ءبارى تاقىر جەردەن باستالدى
25 جىل بۇرىن, 1992 جىلعى 2 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى تۋرالى» ەرەجەلەردى بەكىتكەن بىرنەشە جارلىق قابىلدادى. وسىلايشا تولىققاندى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى – ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ ورتالىق ورگانى قۇرىلدى.
رەسمي تۇردە قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 1944 جىلدان بەرى بار, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قۇرىلار قارساڭدا كەڭەس وكىمەتى وداقتىق رەسپۋبليكالار ەسەبىنەن جاڭا جاھاندىق ۇيىم قۇرامىندا «تاۋەلسىز» ورىنداردى كوپتەپ يەمدەنۋدى ماقسات تۇتتى. ناتيجەسىندە بۇۇ-عا كسرو-دان سوعىستان مەيلىنشە زارداپ شەككەن كەڭەستىك رەسپۋبليكالار رەتىندە ۋكراينا مەن بەلارۋس كىردى. سانى جاعىنان از قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتى نەگىزىنەن حاتتامالىق فۋنكتسيالارمەن جانە رەسپۋبليكامىزدىڭ شەتەلدەرمەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەگى مادەني بايلانىستارىمەن شەكتەلدى. تولىققاندى ديپلوماتيا كەڭەستىك رەسپۋبليكانىڭ اتريبۋتى بولا المادى.
دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى كەزەڭى تۋرالى ايتقاندا, قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 1944 جىلدان باستاپ تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى بارلىق باسشىلارىنا لايىقتى باعاسىن بەرۋىمىز كەرەك. ولار ەلىمىزدىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى جانە حالقىمىز زيالىلارىنىڭ جارقىن وكىلدەرى بولدى. اتاپ وتسەك, تولەگەن تاجىباەۆ, قايىرعالي بايعاليەۆ, اسقار زاكارين, وتەشقالي اتامباەۆ, ءادي ءشارىپوۆ, بالجان بولتىرىكوۆا,
مالىك فازىلوۆ, ءمۇسىلىم بازارباەۆ, ميحايل ەسەناليەۆ. ولار كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى قاتىناسىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدى لايىقتى دەڭگەيدە كورسەتە ءبىلدى, شەتەلدىك ءىرى دەلەگاتسيالاردى قابىلداپ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەرىنەن ءسوز سويلەدى.
الايدا, قازاقستان 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعاننان كەيىن عانا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. سوندىقتان 1992 جىلعى 2 شىلدەدەگى جارلىقتار سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن ينستيتۋتتاندىرۋدىڭ, قازاقستاننىڭ بۇكىل الەم بويىنشا ديپلوماتيالىق ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتى ىرگەتاسى بولدى. ءدال وسى كەزدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورتالىق ورگاندارىنىڭ حالىقارالىق قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءرولى جۇكتەلدى.
ايقىن مىندەتتەر قويىلعان دا وسى كەز ەدى. ناقتىلاي تۇسسەك, ۆەدومستۆوعا ماقۇلدانعان حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا سايكەس بارلىق شەت مەملەكەتتەرمەن تەڭ قۇقىلى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن جان-جاقتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بەيبىت جاعداي قالىپتاستىرۋ, ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا, الەمدىك شارۋاشىلىق بايلانىستارعا قاتىسۋىنا جاردەمدەسۋ, شەتەلدەردەن كاپيتال تارتۋ سيياقتى مىندەتتەر جۇكتەلدى.
