تاعى ءبىر-ەكى كۇن كۇتە تۇرىڭىز, مىندەتتى تۇردە مۇلكىڭىزدى دايىن قىلامىز», دەدى تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنان شىققان داۋىس. كۇتپەگەندە قايدا بارىپ, نە ىستەي قويماقپىن, جارايدى, كۇتەيىن دەدىم, مەن دە امالسىزدان. ۋادەلى كۇنى جاڭاعى فيرمانىڭ وكىلى تاعى تەلەفون سوقتى. تاعى دا كەشىرىم سۇرادى, تاعى دا ءبىر كۇنگە كەشىگەتىندەرىن ايتىپ, شىداي تۇرۋىمدى ءوتىندى. مەن تاعى دا شىدادىم. شىداماسقا امال دا جوق. قويشى, ايتەۋىر, ءۇش كۇندە دايىن بولادى دەگەن دۇنيە التى كۇندە ازەر دايىن بولدى.
ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن مۇنداي مىسالداردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. ونىڭ نەگىزىندە سول باياعى وزىمىزگە جاقسى تانىس جاۋاپسىزدىق, ىسكە دەگەن نەمقۇرايدىلىق جاتقانى بارشامىزعا بەلگىلى. ءبىر كەزدەرى, ەلىمىز نارىقتىق قاتىناستارعا ەندى كوشىپ جاتقان زامانداردا جەكە كاسىپكەرلىك دامىعان كەزدە ءبارى دە تاماشا بولادى, ولاردىڭ اراسىندا باسەكەلەستىك تۋىندايدى, ال ول بيزنەسمەندەردى ءوز جۇمىستارىن ۋاقىتىلى ءارى ساپالى اتقارۋعا يتەرمەلەيدى دەگەن بولاتىن كەيبىرەۋلەر. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, سودان بەرى ارادا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە سول ايتقان «تاماشا كۇن» ءالى دە تۋا قويعان جوق. جەكە مەنشىگىڭىز داۋىرلەۋدەي-اق ءداۋىر-
لەدى. ونى ولاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايلارىنا قاراپ تا اڭعارا بەرۋگە بولادى. كوتتەدجىڭىز دە سولاردا, اۆتوكولىگىڭىز دە سولاردا, باسقا يگىلىكتەرىڭىز دە سولاردا – دۇنيەنى جالپاعىنان باسادى. ال ءوز سالاسى بويىنشا حالىققا قىزمەت كورسەتۋگە كەلگەندە سول باياعى شالاعايلىق. جالپى, بىزدە ءوز مىندەتىن تياناقتى اتقارىپ, كوپشىلىكتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنىپ جاتقان قانداي دا ءبىر جەكە مەنشىك كومپانيا بار ما ەكەن ءوزى؟ بار بولسا قالسا, سانى قانشا ەكەن؟
وسى ورايدا سوناۋ كەڭەستىك زاماندا, دالىرەك ايتقاندا, ءسوتسياليزمىڭىزدىڭ ساۋداسى بىتكەلى تۇرعان جىلداردىڭ بىرىندە سول كەزدەگى ورتالىعىمىز ماسكەۋدەن شىعاتىن گازەتتەردىڭ بىرىنەن, الدە «يزۆەستيا», الدە «پراۆدا», ۇمىتتىم, وقىعان ءبىر قىزىقتى ماقالا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. وندا رەسەيلىك جۋرناليست جاپونيادا بولعاندا ءوزىنىڭ سول ەلدىڭ قۇس وسىرەتىن ءبىر فەرمەرىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسقانىن جازىپتى. سوندا ماسەلە قالاي بولعان دەيسىز عوي.
