تاربيە ءتالىمى

ەلدىڭ شەتىندە, شەكارانىڭ شەگىندەگى ۇلى باتىر بابامىزدىڭ اتىمەن اتالاتىن اۋداننىڭ وزىندە عانا تاۋەلسىزدىكتىڭ نە بەرگەنىنە ناقتى دايەك كەلتىرسەم, ۋاقىت اراعا ءوز ورنەگىن سالعانىن كورەمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ اۆتورى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. 1990 جىلدان بەرى اۋداندىق ارداگەرلەر جانە اقساقالدار كەڭەسىن باسقارىپ كەلەمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار كۇنىن, ءار جىلىن ەلىمنىڭ ورتاسىندا, حالىقتىڭ اراسىندا ونىڭ قيىنشىلىعىن بىرگە كوتەرىپ, جەڭىسىنە شاتتانىپ, قياس كەتكەنىنە وكىنىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءبىرىمىن. ادەتتە قازاق, ءتالىم ءسوزىن تاربيەمەن باي­لانىستىرا ايتادى. ونىڭ ءجونى بار. ويتكەنى, ەلدىڭ بولمىسى, ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-ءونىپ, وركەن جايۋى سولاردىڭ ءومىر سۇرگەن زامانىنىڭ ءتا­لىمىنە بايلانىستى. ەڭ الدىمەن تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ 20 جىلىندا دۇنيەگە جاڭا كوزقاراستاعى جاڭا ۇرپاق كەلدى. مەنىڭ نەمەرەم ايدانا ماقساتقىزى ورازاەۆا وسى تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن تۇيدەي قۇرداس. مەنەن پىكىر سۇرايتىندار كوبىنەسە بۇگىن­گى ۇرپاققا, جاستارعا قالاي قارايسىز, دەگەن ساۋال قويادى. مەن بۇگىنگى جاستار ءوز زامانى­نىڭ ادامى. قاشاندا بۇرىنعى ۇرپاق, كەيىنگى ۇرپاققا ريزا ەمەس پيعىل كورسەتەتىن ءبىر ءۇر­دىس زاماننان زامانعا ۇلاسىپ كەلە جات­قا­نى بار. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە قاريالار: «وي, شىرىك نەمەلەر, ءبىز سەندەردەي كەزىمىزدە جاۋعا شاۋىپ, جاۋ تۇسىرەتىنبىز. ال سەندەر ەرتتەۋلى تۇرعان اتقا مىنبەك تۇگىلى, شوگىپ جاتقان تۇيەگە ىرشىپ مىنە المايتىن جاسىق, بوركەمىك, بوسبەلبەۋ بولىپ ءوسىپ جاتىرسىڭدار», دەيتىن. سويتسەك, ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى بولەك, ءبىزدىڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىرىمىز بولەك بولىپتى عوي. قازىرگى قارتتار دەپ جۇرگەنىمىز مۇقاعا­لي­شا ايتقاندا: «ءبارىن دە كوردىڭىزدەر, ءبارىن دە بەردىڭىزدەر, بارىنە سەندىڭىزدەر, بارىنە كون­دىڭىزدەر», – دەگەن ۇرپاقتارمىز. بالا­لا­رى­مىز, نەمەرەلەرىمىز, شوبەلەرىمىز ءبىز كورگەندى كورمەي-اق ءوسسىن دەپ تەر توگىپ, ءومىر سۇردىك. ۇرپاعىمىز سوعان ساي ءوسىپ كەلەدى. قازىر ولار كومپيۋتەر, ينتەرنەتپەن جۇمىس ىستەيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا ازاماتتارى ءوسىپ-جەتىلدى. ەندى شوبە­رە­لە­رىمىز 2020-2030 جىلدارى زامان ءدال وسىن­داي تىنىشتىقتا بولسا, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قا­تارىنا باراتىنىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولماس. ۇلى باتىر بابامىز رايىمبەكتىڭ اتىمەن اتالاتىن اۋداندا قازىر 85 مىڭداي حالىق تۇرسا, ونىڭ 22 مىڭنان استامى جاستار. شە­كا­رانىڭ كۇزەتىندە تۇرعان حالىق بولعان­دىق­تان جاستارىمىزدىڭ, اسىرەسە, مەكتەپ وقۋ­شى­لا­رىنىڭ وتانىن سۇيۋگە, ونى قورعاۋعا ارقا­شان­دا دايىن بولۋى – باستى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. ەجەلدەن شەكارانىڭ شەبىندە رۋحى جوعارى حالىق تۇراتىندىقتان, ونىڭ ۇلكەن مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ەكەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان دا ءبىز «ەلىمىز امان, جۇرتى­مىز تىنىش» دەگەن ۇراندى ءسوزدى العا تار­تامىز. سول ەلدىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋدا بۇرىن دا, بۇگىنگە دەيىن ءومىرىن سارپ ەتكەن اعا بۋىن وكىلدەرى بولعان عوي. سولاردىڭ ءومىرى – ونەگە. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەكىنشى ءبىر قىرى – كەشەگى زاماندا اتى وشۋگە اينالعان نەبىر باتىر­لا­رى­مىز, اۋليە-امبيە, عۇلاما دانىشپان, ابىز بابالارىمىزدىڭ رۋحى ويانىپ, ومىرگە قايتا ورالدى. ءبىزدىڭ اۋداندا عانا 52 ەسكەرتكىش بار. ۇلى باتىر بابامىز رايىمبەككە 3 جەردەن ەس­كەرت­كىش قويدىق. ءبىرى جاۋعا شاۋىپ بارا جات­قان راي­ىمبەك, ەكىنشىسى شەكارا كۇزەتىندە تۇرعان راي­ىمبەك, ءۇشىنشىسى ەلىنىڭ بولاشا­عىن كورىپ, بولجاپ وتىرعان رايىمبەك. ۇلى بابامىزدىڭ 300 جىلدىعىن اتاپ وتتىك, وعان ەلباسى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى كەلىپ, ەلدىڭ مەرەيىن كوتەردى. كەزىندە 1916 جىلى اتاقتى قارقارا ءجار­مەڭ­كەسىندە «بالا ولگەنشە, شال ءولسىن» دەپ ال­باندار كوتەرىلگەن جەردەگى ەرەۋىل-توبەگە ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىلدى. ەل ازاماتتارى ءبى­رىگىپ كوتەرىلىس كوسەمدەرى ۇزاققا سارى­باس­تاۋ­دان, جامەڭكەگە قاقپاقتان, قازىبەككە تە­كەستەن ەسكەرتكىش تۇرعىزدى. اتاقتى مۇحا­مەت­جان تىنىشباەۆ كەزىندە وسى كوتەرىلىستە 35 مىڭنان استام جەرگىلىكتى حالىق قىرىلعان دەپ جازعان ەدى. اۋدانىمىزدا كوتەرىلىسشىلەردىڭ قانى تام­باعان جەر كەمدە-كەم شىعار, ەسكەرتكىش­تەر باسىنا اسكەر قاتارىنا شاقىرىل­عان­دار بارىپ, وتانىنا, ەلباسىنا ادالدىعىنا انت بەرەدى. وتاۋ قۇرعان جاس جۇبايلار وتباسىنىڭ بەرىكتىگىن ساقتاۋعا ۋادە ەتەدى. جاڭا تۋعان جاس بالانىڭ ازان شاقىرىپ اتىن قويادى, تۇساۋىن كەسەدى, مەكتەپكە باراتىن بالالاردىڭ ءتىلاشارىن جاسايدى. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە, رۋحاني ازىق, ۇلتتىق ءتالىم ەمەس پە؟! ەل-جۇرت, حالىق بۇگىنگى كۇنى «ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جاندى» دەپ, ريزاشىلىقپەن اق باتاسىن جاۋدىرىپ ءجۇر. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن الاكول اۋدا­نىنداعى ۇشارالعا باردىم. ۇلى باتىر بابامىز قاراكەرەي قابانبايعا بايلانىستى جاستار شەرۋىنە قاتىستىم. اۋداندا ەكى ءجۇز ەراسىل اتتى ادام بار ەكەن (قابانبايدىڭ ءوز اتى ەراسىل عوي). اۋدان اكىمى ەراسىلداردى جي­ناپ قاراكەرەي قابانبايدىڭ, ديماش اعا  قوناەۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرى الدىندا اعا ۇر­پاققا, وتانىنا, ەلباسىنا ادالدىعىنا انت بەرگىزدى, ارقا تەرىڭ شىمىرلايدى. جاستار­دىڭ ادال, اق كوڭىلىنە ءتانتى بولىپ قايتتىق. نارىق بايلاردى دا, كەدەيلەردى دە جال­عان­نىڭ جارىق دۇنيەسىنە ەكشەپ شىعارا باس­تادى. قيىن كەزدە ناشارلار, جالعىز باستى قارتتار, كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ تىرشىلىك قامى ەل باسقارۋشىلار مەن جاناشىر اعاي­ىن­دى ويلاندىرا باستادى. ولار جەكە مەكەمەلەرگە, كاسىپكەرلەرگە