ءتىپتى نەگىزىنەن العاندا فورمالدى تۇردە وتەتىن جينالىستاردىڭ وزىندە كەيبىر ادامدار ويلارىن اشىق ءبىلدىرىپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىم يەلەرىنىڭ اتىنا سىني پىكىرلەر ايتۋ ارقىلى كوڭىلسىز جيىنداردا قالعىپ-شۇلعىپ وتىراتىن قالىڭ جۇرتتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستايتىن. (بىردەن ەسكەرتەيىك, بۇل جەردە اڭگىمە بەلگىلى ءبىر ماقساتتى كوزدەيتىن وپپوزيتسيا وكىلدەرى تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق). نەگە ەكەنىن قايدام, سوڭعى جىلدارى وسىنداي تاڭداندىرارلىق, تاڭقالارلىق جايتتار تىم ازايىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ايتەۋىر «ازامات» دەگەن ءسوزدىڭ بىرتىندەپ قولدانىستان شىعىپ بارا جاتقانى انىق.
راس, بۇگىندە قوعام وزگەردى, قوعاممەن بىرگە ادام وزگەردى. قوعامىمىز نارىق ەكونوميكاسى دەپ اتالادى. بۇل سىپايى اتاۋى. تۋرا ماعىناسىندا الساق – اقشاعا قاراعان تىرلىك. ال اقشاعا قاراعان تىرلىكتە ازاماتتىقتىڭ دا, ەرلىكتىڭ دە قاجەتى شامالى. كەرىسىنشە, بۇل جەردە قۋلىق-سۇمدىق, الداۋ-ارباۋ الدەقايدا تيىمدىرەك. وسىنداي ايلا-شارعىلار ارقىلى عانا كوپ «شارۋانى تىندىرىپ», كوكسەگەنىڭە جەتە الاسىڭ. الدا-جالدا ازاماتتىق تانىتامىن دەي قالساڭ جاعدايىم مۇشكىل بولدى دەي بەر. ساۋدا-ساتتىق پەن ازاماتتىق ەكى بولەك نارسە. سوندىقتان ساۋدادا ازامات بولامىن دەگەن ادام بانكروتقا ۇشىرايدى. ءارى كەتكەندە تاپقان-تايانعانى تاماعىنا عانا جەتەتىندەي كۇيدە كۇن كورەدى. ال ساۋداعا بارعان ادامنىڭ ەڭ الدىمەن بايىپ كەتۋدى ويلايتىنى ەش قۇپيا ەمەس.
ەرتەرەكتە ءبىر قوناقتا بولعان كەزىمدە سوندا وتىرعانداردىڭ ءبىرىنىڭ ءوزىنىڭ دۇنيە-مۇلكى, داۋلەتى, «يگى جاقسىلارمەن» قارىم-قاتىناسى تۋرالى اڭگىمەلەگەنى ەسىمدە. ونداي «كاسىپپەن» ءومىرى اينالىسىپ كورمەگەندىكتەن شىعار, جاڭاعى كىسىنىڭ ايتقاندارىن ونشا ۇعا قويماعان ەدىم, سوندىقتان اڭگىمەمىز دە جاراسىپ كەتە الماعان. بۇگىندە مۇنداي اڭگىمەلەر داعدىلى كورىنىسكە اينالدى.
وسىندايدا ء«بىر ۇيدە جيۋلى ەكەن قازىنا مال, كورسەتتى ءبارىن بىزگە اقساقال شال...» دەپ كەلەتىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ بەلگىلى ولەڭى كوكەيگە ورالادى. ءبىر زامانداردا وسى ولەڭدى بايلىققا, اسىرەسە بىرەۋلەردى قاناۋ ارقىلى كەلەتىن بايلىققا قىزىقپاۋ كەرەك دەگەن تۇرعىداعى ناسيحات رەتىندە پايدالانۋشى ەدىك, قازىر ءوزىمىز دە سول جيعان-تەرگەنىمەن ماقتاناتىن شالدىڭ كەبىن كيە باستادىق. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وسىنداي شىلقىعان بايلاردى ەشكىم دە ءاي, ازامات ەكەن دەپ ايتپايدى. ءارى كەتسە «ە, ول شىرىگەن باي عوي, جيناعان ۇستىنە جيناپ جاتىر, توياتىن ءتۇرى جوق» دەيدى دە قويادى.
