانداعى كەڭەستەر وداعى ەلشىسىنىڭ كەڭەسشىسى دە بولىپ ەڭبەك ەتتى. بىراق ول بۇل قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن كەتكەن جوق. وعان سەبەپ تاجىباەۆ سول ەلدەگى اعىلشىن تىلىندە شىعاتىن اقپارات قۇرالدارىنا ارقالاي تاقىرىپتاردا ماقالالار جازىپ, ءۇندى عالىمدارىنىڭ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. كاپيتاليستىك دامۋ باعىتىنداعى ەلدىڭ قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, پىكىر الىسۋلارى جيىلەپ كەتكەنىنەن سەكەم الىپ قالعان ەلشى ماسكەۋگە حابارلاپ, ونى كەڭەسشى قىزمەتىنەن بوساتۋىن وتىنگەن. ەلشى ءوتىنىشى ورىندالىپ, تاجىباەۆ ەلگە ورالدى.
دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى» اتتى كىتابى بار. ول كىتاپتى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە جازعان. يماندى جاننىڭ جاراتۋشىعا ەسەپ بەرەتىن ۋاقىتى جاقىنداپ قالعاندا شىندىقتى بۇرا تارتىپ, جازۋى مۇمكىن ەمەس. قوناەۆ سول ەڭبەگىندە تاجىباەۆتى ارنايى قابىلداپ, قىزمەت ۇسىنعانى جونىندە ايتقان. تاجىباەۆ شاكىرتى جولمۇقان تۇرىكپەن ۇلىنا ءومىرىنىڭ كوپ بولىگى قىزمەتپەن وتكەنىن, ەندىگىسىن عىلىمعا ارناعىسى كەلەتىنىن ايتىپ, قوناەۆ ۇسىنعان قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن باس تارتقانىن جەتكىزگەن. سودان كەيىن وسى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پسيحولوگيا كافەدراسىنا مەڭگەرۋشى بولىپ كەلدى.
ال اكادەميك ومىربەك جولداسبەكوۆ قازىرگى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاڭا زاماناۋي قۇرىلىسىن دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قولداۋىمەن سالدى. بارلىق فاكۋلتەتتەردىڭ اسەم عيماراتتارىن تۇرعىزىپ, ستۋدەنتتەر مەن اسپيرانتتارعا ارناپ قازىرگى ۇلگىدەگى جاتاقحانالاردى پايدالانۋعا بەردى. ەسەنتاي وزەنىنىڭ كۇنشىعىس جاق بەتىنەن وقىتۋشىلارعا تۇرعىن ءۇي سالىپ, ولارعا بار جاعدايدى جاسادى. بۇل وداقتاعى ماسكەۋ مەن لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇردى. مۇنداي ۋنيۆەرسيتەت كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى ءۇشىن ارمان عانا. سونداي-اق, جولداسبەكوۆ ءوزىنىڭ رەكتور كەزىندە قازاق ستۋدەنتتەر سانىن, قازاق وقىتۋشى-عالىمدار سانىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى. بارلىق فاكۋلتەتتەردىڭ دەكاندارىن قازاق ۇلتىنان جانە كافەدرالار مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ كوبىن دە جەرگىلىكتى ۇلت وكىلى عالىمدارىنان تاعايىندادى. جولداسبەكوۆ ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيمەسە, سولاي ىستەر مە ەدى؟ ونىڭ بۇل ارەكەتى ۋنيۆەرسيتەتتەگى كەيبىر عالىمدارعا جاقپادى. ولار رەكتوردىڭ ۇستىنەن ماسكەۋگە, قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنە ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلىسىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءبىراز بولىگىن ءىشىپ-جەپ قويدى, وڭتۇستىك وڭىرلەردەن تالاپكەرلەردى وقۋعا كوپ قابىلداپ, وقىتۋشىلاردى جاقىن-جۋىقتارىنان الىپ جاتىر دەپ ارىز-شاعىمدى ءۇستى-ۇستىنە جازدى. 1986 جىلى جەلتوقساندا ماسكەۋدىڭ شەشىمىنە قارسى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى دەگەن ايىپپەن جولداسبەكوۆتىڭ باسىنا دا كۇن تۋعان. ول سوعان قاراماي پارتيا مۇشەلىگىنەن شىعارىلىپ, قىزمەتىنەن بوساتىلعان پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆتى جالادان قورعاۋ ءۇشىن قازاقستان وك-نە بارىپ, سونداعى لاۋازىم يەلەرىنە ء وز قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ, قورعاپ باقتى. كوپ ۇزاماي ءوزى دە رەكتورلىق قىزمەتتەن بوساتىلدى.
