ەلدىڭ ەرتەڭىن بىلگىڭ كەلسە, جاستارىنا قارا

«قانداي دا ەلدىڭ ەرتەڭىن بىلگىڭ كەلسە, ونىڭ جاستارىنا قارا» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. ءار زامان ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن, دارىندى ورەندەرىمەن, ورەلى ىستەرىمەن تاريحتا تاڭبا قالدىرادى دەسەك, بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسىندەگى بويكۇيەزدىك كىم-كىمدى دە بەي-جاي قالدىرماس. «پاتريوتيزم», «وتانسۇيگىشتىك» تۋرالى ايتى­لىپ جاتقان كوركەم دۇنيەلەر ىسىمىزبەن استاسىپ جاتىر ما؟ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىز­دىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار. ول – تاۋەلسىز قا­زاق­ستان», دەگەن ءسوزى ءاربىر وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءجۇ­رە­گىنە جىگەر بەرىپ, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جۇك­تە­گەن سەنىم دەۋگە تولىق نەگىز بار بولعانىمەن, ونىڭ سىڭىرىلۋىنە ۇلكەن كەشەندى جۇمىس كەرەك. ءتول تاريحىن سوناۋ زاماندارداعى ەرجۇرەك, قايسار ساق, الكەي مارعۇلان ايتقان: «عۇنداردىڭ سوڭى – تۇركى­لەردىڭ باسى» ۇرپاعىنان تارقاتاتىن حالقى­مىزعا ءبىر كەزدەرى تاريح ءوز سىناعىن ۇسىندى. ال, جاھان­دانۋ زامانىندا تەك ەكونوميكا عانا ەمەس, مادەنيەت پەن ءتىل باسەكەلەستىككە ءتۇسىپ جاتقان عالامدا ەرلىك, ورلىك, وتانسۇيگىشتىك سەكىلدى رۋحاني قۇندىلىقتار ۇلت تاعدىرىمەن قوسا ايتىلاتىندىعىن كىم ءبىلدى؟! سانالى ۇرپاق – ساپالى ەل ەرتەڭىنىڭ كورىنىسى. ءبۇ­تىن­دىك, ەلدىك, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىر ەتكەن ورەن ءتار­بيەلەۋ جولىندا اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان تاريحي جادتى ءتىرىلتىپ, ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدىڭ باي مۇراسىن زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى بالعىنداردىڭ بويىنداعى «وتان», «وتان­شىلدىق», «ۇلت», «ۇلتجاندىلىق» ۇعىم­دارى­نىڭ تەك قارتاڭ تارتقان اقساقالدار مەن ورتا بۋىن وكىلدەرىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بار بۋىندى تولعاندىرىپ وتىرعانى بارشىلىق. تەك قانا «وتان – تۋعان جەر, مەنىڭ تۋعان جەرىم – قازاقستان. ۇلتىم – قازاق, ۇلتجاندىلىق – ءوز وتانىڭا قىزمەت ەتۋ» دەگەن تۇسىنىكتى جالاڭدانا ۇعىنۋ – قاۋىپتى بول­مىس­تى تۋدىرارى حاق. وتان ۇعىمىن, وتانعا دەگەن ءسۇ­يىس­پەنشىلىك سىرىن اتاقونىستى يەمدەنۋ, ءان­ۇر­انىن جاتقا ايتۋ, تۋىن توبەگە تىگۋمەن شەكتەۋ – ناعىز كوزقاماندىق. ەلىن سۇيمەگەن ادام وزگەنى دە سۇيە ءبىلۋ قاسيەتىنەن تايازدىق تانىتادى. وسى جەردە ھاس باتىر باۋكەڭنىڭ سوزىنە جۇگىنۋ زاڭدى: «جاۋدان دا, داۋدان دا قورىقپاعان قازاق ەدىم, ەندى قورقىنىش كوبەيىپ تۇر. بالالارىن بەسىككە بولەمەگەن, بەسىگى جوق ەلدەن قورقامىن, ەكىنشى – نارەستەسىنە ەرتەگى ايتىپ بەرەتىن اجەنىڭ ازايۋىنان قورقامىن, ءۇشىنشى – ادەمى ءدامدى, ءداستۇردى سىيلامايتىن بالالار ءوسىپ كەلەدى, ونىڭ قولىنا قىلىش بەرسە, كىمدى دە بولسا شاۋىپ تاستاۋعا