پرەزيدەنت جاڭا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىن انىقتادى, ونىڭ ەڭ ماڭىزدىلارى «ەگەمەندىكتى قورعاۋدىڭ ديپلوماتيالىق قۇرالدارىمەن جانە ادىستەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋماقتىق تۇتاستىقتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى شەكاراسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قول سۇعىلماۋشىلىعىن, حالىقارالىق ارەناداعى مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋ». قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى شەتەلدەردەگى ازاماتتارىمىز بەن زاڭدى تۇلعالارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن ءوز بەتىنشە قورعاۋعا كىرىستى. مەنشىكتى كونسۋلدىق قىزمەت قۇرىلدى, حاتتامالىق جانە اقپاراتتىق-تالدامالىق قىزمەتتىڭ ءرولى جىلدام ارتتى, شارتتىق-قۇقىقتىق سالادا ۇلكەن جۇمىس باستالدى. ۆەدومستۆونىڭ جۇمىسى رەگلامەنتتەلدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسى قۇرىلدى, وعان ورتالىق اپپارات, ۆەدومستۆولىق باعىنىستى مەكەمەلەر مەن ەل اۋماعىنداعى ۇيىمدار, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەر, شەتەلدەردەگى جانە بۇۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردەگى كونسۋلدىق مەكەمەلەر, حالىقارالىق ۇيىمدار جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىكتەر كىردى. جارلىق العاش رەت تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتتاشەدەن باستاپ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىگە دەيىنگى ديپلوماتيالىق دارەجەسىن بەلگىلەدى.
ەش كىدىرىسسىز شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – كادر ماسەلەسى بولدى. ول پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە نازارىندا ەدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇمىسقا كەڭەستىك ءسىم جۇيەسىندە قىزمەت ەتكەن قازاقستاندىقتار (ولار تىم از ەدى), سونىمەن قاتار, شەت تىلدەرىن بىلەتىن قازاقستان جوو-لارىنىڭ تۇلەكتەرى تارتىلدى. قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇمىسقا وسى ماقالانىڭ اۆتورى دا ءدال سولاي الىندى.
وسىلايشا شيرەك عاسىر بۇرىن سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى جۇمىس تاقىر جەردەن باستالعان ەدى. ال ديپلوماتيالىق قىزمەتتى جاڭا, كۇندە وزگەرىپ جاتقان قۇبىلمالى الەمدە جاس مەملەكەتكە لايىقتى ورىن قامتاماسىز ەتەرلىكتەي تۇرعىدا قۇرۋ كەرەك بولدى.
سىرتقى ساياساتتا اتقارىلعان جۇمىس كوپ
ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ حالىقتىڭ شىنايى حال-جاعدايىن ەسكەرىپ, جاس مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق باعىتىنىڭ نەگىزگى وزەگىن كورە ءبىلدى. تۇراقتى دامۋ, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا, وركەنيەت ۇنقاتىسۋى, بىتىمگەرشىلىك, ادام قۇقىعى, ترانسۇلتتىق سىن-تەگەۋرىندەرگە جانە قاتەرلەرگە قارسى كۇرەس – وسىنىڭ بارلىعى جاھاندىق ديسكۋرستىڭ نەگىزگى باعىتتارى ەدى, ناتيجەسىندە قازاقستان 25 جىلدان كەيىن ءوزىن حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار جۇيەسىنە ىقپالدى قاتىسۋشى رەتىندە تانىتتى.
سىرتقى ساياسات ءوزىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن, قورعانىس قابىلەتىن, ەگەمەندىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن جان-جاقتى قامتاماسىز ەتۋ دەپ بىلەدى. قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ورتالىق جانە ۇيلەستىرۋشى رولىندەگى جۇمىسىن ءادىل جانە دەموكراتيالىق الەمدىك ءتارتىپ ورناتۋعا باعىتتاۋىنان كورەدى. ەلىمىزدى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار جۇيەسىنە بىرىكتىرۋ, ۇلتتىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالار تارتۋ, شەتەلدەردە قازاقستان ازاماتتارى مەن زاڭدى تۇلعالارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, قازاق دياسپوراسى مەن قازاق ءتىلىن قولداۋ ماسەلەلەرى ۇنەمى وتاندىق ديپلوماتيانىڭ نازارىندا.
قازاقستان كورشىلەس ەلدەرمەن دە, شالعايداعى ەلدەرمەن دە دوستىق, ءوزارا ءتيىمدى قاتىناس جاساي الدى. 182 مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتىلدى.
بۇكىل شەكارالاس ەلدەر – رەسەيمەن, قىتايمەن, قىرعىزستانمەن, وزبەكستانمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن جاسالعان شەكارانى مەجەلەۋ تۋرالى, سونداي-اق, رەسەي, ازەربايجان جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ءتۇبىن ءبولۋ تۋرالى ەكىجاقتى شارتتاردا قازاقستان شەكاراسى مىزعىماستىعىنىڭ قاعيداسى بەكىتىلدى. كورشىلەس ەلدەرمەن تۇراقتى ءارى بولجامدى قاتىناس جاساۋ گاز جانە مۇناي قۇبىرلارىنىڭ تارماقتالعان جەلىسىن, ترانسكونتينەنتالدىق اۆتوموبيل جانە تەمىر جولدارىن قالىپقا كەلتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» سيياقتى تەرەڭدەتىلگەن ينتەگراتسيا مەن كووپەراتسيا جوبالارى ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتىن دامىتۋعا كومەكتەستى.
ەلباسى كەڭەس وكىمەتى كەزىنىڭ وزىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي شەشىم قابىلداپ, ونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز دۇنيە جۇزىندەگى قۋاتى بويىنشا ءتورتىنشى ورىنداعى راكەتالىق-يادرولىق ارسەنالدان باس تارتتى. بۇل شەشىمدەر قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز بەيبىت ءومىر ءۇشىن كۇرەسكە كۇش سالۋىنا نەگىز بولدى. 2015 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى بەكىتكەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيا; ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ; يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىن جاريالاۋ, يادرولىق قارۋدى سىناۋعا قارسى باعىتتالعان اتوم (Abolish Testing, Our Mission – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سىناقتى توقتاتۋ) جوباسىن شىعارۋ; قازاقستان اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋراندى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن الەمدەگى العاشقى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ (اەحا تبۋب) سياقتى قازاقستان ۇسىنعان ماڭىزدى باستامالار ەلىمىزدى الەمگە يادرولىق قارۋدى جويۋ جانە ونى تاراتپاۋ سالاسىنداعى كوشباسشى رەتىندە تانىتتى.
بۇگىن ءبىز بۇۇ-عا جاي عانا مۇشەلىك تۋرالى ەمەس, بەلسەندى تۇردە عالامدىق دەڭگەيدەگى كۇردەلى ساياسي پروتسەستەرگە باسشىلىق جاساۋعا قاتىسىپ تۇرعانىمىز تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. 2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا باس اسسامبلەيا باسىم كوپشىلىك داۋىسپەن قازاقستاندى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارعا تۇراقتى ەمەس مۇشەسى ەتىپ سايلادى, بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە, ىنتىماقتاستىققا جانە ونىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىنىڭ ايقىن دالەلى بولىپ تابىلادى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ جانە ونىڭ اياسىندا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» جاسىل تەحنولوگيا مەن ينۆەستيتسيالار حالىقارالىق ورتالىعىن قۇرۋ قازاقستاننىڭ مىڭجىلدىق ماقساتتاردى جاھاندىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە ىسكە اسىرۋعا قوسقان ناقتى ۇلەسى بولادى.
بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسىن ۇستانا وتىرىپ, ن.نازارباەۆ 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 47-ءشى سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن العاشقى تابىستى جالپىازيالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ باستاماسىن – ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ تۋرالى باستاما ۇسىندى. قازاقستان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتقا قول قويعان العاشقى التى ەلدىڭ ءبىرى بولدى, كەيىن ول قاتىسۋشى ەلدەردى سىرتقى قاۋىپتەردەن قورعاۋعا تارتىلعان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىن (ۇقشۇ) قۇرۋعا نەگىز قالادى.
2010 جىلى قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) توراعالىق جاساپ, ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى اياسىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدە, ونىڭ ىشىندە قىرعىزستانداعى اسا تەرەڭ ساياسي داعدارىستى رەتتەۋدە جەتەكشىلىك ءرول اتقاردى. ءححى عاسىردا استانا قالاسىندا العاش جانە ازىرشە جالعىز رەت وتكەن ەقىۇ ءسامميتى استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋمەن تاريحقا ەندى, وندا ەقىۇ-داعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا دەڭگەيىن كوزدەيتىن «ەركىن, ورتاق جانە بولىنبەيتىن ەۋرو-اتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعى» تۇسىنىگى ەنگىزىلدى.
مۇسىلمان ەلدەرىندە بولىپ جاتقان كۇردەلى گەوساياسي جانە عالامدىق سىن-قاتەرلەر مەن ساياسي وزگەرىستەر جاعدايىندا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىندا (يىۇ) توراعالىق ەتۋ دە وتاندىق ديپلوماتيانىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ەلىمىز ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا يسلام ۇيىمىن قۇرۋعا باستاما جاسادى. قازاقستان يسلام الەمىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ بۇگىنگى كۇنى يسلام الەمىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى ءتاسىلى دەپ سانايدى. سوندىقتان 2017 جىلدىڭ 10-11 قىركۇيەگىندە استانادا العاش رەت يىۇ-نىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءسامميتىن وتكىزۋدى جوسپارلاۋ ماڭىزدى فاكت بولىپ تابىلادى.
قازاقستان توراعا رەتىندە ءوز قىزمەتىن ءۇش رەت تابىستى جۇزەگە اسىرعان تاعى ءبىر ۇيىم – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ). وسى جىلدىڭ ماۋسىمىندا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى تابىسپەن ءوتتى, وندا ءۇندىستان مەن پاكىستان ۇيىمعا تولىق قۇقىقتى مۇشە مەملەكەتتەر رەتىندە قابىلداندى. بەدەلدى ءارى ءادىل ساياسي ءبىتىستىرۋشى رەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ۋكراينا بويىنشا كونسۋلتاتسيالاردى جولعا قويۋدا شەشۋشى ءرول اتقاردى, ولار مينسك كەلىسىمدەرىنە اكەلدى. ن.نازارباەۆتىڭ رەسەي مەن تۇركيا اراسىن جاقىنداتۋداعى ناتيجەلى ءرولىن پرەزيدەنتتەر ۆ.پۋتين مەن ر.ەردوعان جوعارى باعالادى. قازاقستان يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا ەكى مارتە ناتيجەلى كەلىسسوز ۇيىمداستىردى. 2017 جىلى بۇۇ-نىڭ جانە كەپىلگەر-ەلدەردىڭ قولداۋىمەن استانا ءوزىن سيريا جانجالىنا تارتىلعاندار ءۇشىن كەلىسسوز جۇرگىزۋ الاڭى رەتىندە كورسەتتى. جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وتكىزىلگەن استانا پروتسەسىنىڭ بىرنەشە راۋندى سيرياداعى سوعىس ارەكەتتەرىن توقتاتۋ ءتارتىبىن قولداۋعا ماڭىزدى ۇلەس قوستى جانە بۇۇ قامقورلىعىمەن جەنەۆا پروتسەسىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا كومەكتەستى.
قازاقستاننىڭ 2015 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى ەلىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكا جۇيەسىمەن بىرىگۋىنىڭ شارىقتاۋ شەگى بولدى.
بۇگىنگى كۇنى استانا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە قاتىسۋشىلاردى قابىلداپ جاتىر. 115 ەل جانە 22 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتىپ جاتقان بۇل كورمە ۇزدىك «جاسىل» تەحنولوگيالاردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, كوپتەگەن مادەنيەت پەن حالىقتى ءبىر شاڭىراق استىنا جيناعان ءىرى وقيعاعا اينالىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان كومەك رەتسيپيەنتىنەن ونىڭ دونورىنا اينالدى. مۇندا KazAID برەندىمەن ىسكە اسىرىلاتىن دامۋعا رەسمي كومەك ۇلتتىق باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ ەرەكشە ورىن الادى. قازىردىڭ وزىندە وسى باعدارلاما نەگىزىندە اۋعانستانعا جانە ورتالىق ازياداعى كورشىلەس مەملەكەتتەرگە ولاردىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, ياعني رەسۋرستىق جانە ينستيتۋتتىق الەۋەتىن نىعايتۋعا جۇيەلى تۇردە كومەك كورسەتىلىپ كەلەدى.