سوندا «ازامات», «ەر جىگىت» دەگەن سياقتى ماداق سوزدەردى ەندى كىمدەرگە ارناپ ايتۋىمىز كەرەك. راس, ومىردە باتىلدىعىمەن دە, باتىرلىعىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن جىگىتتەر بار. وندايلار نە اسكەري ومىردە نەمەسە بەيبىت تۇرعىنداردى ءورت, سۋ تاسقىنى سياقتى ءتۇرلى تابيعي اپاتتاردان قۇتقارۋ كەزىندەگى ەرلىكتەرىمەن تانىلىپ ءجۇر.
بىراق ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ول ەمەس. ءبىز كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە, ءبىر قاراعاندا ەلەۋسىزدەۋ كورىنەتىن ىستەردە ازاماتتىق مىنەز كورسەتىپ جاتاتىن قاراپايىم ادامدار جونىندە ءسوز قوزعاپ وتىرمىز. وندايلاردى باتىر دەۋگە دە كەلمەيدى. ولار نەگىزىنەن ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماي, ادال ەڭبەگىمەن كۇن كورىپ, سول ارقىلى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, كوپتىڭ ءبىرى بولىپ ارامىزدا جۇرگەن ءوزىمىز سياقتى جاندار. جايشىلىقتا ولار كوزگە دە تۇسە بەرمەيدى, ويتكەنى وزگەلەردەن ەرەكشەلەنبەيدى. تەك قانداي دا ءبىر ماسەلەنىڭ تۋراسىن ايتىپ, ادىلدىكتىڭ تۋىن بيىككە كوتەرەتىن ساتتەردە عانا بەلسەنىپ شىعىپ, جالعاندىق پەن جارامساقتىقتىڭ بەل ومىرتقاسىن ۇزەدى. بۇرىن ايتەۋىر, سولاي بولعانى انىق.
بۇگىن شە؟ بۇگىن شىرىلداعان شىندىعىڭ دا, تۋراپ تۇسەر تۋرالىعىڭ دا ەشكىمگە كەرەك بولماي قالعان سىقىلدى. ونىڭ ەسەسىنە, رەتى كەلسىن-كەلمەسىن ءبىر-ءبىرىمىزدى كوزىمىزدى باقىرايتىپ قويىپ ماقتاۋ, تۇيمەدەيدى تۇيەدەي قىلۋ, ءلاببايلاپ باسىمىز جەرگە جەتكەنشە ءيىلۋ سياقتى «ونەرلەر» ورگە شىعىپ تۇر. ءبىر كەزدەرى بىرەۋلەردى كوزىنشە ماداقتاۋ ادەپتىلىك بولىپ ەسەپتەلمەيتىن. قازىر ول ءوسۋدىڭ, بەدەل جيناۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولىنا اينالدى.
مەيلى عوي, اركىم بارىمەن بازار دەگەندەي, كىم-كىم دە ءوز بىلگەنىمەن ءومىر سۇرەدى. ولارعا ءجون ۇيرەتەيىن دەپ جاتقان ءبىز دە جوق. بىزدىكى ايتەۋىر, «باتىر حالىق بولعانبىز, نامىسقوي حالىق بولعانبىز» دەپ كەۋدەلەرىن ۇراتىن كەيبىر اعايىندارىمىز ءىستىڭ شىنايى جاي-كۇيىن باعامدار, بالكىم تاۋبەنى تۇسىنەر دەگەن وي. «شىندىق جوق جەردە سۇمدىق كوپ» دەگەن ەكەن باياعى وتكەن اتا-بابالارىمىز. قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن نەبىر سۇمدىقتاردىڭ جيىلەپ بارا جاتقانى دا راس. ونىڭ ۇستىنە ناعىز ەر-ازاماتتار كوبەيىپ جاتسا ولاردىڭ ۇرپاققا ۇلگى بولارى دا انىق. باسقانى بىلاي قويعاندا, ونىڭ ءوزى كەلەشەك بۋىنعا ء«بىز بۇل ومىردە قىرۋار جۇمىستار تىندىرعان, ءسوزىمىز بەن ىسىمىزدە الشاقتىق بولماعان حالىقپىز» دەگەن ءسوزدى ۇيالماي ايتۋ ءۇشىن دە كەرەك.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
