جاقىن كورشى ءارى ماڭىزدى ساۋدا ارىپتەسى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ 8-9 قازاندا يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى الي اكبار سالەحيدىڭ شاقىرۋى بويىنشا تەھران قالاسىندا ساپارمەن بولدى. ساپار بارىسىندا قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ماحمۇد احمادينەجادپەن, يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى الي اكبار سالەحيمەن جانە يران مەدجليسىنىڭ (پارلامەنت) سپيكەرى الي لاريدجانيمەن كەزدەستى. پرەزيدەنتتىڭ رەزيدەنتسيا­سىن­دا وتكەن قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ پەن يران پرەزيدەنتى ماحمۇد اح­ما­دي­نەجادتىڭ كەزدەسۋىندە قازاق­ستان ءمينيسترى يران پرەزيدەنتىنە قازاقستان باسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ يران حالقىنا تابىستار تىلەگەن ىستىق ىقى­لاس­تى سالەمىن جەتكىزدى. ال ماحمۇد احمادينەجاد قازاقستاننىڭ ءوڭىر­دەگى ساياسي سالماعى مەن ەكو­نومي­كا­لىق دامۋىنىڭ ەرەكشە ماڭىز­دى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. يران باس­شى­سىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعى ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن وسىن­داي جەتىستىكتەر ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن قاتار, كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردىڭ دە ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتىپ, ونداعى حالىقتاردىڭ ءال-اۋ­قا­تىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. كەزدەسۋدە, سونداي-اق قازاق­ستان مەن يران اراسىنداعى سالى­نىپ جاتقان تەمىر جول قاتىناسى جەلىسىن اشۋ جونىندەگى ماسەلە دە تالقىلاندى. ەرجان قازى­حانوۆ­تىڭ كەزدەسۋ سوڭىنان جۋرناليستەرگە حاباردار ەتۋىنشە, يران تا­را­بى تەمىر جول قۇرىلىسىن كەلەسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل تەمىر جول ىسكە قوسىلعان كەزدە, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس ارتا تۇسەتىن بولادى. «يران پرەزيدەنتى, – دەدى مينيستر كەزدەسۋ جايىندا, – الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ بايلانىستارى كەڭەيە بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى». كەزدەسۋلەر كەزىندە اتالىپ ءوتىل­گە­نىن­دەي, قازاقستان مەن يران اراسىن­دا­عى ساياسي جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قا­تىناستار ءوزارا تۇسىنىستىك جاعدايىندا دامىپ كەلەدى. ويتكەنى, تاراپتار اتال­عان سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى دوس­تىق جانە تاتۋ كورشىلىك تۇرعىدا تەرەڭ­دەتۋگە مۇددەلىلىك تانىتادى. بۇعان قا­زاق­ستان مەن يراننىڭ وڭىرلىك جانە حا­لىقارالىق ۇيىمدار – بۇۇ, يىۇ, اوسشك, شىۇ, ەىۇ جانە كاسپي تە­ڭى­زى جونىندەگى ارنايى جۇمىس توبى ايا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق دالەل بولادى. ەرجان قازىحانوۆ پەن الي اكبار سالەحيدىڭ كەزدەسۋى جوسپارلانعان ۋا­قىت­تان ەداۋىر ۇزاققا سوزىلدى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى, كەزدەسۋدە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكىجاقتى قا­تى­ناستاردى دامىتۋ, وزەكتى دە وتكىر ايماقتىق جانە حالىقارالىق ماسەلەلەر تالقىلاندى. سونىمەن قاتار, وندا تاراپتار وزدەرى مۇشە بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىن­تى­ماقتاستىقتى نىعايتۋعا دا ەرەكشە ءمان بەردى. قازاقستان مەن يران ارا­سىن­داعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋ­ما­نيتارلىق سالالارداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى دامىتۋ جايىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. كەزدەسۋدەن سوڭ ەكى ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باس­شى­لارى قازاقستاندىق جانە يراندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىل­دە­رى­مەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, كەزدەسۋ ناتيجەسى تۋرالى حاباردار ەتتى جانە جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى. العاشقى بولىپ ءسوز العان ا.سا­لەحي قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قاتى­ناس­تاردىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتقانىنا توقتالا كەلىپ, ەكىجاقتى ىن­تىماقتاستىقتا ەنەرگەتيكا جانە جۇك ءترانزيتى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىجاقتى قا­تىناستاردى دامىتۋدا عىلىم, تەحنولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاعى باسقا سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دا ورنى بولەك. «ءبىز جاقىن جىلدارى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 5 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز, – دەدى ول. – اش­عاباد قالاسىندا ءبىز ورتالىق ازيا مەن پارسى شىعاناعىن قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ترانزيتتىك تەمىر جول ءدالىزىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدىق. بۇل ترانزيتتىك تاۋار­لار­دى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ جۇكتە­رىن ەكسپورتتاۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى». ال ەرجان قازىحانوۆ ءوزىنىڭ بۇل ساپارىن ەلدەر اراسىنداعى ساياسي ءۇن­قا­تىسۋدى نىعايتۋعا, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە جاسالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام رەتىندە قا­راس­تىراتىندىعىن ايتا كەلىپ, ەكى ەل مي­نيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىندە تالقىلانعان ماسەلەلەرگە توقتالدى. «ءبىز مينيستر سالەحي مىرزامەن ەكىجاقتى قاتى­ناس­تارعا جانە وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىل ءما­سە­لەلەرىنە قاتىستى كەڭ كولەمدەگى ءما­سە­لەلەر بويىنشا وتە ءتيىمدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك, – دەدى ەرجان قازىحانوۆ. – ءبىز ساۋدا اينالىمىن ارتتىرۋعا مۇددەلىلىك تانىتتىق. ساۋدا كولەمىن 1,2 ميلليارد دوللاردان 5 ميلليارد دول­لارعا دەيىن كوبەيتۋ جوسپارى بار. وعان مۇمكىندىكتەر جەتكىلىكتى. قازاقستان يراننىڭ بيزنەس قۇرىلىمدارىمەن, كوم­پانيالارىمەن ىنتىماقتاستىق ور­ناتۋعا ىنتالى». مينيستر ءوز سوزىندە, سونداي-اق قا­زاقستان, تۇركىمەنستان جانە يران اۋماقتارى ارقىلى وتەتىن وزەن – قى­زىلگايا – بەرەكەت – ەترەك – گورگان تەمىر جول قۇرىلىسى جوباسىنىڭ ءوز ۋا­ق­تى­سىندا جۇزەگە اسىرىلۋىن ەكى مەملەكەت تە اسىعىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋداردى. ونىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇل جوبا پايدالانۋعا بەرىلگەندە, قازاق­ستان تۇركىمەنستان مەن يران اۋماقتارى ارقىلى ءوز تاۋارلارىن پارسى شى­عا­نا­عىنا, ءارى قاراي باسقا دا ەلدەرگە تا­سىمالداي الادى. ول وسى جوباعا قاتى­سۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا دا ەداۋىر پايدا تۇسىرەدى. مينيستر كەزدەسۋدە وڭىرلىك ىنتى­ماق­تاستىققا بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ تال­قى­لانعانىن دا ورتاعا سالدى. «قا­زىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى مەن يراننىڭ سولتۇستىگىندەگى پروۆينتسيالارى اراسىندا بايلانىس بار, – دەدى ول وسى جونىندە. – ءبىز بۇل بايلانىستار ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز جانە ءارى قاراي كەڭەيۋى جانە دامۋى ءتيىس» دەپ سانايمىز. بۇدان كەيىن ەرجان قازىحانوۆ ەكى مەملەكەتتى كاسپي تەڭىزى بىرىكتىرىپ وتىرعانىن اتاي كەلىپ, كەزدەسۋدە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋ­را­لى دا ماسەلە تالقىلانعانىنان حاباردار ەتتى. سونىمەن بىرگە, اۋعان­ستان­داعى, تاياۋ شىعىستاعى, سولتۇستىك اف­ري­كاداعى, باسقا دا وڭىرلەردەگى جا­ع­داي­لارعا قاتىستى ماسەلەلەر قوزعالعانىن جەتكىزدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قا­زاق­ستان مەن يران اراسىندا كاسپي تەڭى­زىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدا كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ۇستا­نىم­دارى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەدى. مي­نيسترلەردىڭ كەزدەسۋىندە قازاقستان مەن يران اراسىندا مادەني جانە گۋما­ني­تار­لىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە قا­تىستى پىكىر الماسىلعان. كەلەسى جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاق­ستان مەن يران اراسىندا ديپلو­ماتيا­لىق قاتىناس ورناعانىنا 20 جىل تو­لا­دى. وسىعان بايلانىستى يراندا قازاق­ستاننىڭ مادەني كۇندەرىن, ال قازاق­ستان­دا يراننىڭ مادەني كۇندەرىن ءوت­كىزۋ جوسپارى دا بار. ءسوزىنىڭ قورى­تىن­دى­سىندا مينيستر كورشىلەس ەكى مەملەكەت يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى اياسىندا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورنا­تىپ كەلە جاتقانىن, سونداي-اق يران اوسشك-گە تولىق قۇقىلى مۇشە بولىپ تابىلاتىندىعىن, وسى ۇيىم اياسىندا ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى باس­شى­لارىنا جۋرناليستەر تاراپىنان سۇ­راقتار دا قويىلدى. سۇراقتاردىڭ با­سىم كوپشىلىگى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىق­تىق مارتەبەسىنە, قازاقستاننىڭ استى­عىن ەكسپورتتاۋعا جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يىۇ-عا توراعالىعىنا بايلانىستى بول­دى. ا.سالەحيدىڭ ايتۋىنشا, كاسپي تەڭىزى بەس مەملەكەتكە قارايدى, سوندىقتان ونداعى ماسەلەلەردىڭ بار­لى­عى سول ەلدەرگە ورتاق. پروبلەمالاردى شەشۋگە كاسپي جاعا­لاۋىنداعى ەل­دەر­دىڭ بارلىعى قاتىسۋى ءتيىس. اسىرەسە, ەلدەر ءۇشىن تەڭىزدىڭ بيورەسۋرستارىن ساق­تاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ەرەكشە ماڭىزدى. قازاقستان استىعىن ەكسپورتتاۋعا بايلانىستى قويىلعان سۇراققا ەرجان قازىحانوۆ ناقتى دەرەكتەر كەلتىرە وتى­رىپ, جاۋاپ قايتاردى. «بيىلعى جىلى قازاقستان 25 ميلليون توننادان استام استىق جينايدى, – دەدى ول. – ءوز ءارىپ­تە­سىممەن كەزدەسۋدە وسى تاقىرىپ تا تال­قىلاندى. ءبىز يران استىق تۇتىنۋشى اسا اۋقىمدى رىنوك دەپ ەسەپتەيمىز. يران استىق ءوندىرۋشى ەل ەكەنىن بىلەسىزدەر. بۇعان قوسا ءبىز يران اۋماعى ار­قى­لى قازاقستان استىعىن پارسى شىعانا­عى­نا ەكسپورتتاۋ جولىن قاراستى­رۋ­دامىز». سۇراق-جاۋاپ بارىسىندا مينيسترلەر قازاقستاننىڭ يىۇ-عا توراعا­لى­عى جايىن دا قوزعادى. يران ءمينيسترى ا.سالەحيدىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ۇيىمعا توراعالىعىن جاقسى باستادى جانە قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار ءناتي­جە­لەرگە قول جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە سومالي حالقىنا كومەكتەسۋ ماسەلەسى شەشىلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان باستا­ما­سىنىڭ ارقاسىندا ىستامبۇلدا يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ باسقوسۋىندا 50 ميلليون دوللار قارجى جينالدى. بۇل قارجى مۇسىلمان باۋىرلارعا كومەك رەتىندە بەرىلەدى. جانە بۇل يسلام ىقپال­داس­تىعىنا ناقتى مىسال بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن يىۇ باسقا دا تابىستارعا جەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. «ءبىز بۇل باعىتتاعى قازاق­ستاننىڭ بارلىق باستامالارىنا قولداۋ بىلدىرەمىز», – دەدى ا.سالەحي. ال ەرجان قازىحانوۆ كاسپيدىڭ ەكولوگياسىنا بايلانىستى قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ بيورەسۋرستارىن ساق­تاپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋدا بىرقاتار باستامالارمەن شىققانىن اتاپ ءوتتى. بۇعان مىسال رەتىندە ول قازاقستان كاسپي تەڭىزىنەن بەكىرە بالىعىن اۋلاۋعا 5 جىل بويى موراتوري جاريالاۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن, بۇل باستاماعا يران دا قولداۋ بىلدىرگەنىن كەلتىردى. ال قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆتىڭ يران مەد­جل­يسىنىڭ سپيكەرى الي لاريدجانيمەن كەزدەسۋىندە ەكى ەل پارلامەنتتەرى ارا­سىن­دا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ, ءوزارا ءتا­جىريبە الماسۋ, باسقا دا ماسەلەلەر جونىندە اڭگىمە بولدى. قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدوم­ستۆو­سىنىڭ باسشىسى ەلگە قايتار كەزدە قا­زاق­ستاندىق جۋرناليستەرگە شاعىن سۇحبات بەردى. ەرجان قازىحانوۆ تەھران­عا ساپارىنداعى جوعارىدا اتالعان كەزدەسۋلەر ناتيجەسىن ايتا كەلىپ, قا­زاقستان – تۇركىمەنستان – يران تەمىر جولى قاتىناسى جوباسى اسا اۋقىمدى جوبالار قاتارىنا جاتاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. يران ءوز اۋماعىنداعى تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن كەلەسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا اياقتاماق ەكەنى جوعارىدا ايتىلدى عوي دەيمىن. ال جالپى اتالعان جوبا ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءونىمىن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان استىعىن شەت مەملەكەتتەرگە تاسىمالداۋدا ەرەكشە ماڭىزدى ءرول ات­قا­را­دى. پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەرگە استىق قاشان دا قاجەت. ال كاسپي تەڭى­زى­نىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىن­داۋ تۋ­را­لى ول: «كاسپي تەڭىزىن ميلي­تا­ري­زاتسيا­لاۋ­عا قارسىمىز. جاقىندا استانادا كاسپي­دىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە باي­لا­نىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭ­گەيىن­دە جيىن وتەدى», – دەدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي. -------------------------------------------- سۋرەتتە: ە.قازىحانوۆتىڭ م.احمادينەجادپەن كەزدەسۋى كەزىندە. سۋرەتتى تۇسىرگەن ءىلياس وماروۆ.