استانادا ءار ءۇش جىلدا وتكىزىلەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى وركەنيەت ۇنقاتىسۋىنا سالماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى, سونىمەن قاتار, ەل ىشىندەگى دىنارالىق كەلىسىمدەرگە قوسىمشا تىرەك رەتىندە قىزمەت ەتەدى, ءدىننىڭ بەيبىتشىل ءمانىن تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەدى.
مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىندا پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋداعى ۇلەستەرىن جوعارى باعالايمىز. قازاقستان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 30 800-گە جۋىق مەملەكەتارالىق, ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق حالىقارالىق شارتتارعا قول قويدى.
وتاندىق ديپلوماتتار شەت مەملەكەتتەرمەن ۆيزاسىز ءتارتىپ ورناتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنى 20 ەلمەن ۆيزادان بوساتۋ تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم جاسالدى. بۇعان قوسا, 12 ەل بىرجاقتى نەگىزدە قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۆيزاسىز ءتارتىپ ەنگىزدى.
جاڭعىرتۋ باسىمدىقتارى
«مەنىڭ سىرتقى ساياساتىمنىڭ باستى قاعيداسى – ەل ىشىندە جاقسى بيلىك جۇرگىزۋ» دەگەن ەكەن ءحىح عاسىرداعى بريتاندىق مەملەكەت قايراتكەرى ۋيليام گلادستون.
سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى قىزمەتىنىڭ باستى باعىتى شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ, دايىن ءونىمدى الەمدىك نارىققا باعىتتاۋ جولىندا وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلارعا كومەك كورسەتۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن قىتايلىق ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىمەن ۇشتاستىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ۇدەرىسكە جاقىن ارادا قۇرىلعان «KazakhInvest» جانە «KazakhExport» ۇلتتىق كومپانيالارى بەلسەندى قاتىسۋدا. شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس پەن بيزنەس قاۋىمداستىق وكىلدەرى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستى دامىتۋ ماقساتىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قولداۋىمەن «ديپلوماتيالىق بيزنەس كلۋبى» قۇرىلدى.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرلەسىپ كۇش جۇمساۋىنىڭ ارقاسىندا 2005 جىلدان باستاپ, 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستانعا 242 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى تارتىلدى.
ءسىم استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (احقو) قۇرۋ جۇمىستارىنا جۇيەلى قولداۋ كورسەتەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق باعىتى بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ ونداعان ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە ەاەو ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ بويىنشا كەلىسسوزدىك ترەكتەر ىسكە قوسىلدى. 2018 جىلى ەاەو-نىڭ جاڭا كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەنەدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, س5+1 امەريكالىق باستاما, ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازياداعى ستراتەگياسى, «ورتالىق ازيا – جاپونيا» جانە «ورتالىق ازيا – وڭتۇستىك كورەيا» فورماتتارى ءمانى بويىنشا ءتيىستى ۆەكتورعا يە. ول – ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋ جانە جاڭا ەۋرازيالىق قۇرىلىم قالىپتاستىرۋ. بۇل ماڭىزدى اسپەكت باسقا ايماقتىق اكتورلار – فرانتسيا, ءۇندىستان, يران, تۇركيا, پاكىستان جانە ساۋد ارابياسىنىڭ ەۋرازياداعى مۇددەلەرىمەن تولىقتىرىلادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋى – گەوەكونوميكالىق اۋقىمداعى ماڭىزدى باعدارلاما. ول ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا مەن تۇتاس الەم ەكونوميكاسىنداعى بولاشاق ورنى مەن ءرولىن ناقتى ايقىندايدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قويىلعان مىندەتتەردى تابىستى تۇردە ورىنداۋ ءۇشىن قۇزىرەتىندەگى بارلىق رەسۋرستاردى قولدانادى.
حالىقارالىق اۋقىمداعى ءىرى مىندەت – «جاھاندىق الەمدەگى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ەلباسى تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرمالارعا سايكەس, ۇكىمەت ادەبيەت, دراماتۋرگيا, وپەرا, بالەت, مۋزىكا, كينو, بەينەلەۋ ونەرى, مۇسىندەۋ سالاسىنداعى زامانداس وتانداستىرىمىز دۇنيەگە اكەلگەن بىرەگەي تۋىندىلاردى ناسيحاتتاۋعا كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى.
ۋاقىت قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قىزمەتىنىڭ كوپ ۆەكتورلىعى, پراگماتيزم جانە ۇلتتىق مۇددەلەردى بەرىك قورعاۋ سياقتى نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتتى. بۇعان قوسا, قۇبىلمالى جاعدايلاردى ەسكەرىپ, ولارعا ۋاقتىلى بەيىمدەلۋ, سىن-قاتەرلەرگە ءتيىمدى جاۋاپ قايتارۋ وتە ماڭىزدى. 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىن» باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءبىز ەلىمىزدىڭ دامۋىن, قاۋىپسىزدىگىن جانە ازاماتتارىمىزدىڭ يگىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى سىرتقى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاساۋدى جالعاستىرا بەرەمىز.
ءسىم ينستيتۋتتىق دامىتۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلادى, سونىڭ ىشىندە ونىڭ قوعاممەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىن نىعايتۋعا دا لايىقتى كوڭىل بولىنەدى. مينيسترلىك جانىندا قوعامدىق كەڭەس قىزمەت ەتەدى, ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, بەدەلدى ديپلوماتتار, بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن جۋرناليستەر كىرەدى. 2013 جىلى مينيسترلىك جانىنان «ادام ولشەمى بويىنشا سۇحبات الاڭى» كونسۋلتاتسيالىق-كەڭەس ورگانى قۇرىلدى. ءسىم قىزمەتكەرلەرى مەن ديپلوماتيالىق قىزمەت ارداگەرلەرىنىڭ كۇش-جىگەرىمەن «قازاقستاندىق ديپلوماتتار بىرلەستىگى» قۇرىلىپ, جۇمىس جاساۋدا.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە مينيسترلىكتە تەڭدەسسىز حالىقارالىق جانە ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى بار قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي كادرلىق قۇرامى قالىپتاستى. كوپتەگەن ماماندار «بولاشاق» پرەزيدەنتتىك ستيپەندياسىنىڭ ارقاسىندا شەتەلدە ءبىلىم الىپ كەلدى.
شيرەك عاسىردا 285 ازاماتىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدەردەگى توتەنشە جانە ۋاكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. وتانداسىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – بۇۇ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى لاۋازىمىن, قانات ساۋداباەۆ – ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, بولات نۇرعاليەۆ – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى, تايىر مانسۇروۆ – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ باس حاتشىسى, اسحات ورازباي ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى لاۋازىمدارىن اتقاردى.
وتاندىق ديپلوماتيا تاريحىنا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ اتتارى التىن ارىپپەن جازىلدى. ولار – اقمارال حايدارقىزى ارىستانبەكوۆا, تولەۋتاي ىسقاق ۇلى سۇلەيمەنوۆ, قانات بەكمىرزا ۇلى ساۋداباەۆ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ, ەرلان ءابىلفايىز ۇلى ىدىرىسوۆ, مارات مۇحانبەتقازى ۇلى ءتاجين, ەرجان حوزە ۇلى قازىحانوۆ.
قازاقستاندىق ديپلوماتتاردىڭ قازىرگى بۋىنىنىڭ وتاندىق سىرتقى ساياساتتاعى العاشقى مايتالمانداردىڭ ءىسىن لايىقتى جالعاستىراتىنىنا سەنىمدىمىن.
مەن ءۇشىن, اسىرەسە, وسىنداي ايتۋلى مەرەيتوي جىلى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىن باسقارۋ ۇلكەن مارتەبە. مەنىڭ جانە ءسىم جۇيەسىنىڭ بارلىق ۇجىمىنىڭ الدىندا ەلباسىنىڭ ۇلكەن سەنىمىن اقتاۋ جانە الدىمىزعا قويىلعان ماڭىزدى ماقساتتاردى لايىقتى اتقارۋ مىندەتى تۇر.
قايرات ءابدىراحمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
