بۇل استە كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. تاكەڭنىڭ مەرەيتويى جاقىنداپ كەلە جاتقانىن بىلەتىنمىن. تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىمىزگە دە كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق-تىن. ەڭ باستىسى, ول وڭتۇستىك پەن باتىستاي ەكى ءوڭىردىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتىك جانە اكادەميالىق ەكى عىلىمنىڭ ورتاق پەرزەنتى بولا العان تەلقارا ەكەندىگى.
تۇياقباي جامبىل وبلىسىنا قاراستى تالاس اۋدانىنىڭ اقكول اۋىلىندا جەتپىس جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلىپتى. بۇل – سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭ. ادامدار ءبىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزۋعا ءازىر ۋاقىت قوي. وسىنى كورگەن بالالار دا قامقور, مەيىرىمدى بولىپ ءوستى.
تۇياقباي اۋىل مەكتەبىندە ءبىلىم الدى. بالالىق شاقپەن قوشتاسپاي جاتىپ, جامبىل قالاسىنداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. ءبىلىمدى ازامات بولۋ سول ۋاقىتتتاعى قازاق قوعامىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بالاڭ جىگىت ءبىلىم نارىنەن سۋسىنداۋعا بارىن سالادى. پەدۋچيليششەنى ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدىگىنەن باستاعاندا دا ءارى قاراي وقۋ كەرەكتىگىن ءبىر ءسات ەستەن شىعارمايدى.
اسىل ارمان ونى الماتىعا, قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە الىپ كەلدى. مىنە, تاپ وسى ستۋدەنتتىك شاقتا تۇياقباي وقۋ مەن ونەردىڭ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ تەلقاراسى بولا الدى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى «جەتى مۋزا» قوعامىنىڭ, تەاتر ستۋدياسىنىڭ, «اققۋ» ءانسامبلىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى وقۋدى ۇزدىك ۇلگەرىممەن كومكەردى. ءتىپتى, م.اۋەزوۆ تەاترىندا «بەۋ, كىزدار-اي» پەساسى قويىلعاندا دوتسەنت قاسەن ءرولىن ويناۋعا تارتىلعانى بار.
ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋىن اكادەميالىق ورتاعا ەنۋمەن ۇشتاستىردى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان ءساتتى كۇنى كەشەگىدەي ءالى جادىندا. ەڭسەلى عيماراتتا ورنالاسقان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى جاس ستۋدەنتتى جاتىركاعان جوق. ايگىلى ەتنوگراف ح.ارعىنباەۆ ەكسپەديتسياعا شاقىرىپ, قازاق وتباسىن زەرتتەۋدىڭ تاماشا مەكتەبىنەن وتكىزدى.
1971 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعان جاس تاريحشىنىڭ تاعدىرىنداعى جاڭا كەزەڭ ورال پەدينستيتۋتىنا جولداما ارقىلى قىزمەتكە ورنالاسۋمەن باستالدى. «ايحاي جيىرما بەسىندە» تالاسى مەن قاراتاۋىن, الاتاۋى مەن ەسەنتايىن ارتتا قالدىرىپ, ەدىل مەن جايىقتىڭ جاعاسىنا جايعاسقان تۇياقباي جالعىز ەمەس ەدى. جانىندا قۇداي قوسقان قوساعى بايان عابباسقىزى بار بولاتىن.
سودان بەرى دە جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت تۇلپارداي زۋلاپ وتە شىعىپتى. جاس مامان ەسەيدى, قىزمەتتە ءوستى, عىلىمدا كەمەلدەندى, وتباسىندا قامقور اكە, اقىلگوي اتا اتاندى. 1977 جىلى ءوزى وقىعان قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان سوڭ, ورال پەدينستيتۋتىندا كافەدرا مەڭگەردى, جاڭادان اشىلعان تاريح فاكۋلتەتىن باسقاردى. ال 1990 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنداعى مامانداندىرىلعان كەڭەستە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىنە ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. مۇندا اكادەميكتەر ك.نۇرپەيىس پەن م.اسىلبەكوۆتىڭ قامقورلىعىنا بولەنگەنىن تاكەڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەبىرەنىسپەن ەسكە الادى.
ديسسەرتاتسيالارىندا ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ وسىناۋ تاعىلىمىن جان-جاقتى زەردەلەگەن ت. رىسبەكوۆ ونى, مۇقاعالي اقىن ايتقانداي, زامانا تالابىنا لايىق شاپان جاۋىپ, تۋعان حالقىنا قايتاردى. 1991 جىلى ورال پەدينستيتۋتىنا رەكتورلىققا سايلانعان ول قىسقا مەرزىم ىشىندە جوعارى وقۋ ورنىن ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە جەتكىزدى, جاڭا ماماندىقتار مەن كافەدرالار ۇيىمداستىردى, پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىن نىعايتتى. ءتۇيىپ ايتار بولساق, ت. رىسبەكوۆ 20 جىلعا جۋىق رەكتور بولعان ۋاقىت ىشىندە م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى ءبىلىم مەن عىلىم ورتالىعىنا اينالدى, الەمدىك ينتەللەكتۋالدى كەڭىستىكتە العاشقى قادامدارىن جاسادى. كاسىبىنە قاتىستى ىزدەنىسى مەن جەتىلۋىن ءبىر ساتكە توقتاتقان جوق. بىرىنشىدەن, تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ۇستانىمداردى جاڭعىرتۋ وڭايعا سوقپادى, ەكىنشىدەن, دەرەكتەردى جاڭادان ءسۇزىپ شىعۋعا جانە وقۋعا تۋرا كەلدى, ۇشىنشىدەن, تاريحتاعى اقتاڭداقتاردى جويۋعا بەلسەنە ارالاستى. ناتيجەسى بۇگىندە كىمدى بولسىن ءتانتى قىلعانداي. 600-دەن استام عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەرىن جاريالادى, بەدەلدى عىلىمي فورۋمداردا باياندامالار وقىدى, تاريحشى عالىمداردىڭ باتىس وڭىرىندەگى تانىمال مەكتەبىن قالىپتاستىردى, شەتەلدەرگە ءىس-ساپارعا شىعىپ, ينتەللەكتۋالدى الەۋەتتى ارتتىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن كادەگە جاراتتى. قالالىق جانە وبلىستىق ءماسليحاتتاردىڭ بىرنەشە دۇركىن دەپۋتاتى رەتىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ دەموكراتيالىق باستاۋلارىن بەكەمدەگەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
بۇگىندە باتىس قازاقستان اۋماعىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىن, رۋحانياتى مەن قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن, تاريحي ولكەتانۋى مەن تۇلعاتانۋىن تۇياقباي رىسبەكوۆتىڭ ەسىمى مەن تىندىرعان ءىسىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قاراتاۋدىڭ كەشەگى قارادومالاعى, جەتىسۋدىڭ قىران بۇركىتى, ەدىل مەن جايىقتىڭ, اباي ۇلىقتاعانداي, «تولىق ادامى», تاريح عىلىمدارىنىڭ تەلقاراسى ەڭبەگىمەن, اقىلىمەن ايالاپ, باپتاپ وسىرگەن جاسىل باعىنىڭ ساياسىندا ەلىنىڭ بەرەكەلى ەرتەڭىنە تىلەك قوسۋدا.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ۇعا اكادەميگى