دايار. قولىنا كىتاپ المايدى, ۇيرەنىپ جاتقان بالا جوق, ۇيرەتەتىن اكە, اجە جوق». قۋاتتى قول, قۇرىش بىلەك, جولبارىس جۇرەك, كەن-اقىل­دىڭ يەسى باتىر باۋكەڭنىڭ قاۋپى, تۋعان حالقى ەر­تەڭىنىڭ قامىن جەگەن ەردىڭ جانايقايى. ۇلت ۇلى­نىڭ ءسوزىن ءوز ءال-دارمەنىمىزشە سارالاۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىن. بۇگىندە الەم عالىمدارى بالانى قۇرساققا بىتكەننەن باستاپ تاربيەگە الۋ كەرەكتىگىن دالەلدەپ جاتسا, حاق يسلام ءدىنىن ۇستانعان بابالارىمىز نەكە, ەر مەن ايەل دەنساۋلىعى مەن رۋحاني ساۋلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. وتباسىنداعى تاربيە بالا ءومىرىنىڭ باسپالداعى ەكەندىگىن ايتىپ, ىرگەتاسىن قالاسقان. ىرگەتاسى وسال قۇرىلىستىڭ كوركىنىڭ دە, نەگىزىنىڭ دە ءالسىز بولاتىنىن بىلە تۇرا, ونىڭ ۇستىنە عيمارات قۇرۋ قاۋىپتى ءىس ەكەنى بەلگىلى. وسى تۇستا, اتا-انا ءۇشىن ادام سانىن كوبەيتۋ ەمەس, حالقى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن بالا ءوسىرىپ-تاربيەلەۋ العىشارت بولۋى ءتيىس. جاقسى بالا جاقسى ورتادان عانا شىعادى. وزگەلەرگە وزەگىمىزدى اشىپ, وزىمىزدەگى الىپتاردىڭ اتىن ايتىپ ماق­تانۋ­دان ەش شارشاعان ەمەسپىز. ال سول اتتارىن ارداق­تاپ, سوزدەرىن سانامالايتىن تۇلعالار نەگە ساناۋلى. وسىنى ءبىر ءسات ويعا الىپ كوردىك پە؟ بۇل جەردەن ءبىز ءوز سۇراعىمىزعا جاۋاپ تابامىز. تاربيەنىڭ باستاۋى تەكتىلىكتەن داريدى. تەكتىلىك تامىرى بابالارى­مىزدىڭ ۇرپاعىنىڭ ەرجۇرەك, ادال بولىپ وسۋىنە باۋ­لۋ سىرىندا جاتىر. دەسە دە, ەۋروپا ەلىرتكەن ەركىندىك تۇبىمىزگە جەتەتىنىن ويعا دا المايمىز. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىن ارالاعا­نىم­دا وتە ءبىلىمدى, شىڭدالعان جاستاردى كورگەندە كوڭىل قۋانادى. بۇگىندە بەلدەسكەننىڭ بەلىن ءۇزىپ, تىرەسۋمەن تىزە بۇكتىرەتىن زامان ءوتتى. دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ بەلسەندى جاس ارالىعى 23-30 ارالىعىن قامتىعانىن «بلۋمبەرگ» اگەنتتىگى حابارلادى. وعان ايقىن مىسال رەتىندە «Facebook» الەۋمەتتىك جەلىسىن ويلاپ تاپقان مارك تسۋكەربەرگتى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ەلباسىمىز «ءححى عاسىر – ءبىلىم عاسىرى» دەپ توپشىلاۋىنىڭ ءوزى كورەگەندىكتىڭ ناقىلى ەكەندىگىن وسىدان تۇسىنۋگە بولادى. ءاربىر قازاقستاننىڭ جاسى ون بەس ادامنىڭ ساناسىنا لايىق قارۋلانۋى ءتيىس. بۇل – ۋاقىت تالابى, دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. ءبىز وركەنيەت ءورىسى جولىندا دىنىمىزگە, سالت-داستۇرىمىزگە بارساق تا بىلىممەن بويلا­عا­نى­مىز ابزال. ۇلتتىق رۋحتىڭ جۇرەگى – ۇلتتىق سانا-سەزىم بولسا, كۇرەتامىرى – پاتريوتيزم. باۋكەڭ ءبىر سوزىندە: «حالىقتىڭ حالىق بولىپ ءومىر ءسۇرۋى, نە جىرىمدالىپ ءجۇرىپ ءوز بەت-بەينەسىنەن ايىرىلۋى سول ۇلت وكىلىنىڭ وزىنەن كەيىنگى ءىزباسارىنا بابالار اماناتىن قاي سالادا جەتكىزۋىنە بايلانىستى. اتا ءداستۇر, انا ءتىلى وزدىگىنەن جالعاسپايدى, نە سىرتتان بىرەۋ كەلىپ كوسەگەمىزدى كوگەرتىپ, ساقتاپ بەرمەيدى», – دەگەن. قازىرگى قازاق قوعامىنداعى جاستارعا «مىنانى ويلايدى, ارماندايدى» دەپ پىكىر ايتۋ وتە قيىن. ءار ازاماتتىڭ ءوزىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى مەن قى­زى­عۋشىلىعى بار. ءوزىم ارالاساتىن جاستاردىڭ دەنى مەملەكەتتى الدىڭعى قاتارلى, دامىعان ەل رەتىندە كورۋدى قالاپ, ۇلتىنىڭ «تاۋەلسىزدىك» اتتى اسىل مۇراتىن تەك ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە اسقانىن ارماندايتىن «مەملەكەتشىلدىك ساناسى» قالىپتاسقاندار. ولاردى بىرىكتىرەتىن دە وسى ورتاق ويلارى. الايدا, بار ارمانى بيلىك پەن اقشانى كوزدەگەن جاستاردى دا كوز شالىپ قالۋدا. ولاردىڭ ساناسى ءۇشىن «ۇلت», «تاريح», «ءدىل», «ءدىن» تۇسىنىك­تەرى جات نارسە. بۇگىنگى كۇنمەن ءومىر ءسۇرىپ, ەرتەڭىن نە كۇتىپ تۇرعانىن ويلامايتىندار قاتارىن, مىنە, وسى ساناتتاعى ازاماتتار تۇزەدى. بۇل رۋحاني ءماڭ­گۇرت­تىككە اپارىپ سوقتىراتىن ولقىلىق, جاس­تارى­مىز­دى تاربيەلەپ وتىرعان جالپىۇلتتىق يدەيانىڭ ولقى تۇسى. جاستار ساياساتى دەگەندە, ءبىز الدىمەن, ەكونو­مي­كالىق-الەۋمەتتىك سالانى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, يدەولوگيالىق سالاعا باستى ستراتەگيالىق ماقساتقا قوسۋىمىز كەرەك. يدەولوگيا – جاستار ۇيىمدارى ويلايتىنى سەكىلدى ءبىر رەتتىك اكتسيا ەمەس, جاستاردىڭ ساناسىنا «مەملەكەتشىلدىك سانانى» قالىپتاستىراتىن كەشەندى جۇيەگە نەگىزدەلگەنى شارت. ارينە, بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. ۇرپاعىمىزدى ۇلتتىق, ادامگەرشىلىك قۇندى­لىق­تار شەڭبەرىندە قولدانىستاعى «جاستار سايا­ساتى تۋرالى» زاڭنىڭ ورىندالۋىن دەربەس قادا­عا­لاعان ءجون. زامان يەسى, بولاشاق تۇتقاسى – جاستار. ءبىز ەكى كەزەڭدى كورگەن بۋىنبىز. ال بۇگىنگى جاستار وتانعا ورتاق يگىلىكتى پايدالانۋشى, ىسكە اسىرۋشى, دامىتۋ­شى تاۋەلسىز ەل پەرزەنتتەرى. پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ ءوز سوزىندە: «مەنىڭ حالقىم وزگە ۇلت­تىڭ تۇسىنە كىرسە شوشىپ وياناتىن اۋىر-اۋىر تاع­دىر­لاردى باسىنان كەشتى. ءتىپتى تۇقىم-تەبەرىگىمەن جويى­لىپ تا كەتەتىن جاعدايدا بولدى. بىراق ازات­تىققا دەگەن ارپالىس, تاۋەلسىزدىككە دەگەن تال­پى­نىس وسى كۇنگە جەتكىزدى», دەيدى. شىندىعىندا, مۇنداي الەمگە ايقارا قۇشاق اشقان كەزەڭ قازاق جۇرتىندا بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. تاۋەلسىزدىك سونىسىمەن دە ەش نارسەگە ايىرباستاماس, جوعال­تىپ الۋعا بولمايتىن قۇندىلىققا اينالۋى ءتيىس. وسى ورايدا وتكەندى ۇلگى قىلىپ, رۋحى بودان­دىققا بوي الماعان تاۋەلسىز ەل پەرزەنتتەرىنىڭ «تاۋەلسىز ساناسىن» قالىپتاستىرۋ يدەياسى – زامان تۋعىزعان قاجەتتىلىك. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ءبىلىمدى دە ءىلىمدى, قاۋقارى نايزاعايداي جارقىلداپ, قارا بۇلتتى قاق جارعان جان-جاقتى دامىعان ۇرپاق تاربيەلەۋ – بۇگىنگى ۋاقىت ەنشىسىندەگى ەنجارلىقتى كوتەرمەيتىن ەڭ باستى قوعامدىق مىندەت. باقىتبەك سماعۇل, «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى. الماتى.