جاڭاعى ءتىلشى قۇس فەرماسىنا كەلىپ ونىڭ قوجايىنىنان ءوزىنىڭ شارۋاشىلىعىمەن تانىستىرۋدى وتىنەدى. جاپونيالىق فەرمەر قارسىلىق بىلدىرمەستەن كەلىسەدى. ءسويتىپ, ەكەۋى قۇس تۇراتىن قوراعا كەلەدى. كەلسە جىپ-جيناقى قورا مەن ونىڭ ىشىندە جاعالاي جەمىن تەرىپ جەپ جۇرگەن قۇستاردى كورەدى. بىراق جان-جاعىنا قاراعان رەسەيلىك (بالكىم, بيزنەستەن حابارى بولماعاندىقتان كەڭەستىك دەگەن دۇرىس شىعار) قوراڭىز وتە جاقسى ەكەن, سوندا بۇل قۇستاردىڭ جەمىن قايدا ساقتايسىز دەگەن سۇراق قويادى. وعان جاپون جىگىتى ول مەنىڭ مىندەتىم ەمەس, ونى, ياعني جەمدى پالەنشە اكەلىپ بەرەدى دەپ تاعى ءبىر جاپون بيزنەسمەنىنىڭ اتىن اتايدى. كەڭەستىك جۋرناليست تە ءوزىنىڭ قۇس شارۋاشىلىعىنان از-مۇز ماعلۇماتى بار ەكەنىن سەزدىرگىسى كەلىپ, ال ەندى بۇلاردىڭ جۇمىرتقاسىن قايدا ساقتايسىز, دەپ ودان ءارى قازبالايدى. سول كەزدە جاپونيالىق كاسىپكەر وسىنىڭ ەسى دۇرىس پا دەگەندەي مۇنىڭ بەتىنە باجىرايا قاراپتى دا, جۇمىرتقانى كىم ساقتاپ وتىرادى, ول بۇزىلىپ كەتپەي مە, ونى پالەنشە كەلىپ الىپ كەتەدى دەپ ەكىنشى ءبىر بيزنەسمەننىڭ اتى-ءجونىن ايتادى. كەڭەستىك جۋرناليست بولسا, ۇستالعان جەرىڭ وسى شىعار دەپ الاقانىن ۋقالايدى. سويتەدى دە «ال, ول كەلمەي قالسا قايتەسىڭ؟ جۇمىرتقالارىڭ ءشىرىپ كەتەدى عوي؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويادى. ءاۋ باسىندا جاپون كاسىپكەرى مۇنىڭ سۇراعىن ونشا تۇسىنە قويمايدى, سوندا دا بولسا «نەگە كەلمەيدى, كەلەدى», دەپ جاۋاپتى قىسقا قايىرادى. رەسەيلىك تە قادالعان جەرىنەن قان الا تۇسەدى: «اۋىرىپ قالسا قايتەسىز؟». ء«وزى اۋىرىپ قالسا, ايەلى اكەلەدى». «ايەلى دە اۋىرىپ قالسا شە؟». «وندا بالاسى اكەلەدى». ءتۇبى ءوزىنىڭ قايتكەندە دە جەڭەتىنىنە سەنىمدى رەسەيلىك «ەگەر ول ۇيدە ءبىر ادام قايتىس بولسا قالاي بولادى, وندا جەم جەتكىزىلمەي, جۇمىرتقا جينالماي قالادى عوي», دەپ ودان ءارى ىندەتە تۇسەدى. اناۋ بولسا «بىرەۋ قايتىس بولعان كۇننىڭ وزىندە دە سول ءۇيدىڭ ءبىر مۇشەسى ۋاقىت تاۋىپ جەمدى قايتسە دە جەتكىزىپ بەرەدى», دەپ جايباراقات قانا جاۋاپ قايتارادى. وسىلايشا وربىگەن اراداعى اڭگىمەدەن كەيىن رەسەيلىكتىڭ ويىندا نە جاتقانىن ۇعا باستاعان فەرمەر وعان ءمان-جايدى تۇسىندىرۋگە كىرىسەدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعداي سىزدەردەگىدەي ەمەس, بىزدە اركىمنىڭ ءوز كاسىبى بار جانە سول كاسىپتىڭ ارقاسىندا بۇتىندەي ءبىر وتباسى كۇن كورەدى. سوندىقتان ولار دۇنيەدە نە بولىپ جاتسا دا كەزدەسكەن كەدەرگىگە قاراماستان ءوز كاسىبىن ءمىنسىز اتقارۋعا تىرىسادى. ايتالىق, مەنىمەن بايلانىس ورناتقان كاسىپكەر مەنىڭ تاۋىقتارىما جەمدى ۋاقىتىندا اكەلمەسە نەمەسە جۇمىرتقانى دەر كەزىندە جيناپ الىپ كەتپەسە, مەن ولاردان باس تارتامىن دا, باسقا كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەمىن. ال, مەن سياقتى فەرمەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋگە دايىن تۇرعان كاسىپكەرلەر تولىپ جاتىر. شىندىعىنا كەلگەندە, ەشكىمنىڭ دە «جەپ وتىرعان نانىنان» ايىرىلعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان دا ولار ومىردە قانداي وقيعالار ورىن الىپ جاتسا دا, ءوز مىندەتىن شاشاۋ شىعارماي ورىندايدى. ويتكەنى ونىڭ بۇكىل تىرشىلىگى سول كاسىپكە قاراپ تۇر, دەيدى جاپون ازاماتى.
مىنە, كۇنشىعىس ەلىندەگى ىسكە دەگەن كوزقاراس. ال, بىزدە شە؟ ءبىزدىڭ ءىس بيزنەسپەن قانشالىقتى سايكەسەدى ەكەن, وسى؟..
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