قازىر بىزدە عىلىمنىڭ قاي سالاسىندا دا عالىمدار از ەمەس. جانە ولار وزدەرىن تۇلعا سانايدى. شىنىمەن عالىمداردىڭ ءبارى ۇلتتىق تۇلعا ما؟ جوق, ءبارى بىردەي تۇلعا ەمەس. سونداي-اق, تۇلعالىققا جەتۋ ءۇشىن حالىق مويىنداعان ازاماتتىق ءىسىڭ بولۋى كەرەك. سونداي عالىم عانا ۇلتتىق تۇلعا جانە ەلگە تۇتقا بولا الادى. بۇل جونىندە الاش ارىستارى باياعىدا-اق ايتىپ كەتكەن. مۇنداي قاسيەتتەر تولەگەن تاجىباەۆ پەن ومىربەك جولداسبەكوۆتە بار ەدى. سوندىقتان ولار كەزىندە اعىسقا قارسى جۇزگەن ۇلتتىق تۇلعالار ساناتىندا تاريحتا قالدى.
تولەگەن تاجىباەۆ لەنينگرادتان كەلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق جانە ورىس توپتارىنا پسيحولوگيادان ءدارىس وقىدى. بۇل كەز حرۋششەۆتىڭ جاپپاي ورىستاندىرۋ ساياساتىن بارىنشا جۇرگىزىپ جاتقان كەزى بولاتىن. سول كەزدە پسيحولوگيادان ءدارىس تەك ورىس تىلىندە وقىتىلسىن دەگەن ارنايى نۇسقاۋ بار ەدى. سوعان قاراماي تاجىباەۆ قازاق توبىنا ءدارىستى قازاق تىلىندە وقىدى. شاكىرتتەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, دارىسىنە باسقا تىلدەن ءبىر ءسوز دە قوسپايدى ەكەن. ول كەيىنىرەك رەكتور كەزىندە «جالپى پسيحولوگيا» كىتابىن قازاق تىلىندە جازىپ شىقتى. وكىنىشكە قاراي, وقۋ مينيسترلىگى ونى باسپادان شىعارتپاي قويعان.
ومىربەك جولداسبەكوۆ تە ۋنيۆەرسيتەتتەگى قازاق توپتارىنا مەحانيكادان قازاق تىلىندە ءدارىس وقىعان. عالىم ا.احمەتوۆ ەكەۋى بىرىگىپ «تەوريالىق مەحانيكا» كىتابىن قازاق تىلىندە جازىپ شىقتى. كىتاپ كەيىن «عىلىم» باسپاسىنان جارىق كوردى. ولار نەگە قازاق تىلىندە جازدى؟ ورىس تىلىنە شورقاق قازاق جاستارى ءۇشىن دەسەك تە بولار ەدى. سىرت كوزگە سولاي كورىنەرى انىق. قازىر تارلان تۇلعالاردىڭ تەك سول ءۇشىن عانا ەمەس, ۇلتتىق عىلىمدى ۇلت تىلىندە كوتەرۋدى ماقسات تۇتقانىن بايقايمىز.
كولباي ادىربەك ۇلى
