ماقاتاەۆ-80
قازاق پوەزياسىنىڭ وتكەن عاسىرداعى الىپتارى جىل ساناپ, اي ساناپ ازايىپ بارا جاتىر. بىراق, ولاردىڭ ارتىندا قالعان ولمەس مۇرا, وشپەس ۇلگى جالعاسىن تاۋىپ, جىلدارمەن جاڭارىپ, عاسىر الماسقاندا ءار قىرىنان تانىلىپ جاتىر. ءبىر زاماندارى مۇقاعالي ماقاتاەۆ: «ەي, بەزگەلدەكتەر, سەندەر ەمەسسىڭدەر ماعان باتا بەرەتىن. جىلدار وتەدى, جاڭا ۇرپاق كەلەدى, ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدى سولار ءوز ورنىنا قويادى. مەن ءوز جايىمدا مىنانى ايتامىن: مەن ءححى عاسىر ۇرپاقتارىنىڭ قۇرداسىمىن, بالكىم, ودان ارىدەگى ۇرپاقتىڭ تۋىسىمىن دا», دەسە كۇندەلىگىندە, ال جىر شۋماقتارىندا: «مىلقاۋعا ءتىل ءبىتىپ, كەرەڭ ەستىپ, جانار پايدا بولادى سوقىرلارعا», دەيدى. وسى ارادا ويىمىزعا الەكساندر پۋشكيننىڭ: «دابىسىم ۇلى رەسەيگە كەتەر جالپاق, ءتىل بىتكەن جۇرەر مەنىڭ اتىمدى اتاپ», دەگەن ەكى جول ولەڭى ورالا بەرەدى. مۇنى جىر الىپتارىنىڭ كورەگەندىگى, نە بولماسا, وزدەرىنىڭ اقىندىق قارىمىنا سەنگەننەن كەيىن ايتتى دەسە دە بولاتىنداي. سيرەك تالانتتار تابيعاتتىڭ كۇنا مەن كىنادان تازا ەتىپ جاراتقان ءتول پەرزەنتتەرى عوي. سوندىقتان دا ولاردىڭ ءومىرىن اللا ماڭگىلىككە ۇزارتقان. وعان جوعارىدا ءوز سوزدەرىنەن دايەك العان ۇلىلار مىسال بولسا كەرەك.
شىنىندا, ءححى عاسىر قاسىم امانجولوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جۇلدىزى ماڭگى جارقىراي بەرەتىنىن دالەلدەدى. قىراندى قىران قيادان تانيدى دەگەن عوي. «دەيسىڭدەر-اۋ! قاسىمنىڭ نەسى باسىم؟! قاسىم سولاي بولماسا, نەسى قاسىم, «اقىنمىن» دەپ قوپاڭداپ جۇرگەندەردىڭ, اممەسىنەن قاسىمنىڭ دەسى باسىم», دەپ باعالاعان قاسىم اقىن مەن مۇقاعاليدىڭ رۋحتاس بولۋى, ەندىگى جەردە ۇلت ماقتانىشىنا اينالۋى زاڭدىلىق دەپ بىلەمىز.
تالانتتىڭ تالانتىن تانىپ, ول تۋرالى تاپ باسىپ ايتا ءبىلۋدىڭ ءوزى اقىلى اسقان ادامنىڭ ەنشىسىندە بولۋى كەرەك. بۇعان ءبىر دالەل سول, مۇقاعالي اقىن تۋرالى قازاقتىڭ قازىرگى ايتۋلى قالامگەرى, ءسوز زەرگەرى ءابىش كەكىلباەۆ: «مۇقاعالي قازاق پوەزياسىنىڭ ۇزاق ساعىنىپ كورگەن اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى. ول – شىن مانىندەگى ۇلتتىق قۇبىلىس... ول حالىق بولمىسىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ۇلى تۇلعا. ۇلى قۇبىلىس. ۇلى اقىن. مۇقاعاليى بار حالىق ولمەيدى. مۇقاعاليى بار ادەبيەت كۇننەن-كۇنگە جاڭارا, جاساي بەرەدى. ءتىرشىلىكتىڭ تاتتىلىگى مەن اقيقاتتىڭ اششىلىعىنان مەيىرى قانعانشا ءدام تاتقان قاۋىمنىڭ وسكەلەڭدىگى مەن ومىرشەڭدىگى دە وسىندا. مۇقاعالي حالقىمەن بىرگە ماڭگى ءومىر سۇرەدى», دەيدى.
وسى ءسوزدىڭ ايعاعىنداي, بيىلعى جىلدىڭ باستاۋى مۇقاعاليدىڭ 80 جىلدىعىنان ءورىس الىپ, ەندى سونىڭ ءتۇيىنى ەلوردادا قويىلدى.
مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جانە «رۋحانيات» ايىنىڭ شەڭبەرىندە وتكىزىلگەن قازاقستان حالقى تىلدەرىنىڭ حIII رەسپۋبليكالىق فەستيۆالىن قازاق پوەزياسىنىڭ اقيىعى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاق پوەزياسىنىڭ مۇزبالاعى» اتتى ادەبي-تانىمدىق كەشپەن قورىتىندىلادى. وعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت وكىلدەرى, م.ماقاتاەۆ اتىنداعى قور مۇشەلەرى, جىر جامپوزىنىڭ زامانداس دوستارى, اقىن شىعارمالارىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار, ولەڭدەرىنە ءان جازعان سازگەرلەر, شىعارمالارىن ورىندايتىن بەلگىلى ارتىستەر قاتىستى. سونىمەن قاتار, الماتىدان ارنايى كەلگەن جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ ۇلى جۇلدىز ماقاتاەۆ, تانىمال اقىندار ورازاقىن اسقار, ءشومىشباي ساريەۆ, «مۇقاعالي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى باتىق ءماجيت ۇلى, سازگەر بەيبىت دالدەنباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ماقپال ءجۇنىسوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى رامازان ستامعازيەۆ, ءانشى ەركىن نۇرجان, تاعى باسقالار بولدى.
ادەبي-تانىمدىق كەش قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن نەگىزگى فاكتور رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى بەلگىسى ءارى رۋحاني بايلىعى بولىپ تابىلاتىن انا ءتىلىمىزدى ناسيحاتتاۋعا, ونى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى مارتەبەسىن كوتەرۋگە جانە ءتىل مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەر ۇسىنىستار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول ءتىلدىڭ التىن دىڭگەگى قازاق جىرىنىڭ باستاۋىندا جاتقانى دا انىق.
«جوق! ولمەيمىن! پراۆوم جوق ولۋگە, ءسوز سىيلايتىن حالقىم امان تۇرعاندا», دەپ, ومىردەن وزعانىنا جىل تولماعان قادىر مىرزا ءالى ايتقانداي, ولەڭ-جىردى قادىرلەيتىن, ەكىنشى ءومىرى عاسىر الماسقان سايىن سان قىرىنان تانىلعان اقىنىن اسپانتاۋعا تەڭەپ, اسقاقتاتقان جۇرتى تاعى دا استانا تورىندە جۇمىلىپ كەپ ول تۋرالى اعىنان جارىلىپ, ەستەلىكتەر ايتتى. كىرشىكسىز تامشىداي ولەڭدەرىن توگىلدىرىپ, ءسوزىنە جازىلعان اندەردى ورىندادى.
كەشتىڭ العاشقى ءسوزىن مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد الىپ, قارعادايىنان مۇقاعالي جىرىن جاتتاپ وسكەنىن, بيىل جىل باسىنان بەرى مۇقاعالي جىرى قازاق ەلىنىڭ بارلىق وڭىرىندە سالتانات قۇرعانىن, اقىن سوناۋ عاسىرلارداعى قۇدىرەتتى الىپتار پوەزياسىن حح عاسىردا قايتا جاڭعىرتقانىن, ۇلىلاردىڭ ءىزىن باسىپ, ءداستۇرىن جالعاعانىن, 100 جىلدىق رۋحتىڭ ۇزىلمەي قاز-قالپىندا ساقتالۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقانىن ايتتى. سونداي-اق اباي, ماعجان, مۇقاعالي ۇلگىسىن تامىلجىتا بايانداپ, قازىرگى قازاق پوەزياسى جايىندا وي ءوربىتتى.
