شىنىن ايتۋ كەرەك, ونىڭ ىشىندە نە كەرەكتىنىڭ ءبارى بار: ماسەلەن, ساعات, كۇنتىزبە, وياتقىش, ەسەپتەگىش, سۋرەتتەر مەن بەينەبايانعا ءتۇسىرۋ, ەستە ساقتاۋ, قاجەتتى ولەڭدى نەمەسە مالىمەتتى جازىپ الىپ, ساقتاپ قويۋ, ءان تىڭداۋ, كينوفيلمدەر كورۋ, ينتەرنەت بايلانىسىنا شىعۋ, ءتىپتى ساناي بەرسەڭ تاۋسىلمايدى. بار شارۋامىزدى دا قالا ارالاپ, تابانىمىزدان سارسىلماي وسىنىڭ كومەگىمەن بىتىرەمىز. نە دەسەك تە, مۇنى ويلاپ تاپقاندار اۋەل باس-تا ونى ادامداردىڭ يگىلىگى, بايلانىستىڭ تيىمدىلىگى ءۇشىن شىعارعان عوي. بىراق...
بۇل تۇرعىدا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى. بىرەۋلەرى ۇيالى تەلەفوندى ءجيى پايدالانۋ ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى دەسە, ەكىنشىلەرى ونىڭ زيانى جوق دەگەن پايىمدى العا تارتادى. وندىرۋشىلەر مەن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ءونىمنىڭ ادامداردى كۇندەلىكتى قىم-قۋىت شارۋادان ارىلتىپ, بوس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەندى ايتادى. ال عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, وسى ءبىر «بوس ۋاقىت» كەيىن باس اۋىرتاتىن جايلارعا ۇلاسۋى ابدەن مۇمكىن.
رەسەيلىك عالىم, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يۋري انيكين ۇيالى بايلانىس باسقا دا بيولوگيالىق بەلسەندى ەلەكتر ءورىستى ساۋلە ءبولىپ شىعاراتىن (كومپيۋتەر, تەلەديدار, قىسقا تولقىندى پەش نەمەسە راديوتەلەفون) سەكىلدى ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى دەگەندى ايتادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنشە, ادام اعزاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى نۇكتەلەر مي, كوز, جۇيكە, قان اينالىمى, ەندوكريندى جانە جىنىس مۇشەلەرى جۇيەسى. سوندىقتان كەز كەلگەن ەلەكتروماگنيتتى ءورىس ادام اعزاسىنىڭ قورعانىس اۋماعىنا دەندەپ ەنىپ, ناتيجەسىندە ۋاقىت وتە كەلە اۋىر سىرقاتتاردى تۋىنداتادى.
كەز كەلگەن اتا-انا بالاسى ەسەيە باستاعان سوڭ: «نەگە بالامىزعا ارزان دا بولسا ءبىر قالتا تەلەفونىن ساتىپ الىپ بەرمەسكە» دەپ ويلانادى. دۇرىس, ساتىپ اپەرۋ كەرەك تە شىعار, زامان ىڭعايى سولاي بولىپ تۇر, بىراق ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بار ما؟ شۆەتسيا عالىمدارى وزدەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە سۇيەنىپ, مىناداي تۇيتكىلدى, تۇيتكىلدى ەمەس-اۋ, قورقىنىشتى مالىمەتتى كەلتىرە كەتىپتى. جاس بالانىڭ اعزاسى جەتىلە باستاعاندا, ەلەكتروماگنيتتى ءورىستىڭ كەرى ىقپالىنا اسا بەيىم بولادى ەكەن. سوندىقتان كوپشىلىگىندە ەرجەتە باستاعان كەزدە, اسىرەسە قىلشىلداپ تۇرعان 25-29 جاس ارالىعىندا قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋدىڭ تاۋەكەلى باسىم بولاتىن كورىنەدى. مۇنداي سىرقاتقا شالدىققان پاتسيەنتتەردىڭ بالا كەزىنەن-اق قالتا تەلەفونىنا بايلانعاندىعى انىقتالىپتى. مۇنىڭ اسىرەسە, ميدىڭ قاتەرلى ىسىگىنىڭ دامۋىنا ىقپالى زور كورىنەدى.