تىركەلدى. اۋداندا «كەۋسەن» قورى قۇرىلىپ, ناشارلارعا ۇن, شاي, كۇرىش, قانت, كارتوپ, ولاردىڭ بالالا­رى­نا جىلى كيىم بەرىلىپ, باسقا دا وتىن, كومىر سياقتى مۇقتاج­دارىنان شىعارىلدى. قازىر اۋداندا 43 مەشىت بار. بۇرىن بىردە-ءبىر مەشىت جوق ايماقتا وسىنشاما مەشىتتىڭ 20 جىل ىشىندە سالىنۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى مەڭزەيتىنى انىق. اسىرەسە, ورازا ايت, قۇربان ايت كەزىندە اسىرەلەپ ايتساق, «ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن» مەشىتكە با­را­دى. ەشكىم شاقىرماي-اق وقۋشى بالالارى­مىز جەتى سايىن جۇما نامازىنا قاتىساتىن بولدى. ول دەگەنىڭ, اباي ايتقانداي, «قۇ­داي­دىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» ەكەنىن مويىنداۋ ەمەس پە؟! مەشىت جاعالاعان بالانىڭ يمان, ىزەت, ادەپ, ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇستاپ, تەمەكى, اراق-شاراپ, ناشاقورلىقتان اۋلاق بولا­تى­نىن ۇعىنساق, ۇرپاعىمىزدىڭ ادال, تازا وسۋىنە  ۇلكەن ءورىس اشاتىنى بەلگىلى. ايتسە دە, دىنگە شولدەپ قالعان حالىقتى ءتۇرلى ءدىني سەكتالار ساعالاي, جاعالاي باس­تا­دى. كىتاپتارىن, ۋاعىزدارىن ارقالاپ شەت ايماق اۋىلداردى ارالايتىن بولدى. جال­ا­ڭاش­­قا, جامبىلعا, نارىنقولعا سونداي كەلىمسەكتەردى ادامدارعا جولاتپاي, قاريالار قۋىپ جىبەرىپ ءجۇردى. ءتىپتى, قارقارادا  ءبىر قاريانى  اقشا بەرىپ اينالدىرىپ «كريشنايتتار» ءوز دىنىنە كىرگىزىپتى. ونى ەستىگەن اقساقالدار الگىنى تۇرتپەكتەپ, ءتىپتى, «تورقالى توي, توپىراقتى ولىمگە» قاتىستىرماي, اقىرى ەتەگىن كەسىپ, ەلدەن ىسىرىپ جىبەردى. قازىر يسلام ءدىنىنىڭ ءوزىن نەشە ساققا جۇگىرتىپ, بولشەكتەپ, بىرنەشە اعىمعا ءبولىپ, ونىڭ دىنىنە «قۇرت» كىرگىزۋگە تىرىسۋشىلار كوبەيىپ بارادى. ولاي بولسا, قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءدىني ۇستانىمىنا داق تۇسىرمەيتىندەي شارالار  جاسالۋى كەرەك شىعار.  بۇل ىستە قازاقستان ءدىني بىرلەستىگى قاراپ وتىرمايتىن بولار دەيمىز, ءبىز قاريالار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتاردى ءبىلۋ ءۇشىن مول تۇسىنىك, ەلباسىنا دەگەن ۇلكەن سەنىم كەرەك. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, قيىنشى­لىق­قا زور شىدامدىلىق پەن توزىمدىلىكتى قارسى قويىپ, ەل-جۇرت بولىپ بىرىگىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, قايسارلىق كور­سەتتى ءبىزدىڭ حالىق. مەن وسى ءبىر ەلدىك بول­مىسىمىزدى ەلباسىنا جەدەلحات ارقىلى جەتكىزدىم. ەڭ شەتكەرى جاتقان ءبىزدىڭ ەل بۇل كۇندە تەرەزەسى تەڭ, ەسىگى كەڭ ەل بولىپ وركەنىن جاي­ىپ, ءورىسىن كەڭەيتتى. عاسىر قۇرىلىسى موي­ناق گەس-ءى  بيىل ەل يگىلىگىنە بەرىلەدى. بۇل ءبىز­دىڭ ءوڭىردىڭ باعىنا, وركەندەپ وسۋىنە, بولاشا­عىنا جاسالىپ جاتقان كەمەل دۇنيە. جەرىمىزدىڭ استى-ءۇستى تۇنعان بايلىق. ۇلى حان ءتاڭىرى بار, اسپانتاۋدىڭ اياسىندا تاۋەلسىزدىك تۋىن بيىكتەتىپ جاتقان حالقىمىز باقىتتى. اللا وسى بەرگەن باقىتىن باسىنان الماسىن دەپ تىلەيىك, اعايىن! سوۆەت ورازاەۆ, رايىمبەك اۋدانىنىڭ  قۇرمەتتى ازاماتى,  اۋداندىق  ارداگەرلەر جانە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى. الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى.