قازىر ول شوگە-شوگە الاسا تومپەشىككە اينالىپ, بەيىتتەردىڭ ورتاسىندا قالعان. جاقىندا قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن باقىت نۇرمۇحامبەتوۆا اجەيدىڭ باستاماسى جانە دەمەۋشىلىگىمەن وسى تومپەشىك تەمىر شىنجىرمەن قورشالىپ, وعان بەلگى قويىلدى.بۇل ساۋاپتى ءىستىڭ جۇمىسىن التىن دالا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءادىلحان ەدىرەسوۆ, ساعىندىق ەسمەنتاەۆ اتقاردى. وندا ءمارمار پليتاعا «1932 جىلعى اشتىق قۇرباندارىنا باقىت سالىققىزىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن قويىلعان ەسكەرتكىش, اناسى سارانىڭ وسيەتىمەن. 2017 ج.06.17» دەپ جازىلعان.
– مەن وسى اۋىلدا تۋىپ ءوستىم. بالا كەزىمىز عوي, مال قايتارۋعا شىعامىز, كەيدە انام قايتقان اكەمىزدىڭ ارۋاعىنا قۇران باعىشتاۋ ءۇشىن ونىڭ بەيىتىنە ەرتىپ بارادى. سوندا تاۋعا شىعامىز دەپ, بيىك ۇيىلگەن توپىراقتىڭ باسىنا ورمەلەپ كەتەمىز. انام بايعۇس شىر-پىر بولىپ شاقىرىپ الادى. «ۇيىلگەن توپىراقتىڭ ۇستىنە شىقپاڭدار, ونىڭ استىندا اشتان قىرىلعان وزدەرىڭدەي بالالار, ۇيدەگى اپالارىڭداي, اتالارىڭداي ادامدار جاتىر, بۇل بەيىت, ونى باسساڭدار اياقتارىڭ سىنىپ قالادى» دەپ قورقىتادى. سول الاپات وقيعانىڭ كۋاسى بولعان انام قاشان كوزى جۇمىلعانشا اشتان قىرىلعان ادامدار تۋرالى كوپ ايتاتىن ەدى. نەمەرەلەرىنە ناننىڭ قيقىمىن تاستاتپايتىن, «وسى نان بولماعاندىقتان قازاق اشتان قىرىلدى, كەبىن بۇيىرماعاندار جاتىر انە, اۋىلدىڭ سىرتىنداعى ءبىر شۇڭقىردا» دەپ وتىراتىن. سول كەزدە 6-7 جاسار بالا بولعان ءبىز دە مىنە, 76-عا كەلدىك, كوپىر اۋىزىنا جاقىندادىق. انامنىڭ وسيەتىن ورىنداعانداي بولايىن ءارى كەيىنگى بالالار وسى اۋىلدا اشتان قىرىلعانداردىڭ بەيىتى بار ەكەنىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن وي ەدى مەنىكى, – دەيدى باقىت اجەي.
بەيىتتى قورشاۋ جۇمىستارىن اتقارعان اۋىل تۇرعىندارى ءادىلحان ەدىرەسوۆ پەن ساعىندىق ەسمەنتاەۆ ەسكەرتكىش بەلگىگە شاڭىراق پەن بەسىكتى بەينەلەپتى.
– قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان اشتىقتان تالاي قازاقتىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى, تالاي بەسىك بوس قالدى دەگەن ويدى ايتقىمىز كەلدى, – دەيدى ء ادىلحان.
بەيىت باسىنا ەسكەرتكىش-بەلگى ورناتىلعان سوڭ, باقىت اجەي قوي سويىپ, اشتان قىرىلعاندار ارۋاعىنا قۇران باعىشتاتتى.
– وسى اۋىلدا اشتان ولگەن ادامداردى كومگەن بەيىتتىڭ بار ەكەنىن ۇلكەن كىسىلەردىڭ بارلىعى دا بىلەتىن. مەنىڭ اكەم تەمىرعالي, مىنا باقىتتىڭ اكەسى سالىق اش ادامدارعا تاماق ۇلەستىرگەننىڭ ءبىرى بولىپتى. 1932 جىلى قوستانايعا بارسا امان قالادى دەگەندى ەستىپ, 420 شاقىرىم بولاتىن باتپاققارادان (قازىرگى امانگەلدى اۋدانى) جاياۋ-جالپىلاپ شۇبىرعان اش ادامداردىڭ قاراسى وتە كوپ بولىپتى. وسى اۋىلعا جەتكەن سوڭ ابدەن اشىققان بالالار دا, ۇلكەندەر دە ايتەۋىر ءتىرى قالۋ ءۇشىن قولدارىنا تۇسكەنىن جەگەن, ءشوپ, اسقاباق, كاپۋستا جەپ, ءىشى كەتىپ, كەيبىرى ۋلانىپ, اۋىلدىڭ شەتىنە كەلىپ ولە بەرگەن. مايىتتەر بۇزىلىپ, ساسىپ بارا جاتقان سوڭ, سول كەزدەگى باسشىلار ور قازدىرىپ, الگى قولعا ۇستاۋعا جاراماعان مايىتتەردى جەرگىلىكتى ادامدارعا كۇرەكپەن, ايىرمەن جيناتىپ, ور-شۇڭقىرعا تاستاتقان. وسىنى كوزكورگەندەر ايتىپ وتىراتىن. اش ادامداردى اربامەن اۋىلدان 18 شاقىرىم بولاتىن جەر وڭدەۋ سەرىكتەستىگى ورنالاسقان جەرگە اپارىپ, ۇلكەن قازانعا كوجە قايناتىپ, ءبىر-ءبىر وجاۋدان بەرىپ, امان الىپ قالعان, ولگەندەرىن سول جەرگە دە كومگەن, – دەيدى اۋىلدىڭ قۇيماقۇلاق قاريالارىنىڭ ءبىرى جامال وتاشەۆا اجەي.
اۋىلدىڭ ۇلكەن قاريالارىنىڭ ايتۋىنشا, اشتىقتان اۋپىرىمدەپ امان قالعان ادامداردىڭ ءبىرازى 40-شى جىلداردىڭ اياق كەزىندە ەسىن جيناپ, تۋعان جەرىنە قايتا ورالىپتى. ال التىن دالا اۋىلىندا قالعاندارى كەيىن ەڭبەككە ارالاسىپ, ءۇيلى-باراندى بولىپ كەتكەن. قازىر ولاردىڭ ۇرپاقتارى دا وسى اۋىلدا تۇرىپ جاتىر. باقىت اجەيدىڭ باستاماسىمەن قويىلعان ەسكەرتكىش-بەلگى قازاقتىڭ باسىنا ەندى ونداي زامان بولماسىن دەگەندى كەيىنگىنىڭ ەسىنە سالىپ تۇراتىنداي.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى
