ءتارتىپ تالاپتان تۋىندايدى

قوعامنىڭ ءدىني ءومىرى مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزى مەن وتاندىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋمەن ۇزدىكسىز بىرلىكتە داميدى. قازاقستان وسى باعىتتى بەرىك ۇستانعان مەملەكەتتەر قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ دامۋ ۇدەرىسىندەگى ءدىني فاكتورلاردىڭ ءمان-ماڭىزىن لايىقتى تۇردە باعالاۋ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا, مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى وركەنيەتتىك دەڭگەيدە رەتتەۋگە ىقپال ەتەرى انىق. 1992 جىلى 15 قاڭتاردا قابىل­دان­عان «ءدىني سەنىم بوستاندىعى مەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ زاڭىنا بىرنەشە رەت تو­لىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى بارشاعا بەلگىلى. ونىڭ العاش­قى­سى 1995 جىلى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى پرە­زي­دەنتى­نىڭ جارلىعىمەن سالىق سالۋ ماسە­لەسى بويىنشا ەنگىزىلدى. سول جىلى بۇل زاڭنىڭ جارعىلىق ەرە­جەلەرى مەن ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋ جانە تاراتۋ ءتارتىبى جەتىلدىرىلدى. 2005 جىلى ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا, سونىمەن قا­تار ەكس­ترە­ميزمگە قار­سى ءىس-قي­مىلعا قاتىستى باپتار تولىق­تىرىلىپ, 2007 جىلى اتالمىش زاڭ ەڭبەك زاڭ­ناماسىنا سايكەستەندىرىلدى. ەگەمەندىگىمىزدى العاننان بەرى ەلىمىزدە رۋحاني سانانىڭ دامۋى بارى­سىن­دا كوپتەگەن وزگەرىستەر ورىن الدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك-كون­فەس­سيا­لىق قارىم-قاتىناستاردى دۇ­رىس جول­عا قويۋ ماقساتىندا ءدىن تۋ­رالى زاڭ­نا­مانىڭ كەيبىر تارماق­تارىن قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن زامان تالاپ ەتۋدە. وسى تۇرعىدان العاندا ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك تاراپىنان دايىن­دالعان «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ەلەۋلى ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز قاجەت. بۇعان دەيىن قول­دانىستا بولعان «ءدىني سەنىم بوس­تاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋ­را­لى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زا­ڭى­­نىڭ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قۇرساۋىنان شىققان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىندا, مۇلدە باسقا ءدىني احۋال جاعدايىندا قابىلدانعانى بەلگىلى. 1991 جىلى ەلىمىزدە نەبارى 671 ءدىني بىرلەستىك بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 4 551-گە جەتىپ, 40-تان استام كونفەسسيالار مەن دەنوميناتسيالاردى قۇراپ وتىر. سوندىقتان جاڭا زاڭنامادا كوتە­رى­لۋگە ءتيىس ەڭ باستى ماسەلەلەر­دىڭ ءبىرى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جاي-كۇيى بولاتىن. وسى باعىتتا جاڭا زاڭ جوباسىنا كوپتەگەن ايقىن نورمالار ەنگىزىلگەن. ەڭ الدىمەن, زاڭ جوباسى بويىنشا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ زاڭدى مارتەبەلەرى انىقتالىپ وتىرعانى وڭ ناتيجەلەر بەرەتىنى ايقىن. زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جەرگىلىكتى, وڭىرلىك جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەلەرى بەل­گىلەنگەن. جاڭا زاڭ جوباسى بوي­ىنشا 50-دەن كەم ەمەس ادامنىڭ باس­تاما­سى­مەن قۇرىلعان, ءبىر وبلىس اۋماعىندا قىزمەت ەتەتىن بىرلەستىك جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىك بولىپ سانالادى. وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىك 500-دەن كەم ەمەس ادامنان قۇرالۋى كەرەك, ونىڭ قۇرامىن­داعى ءبىر نەمەسە ودان دا كوپ جەرگىلىكتى ءدىني ءبىر­لەستىكتەردىڭ ارقايسىسىنىڭ 250 ازاماتتان كەم ەمەس مۇشەلەرى بو­لۋى جانە كەمىندە ەكى وبلىستى قام­تۋى قاجەت. ال رەسپۋبليكالىق ءدىني ءبىر­لەستىكتى 5000-نان كەم ەمەس قا­زاقستان ازاماتتارى قۇراي الادى, ولار بارلىق وبلىس­تار­دى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى قالا­لاردى, ەلىمىزدىڭ اس­تا­ناسىن قامتۋى قاجەت. سونداي-اق ءار ايماقتان 300-دەن كەم ەمەس مۇشەلەرى, رەسپۋب­لي­كا­نىڭ بارلىق اي­ماقتارىندا قۇرىلىم­دىق ءبولىم­شە­لەرى, فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى بولۋى كەرەك. 1992 جىلعى ءدىن تۋرالى زاڭناما بوي­ىنشا كامەلەتكە تولعان نەبارى 10 ازامات ءدىني بىرلەستىك قۇرا الاتىن بولسا, جاڭا زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىك قۇرۋعا قا­تىستى تالاپ­تار­دىڭ ءال­دە­قايدا كۇشەي­تىل­گەنىن كو­رۋ­گە بو­لا­دى. ەكىن­شى جاعى­نان, جاڭا زاڭ جو­باسىنداعى رەس­پۋب­ليكالىق ءمار­تەبەگە يە ءدىني ءبىر­لەستىكتەرگە قوي­­ىلاتىن تالاپ­تار­دى ساراپتاپ قا­راساق, بۇل تا­لاپ­تاردىڭ ەلىمىزدەگى ءداستۇرلى دىندەردى قولداۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىنىن اڭعارا­مىز. سو­نىمەن قاتار بۇل زاڭدىق نور­مالاردىڭ ەشبىر ءدىني ءبىر­لەستىكتىڭ قۇ­قىعىن كەمىتپەيتىنىن, ءار­تۇر­لى مارتە­بەنى يەلەنۋ ءدىني ءبىر­لەس­تىكتىڭ ناقتى جاعدايىنا بايلانىستى ەكە­نىن اتاپ ايتۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ دالەلى – جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا ءدىني بىرلەستىكتەرگە قولدانىستاعى زاڭنا­ماعا سايكەس كەلگەن جاعدايدا ءوز ءمار­تە­بەلەرىن ءوز­گەر­تۋ قۇقىعى بەرىلەدى. مى­سا­لى, جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتەر ءوز اۋقى­مىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى ءوڭىر­لىك نەمەسە رەسپۋبليكالىق بولىپ وزگەرۋى مۇمكىن. بۇل اتالعان زاڭ جو­باسىنىڭ دەمو­كراتيالىق باعىتتا ەكەندىگىن ءدا­لەلدەيدى. اتالمىش زاڭ جوباسى قابىلدانعان جاعدايدا ەلدەگى بارلىق ءدىني بىرلەس­تىك­تەردىڭ قايتا تىركەۋدەن ءوتۋى قاجەت بولاتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ ءوزى قايتا تىركەۋ بارىسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ناق­تى جاي-كۇيىن, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ جاڭا زاڭ تالاپتارىنا قانشالىقتى ءساي­كەستىگىن ايقىنداۋعا, ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەر جونىندە سەنىمدى ستاتيستيكا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءدىني بىرلەستىكتەر مەن سانى از ءدىني توپتاردى تىركەۋ ءىسىن جانە ولاردىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىرۋگە دە بىرەگەي مۇمكىندىك تۋىنداماق. قازىرگى تاڭدا ميسسيونەرلىك قىزمەت ماسەلەسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اي­نالدى. سىرتتان كەلگەن ءدىن تاراتۋ­شى­لار مەملەكەتىمىزدەگى ءدىني سەنىم بوستاندىعى قۇقىعىن ءوز ماقساتتارىنا پايدالانىپ, ناسيحاتتارىن بارىنشا كۇشەيتە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءوزى بۇگىندە قازاقستاندا جات اعىمداردىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل ىشكى تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جاڭا زاڭ جوباسىندا ميسسيونەرلىك  ءىس-ارەكەتتى باقىلاۋعا الۋ باعىتىندا ناق­تى قادامدار جاسالعان. ەڭ الدىمەن, ۇسى­نىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا بۇ­عان دەيىن زاڭدىق ۇعىم رەتىندە تولىق ايقىندالماعان «ميسسيونەرلىك قىز­مەت» ۇعىمىنا تۇسىنىك بەرىلىپ: «ميسسيونەرلىك قىزمەت – قا­زاقستان رەس­پۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ, شەتەلدىكتەر مەن ازا­ماتتىعى جوق ادامداردىڭ قازاقستان رەس­پۋبليكاسى اۋماعىندا ءدىني ءىلىمدى تا­راتۋعا با­عىتتالعان قىز­مەتى» دەپ كور­سەتىلگەن. مەملەكەت پەن شەتەلدىك ءدىني بىرلەستىكتەر ارا­سىن­دا­عى قاتىناستاردى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋ شارالارى دا جاڭا زاڭ جو­با­سىندا كورىنىس تاۋىپ وتىر. زاڭ جوباسىندا قازاقستان ازا­ماتتارى, شەتەلدىكتەر مەن ازامات­تى­عى جوق ادامدار ميسسيونەرلiك قىز­مەتتi تiركەۋدەن وتكەننەن كەيiن عانا جۇزەگە اسىراتىنى, رەسپۋبليكا اۋما­عىن­داعى ميسسيونەرلەر ۋاكىلەتتى ور­گاننىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىندە جىل سايىن قايتا تiركەۋدەن وتۋگە مiندەتتi ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل تالاپتاردىڭ ورىندالۋى ارقىلى ەلدەگى ءاربىر ءدىن تا­راتۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىن زاڭ شەڭ­بەرىندە باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق زاڭ جوباسىندا قا­جەتتى قۇجاتتاردى ۇسىنعان ەكىنىڭ ءبىرى ميسسيونەر رەتىندە رەسمي تۇردە تىركەلە بەرمەيتىنىنىڭ دە زاڭدىق نەگىزدەمەسى بار. «ميسسيونەر رەتىندە تىركەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن قۇ­جات­تار ۇسىنعان قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا تەرىس ءدىنتانۋ ساراپ­تا­ماسى نەگىزىندە, سونداي-اق ەگەر ولاردىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمعا, قو­عامدىق تارتىپكە, ادامنىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنا, حا­لىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندى­لىعىنا قاتەر توندىرەتىن بولسا, ەسەپتىك تىركەۋدى وتكىزۋدەن باس تارتىلادى» دەپ كورسەتىلگەن زاڭ جوباسىندا. اتاپ ايتۋ قاجەت, قولدانىستاعى زاڭنامادا ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋدەن باس تارتۋدىڭ ەشبىر زاڭدىق نەگىزدەرى بەلگىلەنبەگەن بولاتىن. ال جاڭا جوبادا ءدىني بىرلەستىكتەردى عانا ەمەس, ولاردىڭ مۇشەسى بولىپ تا­بى­لاتىن ميسسيونەرلەردى تىركەۋدىڭ دە زاڭدىق شەڭبەرى بار ەكەنى ايقىن كورسەتىلگەن. سونداي-اق زاڭ جوبا­سىندا كوزدەلگەن ميسسيونەرلەردىڭ ءدىني مازمۇنداعى ماتەريالداردى جانە ءدىني ماقسات­تاعى زاتتاردى پاي­دالانۋىنا ولارعا ءدىنتانۋ ساراپ­تاماسى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن عانا جول بەرىلەتىنى دە وتە قا­جەتتى نورما ەكەنى انىق. ويتكەنى, ميس­سيونەرلەر قولىنداعى قاي ادە­بيەت­تىڭ زياندى سالدارى قانشالىق ەكەنىن تەك مامان ساراپشىلار عانا انىقتاي الادى. ساراپتاۋ بارىسىندا تەرىس پيعىلدى مازمۇنداعى ادەبيەت­تەرگە تىيىم سالىناتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ بار­لىعى دا ەلىمىزدەگى ميس­سيو­نەر­لەر­دىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتىن, قولدانىستاعى ادە­بيەتتەرىن باقىلاپ وتىرۋعا جاعداي جاسايدى. وسى ماسەلەمەن ورايلاس كەلەتىن ءدىني ادەبيەتتەردى اكەلۋگە, باسىپ شى­عارۋعا جانە تاراتۋعا بايلانىستى نور­مالار دا جاڭا زاڭ جوباسىندا كو­رى­نىس تاۋىپ وتىر. وتباسىن بۇزۋعا بەيىم جانە سوعان ماجبۇرلەيتىن, مىندەتتى ءبىلىم الۋعا بوگەت جاسايتىن, ازامات­تاردىڭ ادامي بولمىسى مەن دەنساۋ­لى­عىنا زيان كەلتىرەتىن ءدىني بىرلەس­تىك­تەردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالى­نا­تى­نى دا زاڭ جوباسىندا ناقتى كورسە­تىلگەن. ال زاڭ جوباسىنداعى «ءدىني ءبىر­لەستىكتىڭ اتاۋىندا ۇستاناتىن ءدىنى جانە مارتەبەسى كورسەتىلۋى ءتيىس» دەگەن تالاپ جاتجۇرتتىق ىلىمدەردى نا­سي­حاتتايتىن كەيبىر ءدىني بىرلەس­تىك­تەردىڭ اتاۋىنا («شاپاعات», «بلاگودات», ت.ب.) قاراپايىم جۇرتشى­لىق­تىڭ الدا­نىپ قالۋىنان ساق­تان­دىرادى. ءدىني بىرلەستىكتىڭ اتاۋىندا ونىڭ سەنىمدىك باعىتى ايقىن كو­رىنىپ تۇرسا, سەنۋ­شىلەردىڭ ءدىني با­عىتىنان جاڭىل­ماۋىنا سەپتىگى تيەتىنى انىق. قورىتا ايتقاندا, «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ جوعارىدا اتاپ كورسە­تىل­گەن جاڭالىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى, ءسوز جوق, مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىن تۋرالى زاڭناماسىندا ەلەۋلى ىلگەرىلەۋدىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. جاڭا زاڭ جوباسى ءوزىنىڭ ناقتى تالاپتارىمەن قازىرگى كەزەڭ ءۇشىن بارىنشا قاجەتتى قۇقىق­تىق نورمالارىمەن ەرەكشەلەنەدى. «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ», كەمشىلىكسىز دۇنيە بولمايتىنى تاعى بەلگىلى, دەگەنمەن, دەر كەزىندە شەشىمىن تاپقان يگى ءىستىڭ وڭ باعاسىن بەرىپ, قولداۋ كورسەتۋ ءبارىمىزدىڭ ازاماتتىق پارى­زىمىز دەپ بىلەمىز. توقتارباي قادامباي ۇلى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.