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كورنەكتى جازۋشى اكىم تارازي ءوز بۋىنىنىڭ ىشىندە پروزادا شەرحان مۇرتازانىڭ, پوەزيادا مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جارقىراپ شىققانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, كامال سمايىلوۆ دوسىنا مۇقاعالي جىرلارىن وقىعاننان كەيىن وسى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ۇلى اقىن بولادى دەگەنىن, مۇقاعاليدىڭ العاش مۇراجايى اشىلعاندا قازاق پوەزياسىنىڭ ءحانتاڭىرى سەنسىڭ دەگەن پايىمىنىڭ قازىر شىندىققا اينالعانىن العا تارتتى. تاعدىر مۇقاعاليعا ءبارىن ءوزى جيىپ-تەرىپ بەرگەن. اباي ۇلى الاتاۋ بولسا, مۇقاعالي سونىڭ ءبىر شىڭى. قازاق دەگەن حالىق بار جەردە ول بىرگە جاساي بەرەدى, دەدى. ءىزباسار ءىنىسى بولعان ءشومىشباي ساريەۆ, اقىن تۋعان جەردى كورگەننەن كەيىن مۇقاعاليدىڭ وسىنداي بيىككە كوتەرىلمەۋى مۇمكىن ەمەس دەي كەلىپ, اسقار تاۋلار الەمىن ءوز ولەڭىمەن بيىكتەتكەن ۇلى تۇلعاعا ارناعان جىر جولدارىن وقىپ بەردى.
ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرى اقىن جىرىن ەرەكشە شابىتپەن جاتقا ايتىپ, بىرىنەن-ءبىرى اسىپ ءتۇسىپ جاتتى. «پاي-پاي, ءومىر! وتەسىڭ-اۋ ءبىر كۇنى. تياسىڭ-اۋ قۋانىشتى, كۇلكىنى. ءومىر دەگەن – ءبىر جارق ەتكەن نايزاعاي, ءومىر دەگەن – كوك اسپاننىڭ كۇركىرى. پاي, پاي, ءومىر! وتەسىڭ-اۋ ءبىر كۇنى! بولماعانداي, جۇرمەگەندەي سەندە ءبىز, كەتەمىز-اۋ, ءاي, كەتەمىز... پەندەمىز. ۇرپاقتارعا بەرەمىز دە كەزەكتى, ءبىز كەتەمىز. كەتۋ ءۇشىن كەلگەنبىز. مىنا كۇن دە, مىنا اسپان دا, دالا اناۋ! ءبارى بىزدەن, ءبارى بىزدەن قالادى-اۋ», دەپ اقىن داۋىسى ساحنا تورىنەن ەستىلدى. ونى ونەر جۇلدىزدارى جالعاستىرىپ الىپ كەتتى. «قانداي راحات! جۇرەيىك, دوستار, كۇندە ءوستىپ. رەنجۋ دەگەن, رەنجۋ دەگەن – بىلمەستىك. باۋىرلارىم-اۋ! ءبارىمىز قيىن كۇن كەشتىك, ارامىزعا ءبىزدىڭ قاي جاقتان كەلدى كۇندەستىك؟!» دەگەن جىر جولدارى ونىڭ ۇنىمەن ۇندەس شىعىپ ءومىر ساباقتاستىعىن انىق سەزدىردى. «قاراساڭدارشى, قانشاما دوستان ايىرىلدىق... ءبىرىمىز ناعىز, ءبىرىمىز جالعان قايعىردىق... تازالايىقشى ىنتىماق دەگەن ايدىندى, قالىپقا تۇسپەي تۇرعانىمىزدا مايمىلدىق», دەگەن تۇسقا كەلگەندە جيىلعان جۇرت ويلانىپ قالدى.
«ءتىل ونەرىن, سيقىرلى ءسوز ونەرىن, وڭبايسىڭ ءسوز ونەرىن تەجەگەنىڭ! تىلدەن الماس جوعالسا, سوزدەن قانجار, بۇل تىرلىكتەن ءبىر كۇندە بەزەر ەدىم», دەپ اقىن جىرى اسقاقتاپ بارىپ, «داريعا جۇرەككە» ۇلاسقاندا ونىڭ رۋحى ءتىپتى شارىقتاپ كەتتى. اسىرەسە, اقىن وبرازىن سومداعان ج.تولەپباەۆتىڭ ۇنىنەن, كەسكىن كەلبەتىنەن مۇقاعاليدىڭ ءبىتىمىن كورگەندەي بولاسىڭ.
اقىن جىرى انمەن ۇشتاستى. رامازان ستامعازيەۆ تۇرسىنجان شاپايدىڭ «اققۋلار قوش بولىڭدار» ءانىن اۋەلەتىپ, «قايران قارا سازىم-اي» انىمەن ۇشتاستىرىپ الىپ كەتتى. سەرىك اياعاناقىن سوزىنە جازىلعان «اقمارال» ءانىن شىرقاسا, بەلگىلى ءانشى ەركىن نۇرجاننىڭ ورىنداۋىنداعى «كەلشى, قارعام, شاشىڭنان يىسكەيىن» اتتى ءاندى جۇرتشىلىق جىلى قابىلدادى. سەرىك كوشكىنباەۆتىڭ «بەسىك جىرى» دا اسەرلى ەستىلدى.
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ماقپال ءجۇنىسوۆا «فاريزا, فاريزاجان», «شەشە, سەن باقىتتىسىڭ», «جاپىراق جۇرەك, جاس قايىڭ» اندەرىن ورىنداپ, جۇرتتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. ءۇش اندە دە انا ايبىنى, اقىلى, پاراساتى قوزعالعان.
ءبىر زاماندارى قاسىم امانجولوۆ: «تاكاپپارسىڭ, دۇنيە, كوپ قورلادىڭ از ۇلتتى» دەپتى. سول از ۇلتتىڭ ءبۇگىن باعى جاندى, تاۋەلسىز ەل بولدى. «ەسكەرتكىش ورناتتىم مەن قولدان كەلمەس» (ا.پۋشكين) دەپ ەل ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتكەن التى الاشتىڭ ارىسىنا اينالعانداردى تانىپ, ءبىلىپ, ابىرويىن اسىرىپ, مارتەبەسىن كوتەرىپ جاتىرمىز. سونىڭ ءبىر ايعاعى, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى دەر ەدىك. تۋعان كۇنى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ەلورداداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە اتاپ وتىلسە, ەندى مىنە, پرەزيدەنتتىك ءمادەنيەت ورتالىعىندا حانتاڭىردەن قاناتتانىپ ۇشىپ, ءبۇكىل حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان مۇقاعالي تويى استانادا قورىتىندىلاندى. حالقىنا جولداعان حاتىندا ول: «تۋعان حالقىم, قاتەمدى كەشىر مەنىڭ. سەنىڭ ارقاڭ – سەسكەنبەي, ەسىرگەنىم. ەگەردە جىرىڭ بولماي, ۇرىڭ بولسام, الاقانعا سالاسىڭ نەسىن مەنى. جوق! مەنىڭ جۇرەك ەمەس ءتوسىمدەگى, ول ءبىر وت سەنىڭ ۇلى كوشىڭدەگى. ءوزىڭنىڭ جاندىرعانىڭ, ءوشىرگەنىڭ, ازىرگە تاستاعان جوق ەسىم مەنى, ۋا, جۇرتىم! كەشىر مەنى! كەشىر مەنى... ءبارىن دە ءبىر وزىڭە اماناتتاپ, كەۋدەمدە تىنىش ۇيىقتاپ جاتسىن جانىم», دەپتى. جۇرتى ونىڭ وسىلايشا ايتقان اماناتىن ادال ورىندادى. بۇل ءداستۇر الدا جالعاسىن تابا بەرمەك.
سۇلەيمەن مامەت.
استانا.
