02 تامىز، 2017

الىپپەن كورشىلىكتىڭ ارتىقشىلىعى

123 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتىندا ەلىمىز ءوزىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن، الىس-جاقىن ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن قالىپ­تاس­تىرا وتىرىپ، ەسەيۋ جىلدارى­نا قاراي قادام باسۋدا. ارينە، الىپ مەملەكەتتەردىڭ ورتاسىندا ور­نا­لاس­قاندىعى ءوز الدىنا، ونىڭ ۇستىنە عاسىرلار بويى ءوز تىزگىنى وزىنە تيمەي، بوداندىقتان كوز اشپاي كەلگەن ەلگە تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياسات ءجۇر­گىزۋ جەڭىل بولمايتىندىعىن كو­زى قاراقتى، ويلى وقىرمان جاقسى ءتۇ­سىنسە كەرەك.

دەگەنمەن، الىپپەن كورشىلىكتىڭ كەيدە پايداسى دا مول بولاتىندىعىن الەم­نىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ ءساتتى تا­جى­ري­بەلەرى دالەلدەيدى. سونداي ەل­دەر­دىڭ ءبىرى – كانادا. جالپى، قازاقستان مەن كانادا اراسىندا ۇقساستىقتار از ەمەس. بىرىنشىدەن، كانادا دا قازاقستان سەكىلدى جەرگە باي، ال سول جەر كولەمىمەن ەسەپتەگەندە حالقىنىڭ سانى شاعىن مەم­لەكەت. ەل اۋماعى 9976 شارشى شا­قى­رىمدى (بىزدەن ءۇش ەسە ۇلكەن)، حال­قىنىڭ سانى 30 ميلليون ادامدى (بىزدەن ەكى ەسەدەي كوپ) قۇرايدى. قا­زاق­ستاندا 1 شارشى شاقىرىمعا 5،5 ادام­نان كەلسە، كانادادا 3 ادامنان كە­لەدى.

تاعى ءبىر ۇقساستىق جاعى، كانادا دا تابيعي شيكىزات كوزدەرىنە وتە باي. تە­مىر، مەتالل، مۇناي، تاعى باسقا پاي­دا­لى كەن ورىندارى وزىنە مولىنان جەتەدى.
كانادا دا ءبىز سەكىلدى ءىرى اگرارلىق ەل. سىرتقا بيداي جانە باسقا دا ونىم­دەر ەكسپورتتاۋمەن اينالىسادى. سون­داي-اق، تابيعي كليماتتىق جاع­داي­ىندا دا ۇقساستىقتار جوق ەمەس. كلي­ماتى ءبىز­دىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرگە كە­لىڭ­كىرەيدى.

ەندى ورنالاسقان گەوگرافيالىق ورنى مەن ەكونوميكالىق ساياساتتا ەسەپكە الۋعا بولاتىنداي تاعى ءبىر ۇلكەن ۇقساستىعى، ەگەر قازاقستان قىتاي مەن رەسەي سەكىلدى ەكى الىپ ەلدىڭ ورتاسىنا ورنالاسسا، كانادا الەمدىك دەرجاۆا اقش-پەن كورشى. ارينە، مۇنداي كورشىلىكتىڭ جاقسىلىقتارىمەن قا­تار قولايسىزدىقتارى دا از ەمەس. سون­دىق­تان كانادالىق ساياساتكەر پەر تريۋ­دونىڭ ء«بىز ءوز ساياساتىمىزدا پىلمەن قاتار ۇيىقتاعان تىشقان سەكىلدىمىز. ۇل­كەن كورشىمىزدىڭ ءاربىر قيمىلى مەن قوزعالىسىن ۇنەمى باعىپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز. ويتكەنى ءپىل قانشالىقتى بەيبىتسۇيگىش ءارى كەڭپەيىلدى بولسا دا، ونىڭ ۇيقىداعى كۇيىندە بىزگە قاراي اۋناپ تۇسۋىنەن قۇداي ساقتاسىن»، دەگەن ءسوزىن ۇرپاقتارى ەستەن شىعارعان ەمەس. 

كانادا وسى قيىن كورشىلىكتىڭ ءوزىن ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى اقش-تاي الىپتىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنان ءوز تىرشىلىگى ءۇشىن ۇلكەن ءنار الىپ كەلەدى. كانادانىڭ الەمدەگى باي ەلدەردىڭ قا­تارىنا قوسىلۋىنا اقش-پەن كور­شى­لى­گىنىڭ اتقارىپ وتىرعان ءرولى وتە زور. ويتكەنى نە وندىرسەڭ دە، سونىڭ ءبارىن سىڭىرە بەرەتىن الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن رىنوگى كانادانىڭ ءدال قاسىندا تۇر. سونىڭ ناتيجەسىندە ول الەمدەگى ەڭ دامىعان يندۋستريالىق-اگرارلىق ەلگە اينالدى.

وسىدان ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن «قازاقستان: باتىسپەن ۇنقاتىسۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قا­تىس­قان كانادانىڭ بۇرىنعى پرە­م­ەر-ءمينيسترى جان كرەتەن ءوزى­نىڭ قازاقستاننىڭ دامۋ بارىسىنا اي­رىق­شا نازار اۋدارتىنىن ايتا كەلە، مۇ­نىڭ سەبەبىن بىلاي دەپ تۇسىندىرگەن بو­لاتىن: «بۇگىن سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ الدىنان  كەشەگى بىزدەر سەكىلدى ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلىپ وتىر. سىزدەردىڭ تابيعي رەسۋرستارىڭىز بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. سىزدەردىڭ گەوگرافيالىق ور­نا­لا­سۋ­لا­رىڭىز دا ەل ەكونوميكاسىن نار­لەن­دى­ر­ەتىندەي وتە ءبىر ۇرىمتال تۇستا تۇر. مەنىڭ ەلىم كانادا ءوزىنىڭ اقش-پەن كور­شى­­­لىگىن باستى ەكونوميكالىق ارتىق­شى­­ل­ىعىنا اينالدىرا ءبىلدى. ارينە، الىپ­پەن كورشى بولۋ وڭاي ەمەس. دە­گەنمەن، بۇگىنگى جاھاندىق ەكونوميكا­دا حالىقارالىق ساۋدا مەن ونىڭ بار­لىق ءتيىمدى جاقتارى تۋرالى اڭگىمە قوز­­عالىپ جاتقاندا گەوگرافيالىق ور­­ن­الاسۋ جونىندە اداسۋلارعا ورىن بول­ماۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە سىزدەردىڭ گەوساياساتتاعى ماڭىزدىلىقتارىڭىز ەكى كورشىلەرىڭىزدەن دە ارىدە جاتىر. قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان تا­عى ءبىر الىپ ەل ۇندىستانمەن، رە­سۋر­سقا باي تاياۋ شىعىسپەن جاقىن ور­نا­لا­سۋ­لارىڭىز، ورتالىق ازيامەن كور­شى­لىك­تەرىڭىز الەمنىڭ كوز تىككەن وسى ءبىر نۇك­تەسىندە وتە ماڭىزدى ءرول ويناي الا­تىندىقتارىڭىزدى بىلدىرەدى»، دەگەن ەدى.

ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 26 جىلىن بەي­بىت تە قارقىندى دامۋ جاع­داي­ىن­دا وتكەرگەن قازاقستان ەندى مى­نە، ءوزى­نىڭ گەوگرافيالىق ورنىن ءسات­تى پاي­د­ا­لاناتىنداي ۇرىمتال شاق­قا دا كەلىپ جەتتى. قازاقستان مۇشە بو­­لىپ تابىلاتىن كەدەن وداعى سە­كىل­دى ۇل­كەن ەكونوميكالىق رىنوك قۇ­رى­لىپ، قالىپتاستى. ەكىنشى جاعىنان قى­تاي­دىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» حا­لىق­­ارالىق جوباسى ىس­كە كىرىستى. قاز­اق­ستان بۇعان ءوزىنىڭ «نۇر­لى جول» ين­­ف­راقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاما­سى­مەن كەلىپ قوسىلدى. الىپ­تار قۋ­اتى­نان ءنار الاتىن كەز ەندى كەل­دى. 

سۇڭعات ءالىپباي،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

سۋرەتشىلەر ءۇيى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:08

بال بۇلاق بولىپ اقتى

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

وڭايلىقپەن ەم قونبايدى

مەديتسينا • بۇگىن، 09:05

بارەكەلدى، ۆيكتوريا!

سپورت • بۇگىن، 09:02

ۇقساس جاڭالىقتار