ۇلىبريتانياداعى بريستول ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە تەلەفوندى ۇزاق ۋاقىت بويى ءۇزىلىسسىز پايدالانعان 10-11 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ ۋاقىت وتە كەلە يممۋندىق جۇيەلەرى السىرەپ, ءارتۇرلى سوزىلمالى سىرقاتتارعا شالدىعۋلارى جيىلەيتىندىگى تۋرالى ايتىلعان. ولاردىڭ تۇجىرىمىنشا, تەلەفونمەن كۇنىنە 20 مينۋتتان ارتىق سويلەسپەي, ۇيقىعا جاتاردا وزىنەن كەم دەگەندە 1-1,5 مەتر الىستاۋ قويۋ كەرەك ەكەن.
قازىر اتا-انالار وقۋشى بىلاي تۇرسىن, ەسىن ەندى بىلە باستاعان جاس سابيگە دە تەلەفوندى ويىنشىق رەتىندە قولىنا بەرىپ قويعان. ال بالا ونى قولىنا ۇستايدى, اۋزىنا اپارادى, جالايدى. ال مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ونى ۋاقىت وتكىزۋ قۇرالىنا اينالدىرىپ العان, ساباق جايىنا قالادى. مۇعالىم 45 مينۋت بويى ساباق ءتۇسىندىرىپ الەك بولىپ جاتسا, ولار ءبىر-بىرىنە حات جازىپ, اۋەن تىڭداپ, ۇيقىلى-وياۋ ماۋجىراپ وتىرادى.
ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىندا ءبىر بويجەتكەننىڭ قۋات كوزىنە قوسىلعان قىمبات تەلەفونىن باسىنا جاستاپ جاتقاندا, ول ءوز-وزىنەن جارىلىپ, دەنەسىنىڭ ءبىراز بولىگىن كۇيىك شالعاندىعىنان حاباردارمىز. سونداي-اق, اناسىنىڭ قاسىندا جاتقان جاس ءسابيدىڭ قۋات كوزىنە قوسىلىپ تۇرعان ۇيالى تەلەفوننىڭ سىمىن تىسىمەن شايناپ, زارداپ شەككەنىن دە بىلەمىز, ايتەۋىر قۇداي قاققاندا بالاقاي ءتىرى قالىپتى. ال وتكەندە عانا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە رەسەيدە ءبىر بويجەتكەننىڭ قالتا تەلەفوننىڭ سالدارىنان قاتەرلى مي ىسىگىنە شالدىعىپ, قايتىس بولعاندىعى تۋرالى حابار پايدا بولدى. بۇرىندارى كوزىلدىرىكتى جاسى كەلگەن جاسامىس ادامدار پايدالانۋشى ەدى, قازىر 5-6 جاستاعى بۇلدىرشىندەردىڭ كوزىلدىرىك تاعىپ جۇرۋلەرى تاڭسىق بولماي قالدى. ونىڭ سەبەبى ەرتە باستان جانارلارىن تەلەفون مەن كومپيۋتەر جەپ قويعان. ولاردىڭ ەسەيىپ, ەرجەتە كەلە كوز جانارلارىنان تىپتەن ايىرىلىپ قالماسىنا كىم كەپىل؟
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل تاقىرىپ تۋراسىندا ايتىلىپ جاتقان اڭگىمەنىڭ, وي-پىكىرلەردىڭ شەتى-شەگىن تابۋدىڭ قيىنعا سوعاتىن ءتۇرى بار. پايداسىن اركىم بىلەدى, الايدا باستان اساتىن زيانى تۋرالى ءبىر ءسات ويلانىپ كوردىك پە؟
تالعات تاشكەەۆ, جۋرناليست
اقمولا وبلىسى
