سىر وڭىرىندەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قاراشاڭىراعى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ۇزاق جىلداردان بەرى قىزىلوردا وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىس جانە مۇناي سالالارىندا قۋات جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى زەرتتەۋمەن جۇيەلى اينالىسىپ كەلەدى. جاسالعان تەحنولوگيالار وندىرىستەر تاراپىنان سۇرانىسقا يە بولۋدا. ويتكەنى, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ پروبلەماسى كۇن وتكەن سايىن بۇكىل الەمدە وزەكتى بولا تۇسۋدە, ال ونى شەشۋ كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالۋدا. تابيعي ەنەرگيا رەسۋرستارىنا باعانىڭ وسە ءتۇسۋى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, زياندى زاتتار مەن جىلىجاي گازدارىنىڭ اتموسفەراعا تاستاندىلارىن ازايتۋ, قۋات ۇنەمدەۋ مەن قۋات تيىمدىلىگى ماسەلەلەرىن شەشۋ كەشەندى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن تالاپ ەتىپ وتىر.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قۋاتتىڭ الەمدىك تۇتىنۋ مولشەرىنىڭ 45 پايىزعا جۋىعى جانە ماتەريالدار شىعىنىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى قۇرىلىستىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋگە وراسان زور قۋات مولشەرى پايدالانىلادى. نەبارى ءبىر ءونىم ءتۇرىنىڭ جالپى قۋات سىيىمدىلىعى كەيدە قورشاعان ورتانى لاستاۋعا, تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى مەن توپىراقتىڭ جۇتاڭدانۋىنا اسەر ەتەتىن بىرقاتار ۇدەرىستەردى قامتيدى. ءونىمدى جىلۋمەن وڭدەۋدىڭ ناق وزىنە وتىننىڭ ۇلكەن كولەمى جۇمسالادى جانە قۇرىلىس كولەمى ارتا تۇسكەن جاعدايدا شىعىندار دا ۇلعايا تۇسەدى. ءتىپتى ەڭ قاراپايىم ەسەپتەۋلەر بويىنشا 1 تەكشە مەتر تەمىر-بەتوننىڭ قاتايۋىن تەزدەتۋ ماقساتىندا تەرمووڭدەۋگە 37 تەكشە مەتر گاز قاجەت ەتىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2 ملن تەكشە مەتردەن استام كولەمدەگى قۇراستىرمالى بۇيىمداردى ءوندىرۋ ءۇشىن جىل سايىن 70 ملن تەكشە مەتر ارتىق گاز جۇمساۋعا تۋرا كەلۋدە. سوندىقتان قۇرىلىس بۇيىمدارىن جىلۋمەن وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن ۇسىنۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالۋدا. جوعارىدا ايتىلعانداي كادىمگى بەتون, اربوليت, پوليستيرولبەتون, كوبىكبەتون وندىرىسىندە كۇن قۋاتىن پايدالانۋ ارقىلى جىلۋمەن وڭدەۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسى ۇسىنىلدى.
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ق.بيسەنوۆ باستاعان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى كەڭ كولەمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, كۇن ەنەرگياسىن ءوز بەتىنشە نەمەسە ونىمەن بىرگە ءىشىنارا ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى ءتۇرلى بەتون بۇيىمدارىنىڭ ءتيىمدى قاتايۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تەحنولوگيانىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرىن دالەلدەدى.
وسى كەزگە دەيىن قاتتى قالدىقتار پروبلەماسى الەمدە تولىق كولەمدە شەشىلمەي كەلەدى, ولاردى كادەگە جاراتۋ ءححى عاسىردىڭ كۇن تارتىبىندە ءالى تۇر. مۇناي قالدىقتارىنىڭ ەڭ كەڭ تارالعان تۇرلەرىنىڭ ءبىرى – ءتۇرلى تەحنولوگيالىق ۇلەسكىلەرىنىڭ اقابا سۋلارىن مۇناي ونىمدەرىنەن تازالاۋ كەزىندە شىعاتىن مۇناي شلامدارى. ولار مۇنايدى قايتا وڭدەگەندە دە پايدا بولادى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى بۇل پروبلەمانى مۇناي شلامى شاعىل قۇم ۇيلەسىمىندە سازدى جىنىستاردى قايتا وڭدەۋ نەگىزىندە جىلۋ وقشاۋلاعىش تۇيىرشىكتى كەۋەك ماتەريالدار الۋ ارقىلى شەشۋ مۇمكىندىگىن دالەلدەدى. قالىپتاۋ, كەپتىرۋ جانە كۇيدىرۋ ساتىلارىندا ەنەرگەتيكالىق شىعىنداردى ازايتۋدىڭ جوعارى سەنىمدىلىكتى جاڭا ناتيجەلەرى الىندى.
جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە اسفالت-قاراماي-پارافين شوگىندىلەرى نەگىزىندە وتىن بريكەتتەرىن شىعارۋ تەحنولوگيالارىن, اسفالت-قاراماي-پارافين شوگىندىلەرى نەگىزىندە اسفالت-بەتونداردىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن جاساۋ ارقىلى مۇناي قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ پروبلەماسىن شەشۋ مۇمكىندىگى دالەلدەندى. سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مۇناي قالدىقتارىن جانە كۇرىش قاۋىزىن پايدالانىپ, اسفالتتى بەتون, وتىن بريكەتتەرىن جانە جىلۋ وقشاۋلاعىش قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالارىن ازىرلەدى.
بۇگىنگى كۇنى كۇرىشتى وڭدەۋ بارىسىندا سان ميلليونداعان توننا قاۋىز شىعادى. كادەگە جاراتىلعان كۇرىش قاۋىزى ۇلكەن پايدا اكەلە الادى. ال ونىڭ الەۋەتى ازىرگە ونەركاسىپتە از پايدالانىلىپ كەلەدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى كومپوزيتسيالىق ماتەريال – كۇرىش قاۋىزى نەگىزىندە قابىرعالىق ماتەريال – اربوليت الۋ مۇمكىندىگىن دالەلدەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قالدىقتارىن زاۋىتتىق ءوندىرىس ەسەبىنەن كادەگە جاراتۋ ءتاسىلى تەك قۇرىلىس يندۋسترياسى ماسەلەلەرىن عانا ەمەس, ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ پروبلەمالارىن دا شەشۋدىڭ ناقتى باعىتتارى ايقىندالدى.
مۇنايمەن لاستانۋ ءوز اۋقىمى بويىنشا دا, زياندىلىعى بويىنشا دا جالپى تابيعاتقا ەرەكشە قاۋىپ توندىرەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا توپىراق بەتتەرىن مۇنايمەن لاستانۋدان تازارتۋ پروبلەماسىن شەشۋ, مۇنايمەن لاستانعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن جاساپ, بۇرىنعىلارىن جەتىلدىرۋ ادىستەرى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جاسالعان جاڭا بيوپرەپاراتتاردى پايدالانۋ ارقىلى توپىراقتى تازارتۋ تەحنولوگيالارى جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
وسىناۋ كەشەندى زەرتتەۋلەر مەن قۋات جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پراكتيكالىق قولدانۋدىڭ ناتيجەلەرى 530-دان استام عىلىمي ماقالالاردا, ولاردىڭ ىشىندە 23-ءى حالىقارالىق رەتسەنزيالاناتىن باسىلىمداردا (Scopus, Thomson Reuters, Agris) جاريالانىپ, 61 اۆتورلىق كۋالىكتەر جانە پاتەنتتەرمەن قورعالىپ, وندىرىسكە ۇسىنىمدار ازىرلەنىپ, سونىمەن بىرگە كوپتەگەن مونوگرافيالار, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى شىعارىلعان.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ق.ا.بيسەنوۆ, عىلىم دوكتورلارى ل.ب.ارۋوۆا, س.ج.يبادۋللاەۆا, س.س.ۇدەرباەۆ, عىلىم كانديداتتارى ر.ا.نارمانوۆا, ن.ت.داۋجانوۆ, عىلىمي قىزمەتكەر گ.ە.ديامۋرشاەۆا ۇستىمىزدەگى جىلى «قۇرىلىس جانە مۇناي سالالارىندا قۋات جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» اتتى عىلىمي جۇمىسىن عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا ۇسىندى.
بۇل كەشەندى زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, اتالعان عىلىمي جۇمىستى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا لايىق دەپ ەسەپتەيمىن.
دۇيسەن ساحي,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى
