ەستەن كەتپەس كەزدەسۋلەر

جاستىق شاعىنىڭ كەيبىر ساتتەرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە وتكىزگەنىن ماقتان تۇتاتىنداردىڭ ءبىرى – اقتوبە قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ۇكىتاي بايجومارتوۆ. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن سول كىسىمەن جۇزدەسكەندە, اعامىز تومەندەگى اڭگىمەلەردى ايتقان ەدى. گاگارينگە ۇسىنىس ايتۋ – تەمىرتاۋ جاستارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قا­زاقستان كومسومولىنىڭ ح سەزىنە, كەيىن بلكجو-نىڭ ءحىV سەزىنە دەلەگات ەتىپ سايلادى, – دەپ باستادى ۇكىتاي اعا ەستەلىگىن. – 1962 جىلى 16-20 ساۋىردە ماسكەۋدە ءحىV سەزد ءوتتى. سوندا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى ەكەۋمىز الدىڭعى قاتارلاردا جاقىن وتىردىق.  الەمدەگى تۇڭعىش ۇشقىش-كوسموناۆت, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى يۋري گاگارين بۇل جيىندا زالعا بلكجو-نىڭ قىزىل تۋىن الىپ كىردى. ءسويتىپ سالتاناتتى ءسات باستالىپ كەتتى. اتى اڭىزعا اينالعان العاشقى عارىشكەرمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسۋگە وسىنداعى 6 مىڭ دەلە­گات­تىڭ ءبارى دە ىنتالى. بىراق يۋري گاگاريننىڭ ءار رەسپۋبليكا وكىلدەرىمەن جۇزدەسۋ كەستەسى قاتاڭ بەكىتىلگەن. كەزەكتى كۇتۋگە شىدام جەتەر ەمەس. ءۇزىلىس كەزىندە ماعان نۇرەكەڭ: «يۋري گاگارينگە قازاقستان­دىقتارمەن سۋرەتكە تۇسۋگە ۇسىنىس جاساي الاسىڭ با؟» – دەدى. جاستىق, البىرتتىق قوي, كەلىسە كەتتىم. عارىشكەر بەلورۋسسيادان كەلگەن وكىلدەرمەن سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتىر ەكەن. ءبىراز ۋا­قىت وتكەن سوڭ بۇل ءراسىم اياقتالدى. جينال­عان­داردىڭ ءبارى تاراپ كەتتى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, ۇشقىشتىڭ قاسىنا كەلدىم. – يۋري الەكسەەۆيچ! ءسىز قازاقستان جەرىنەن عارىشقا كوتەرىلدىڭىز. اتامەكەنىمىز بىزگە قالاي ىس­تىق بولسا, سىزگە دە بوتەن ەمەس دەپ ويلايمىز. قا­زاق­ستاندىقتار سىزبەن بىرگە سۋرەتكە تۇسكىسى كەلەدى. قارسى بولماساڭىز قىز-جىگىتتەر كۇتىپ تۇر, – دەدىم. ول كەلىسە كەتتى. ءسويتىپ, ەستەلىك سۋرەتكە تۇستىك. ماعان سوندا نۇرەكەڭ ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ: – مىنە, ەرلەدىڭ, ۇكىتاي, – دەگەن ەدى. سول ءسوز ءالى جادىمدا. ونى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اسقان ءبىر جىلى سەزىممەن ەسكە الامىن. حەلسينكي ساپارى – 1963 جىلى حەلسينكيدە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك ءVىىى فەستيۆالىندە نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن تاعى دا كەزدەستىم. بۇل جيىندا دا ورتامىزدا تۇڭعىش عا­رىش­كەر يۋري گاگارين بولدى, – دەپ ەسكە الادى ۇكى­تاي سەرىكباي ۇلى. – ول ۋاقىت – كاپيتاليزم مەن كوممۋنيزم اراسىنداعى يدەولوگيالىق قىرعي-قاباقتىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزى. سوندىقتان, شەتەلگە شىعار الدىندا كەزدەيسوق جاعداي بولماس ءۇشىن ءبىزدى بلكجو ورتالىق كوميتەتىندە ارنايى دايىندىقتان وتكىزدى. حەلسينكيگە كەلدىك. شەتەلدىكتەرمەن جيىندا بىرگە وتىرامىز. ءبىر كۇنى كاپيتاليستىك ەلدىڭ وكىلى نۇرەكەڭنەن: – كوستيۋمىڭىز قانشا تۇرادى؟ جالاقى­لارى­ڭىز كۇنكورىسكە جەتە مە, – دەپ سۇرادى. سۇراق توتەسىنەن قويىلدى ما, زالدا تىنىش­تىق ورناي قالدى. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساسقان جوق. سالقىنقاندىلىق تانىتتى. – مەنىڭ كوستيۋمىمنىڭ قۇنى ءسىزدىڭ كوس­تيۋ­مى­ڭىز­دەن بەس ەسە ارتىق.  ءبىزدىڭ ەلدە باي مەن جار­لىعا, ناسىلگە, اق پەن قاراعا ءبولۋ جوق. ال جەكە ماعان كەلەتىن بولساق, مەنىڭ جالاقىم تۇر­مى­سىما, وقۋىما, اتا-اناما قامقورلىق جاساۋعا تولىق جەتەدى, – دەپ جاۋاپ بەرگەندە زالداعىلار دۋ قول شاپالاقتاپ جىبەردى. – مۇمكىن, قازىردە الەمدى اۋزىنا قاراتىپ جۇرگەن كوشباسشىمىزدىڭ دانالىعى سول كەزدەردەن باستاپ قالىپتاسقان بولار, – دەيدى ۇكىتاي بايجومارتوۆ. نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن تاعى ءبىر كەزدەسۋىن ۇكىتاي سەرىكباي ۇلى بىلاي دەپ ەسكە الادى: – ارادا جىلدار ءوتتى. نۇرەكەڭ 37 جاسىندا قاراعاندى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. بۇل ونىڭ سول كەزدەگى قوعام مەن ورتاعا جاس تا بولسا, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىن مويىنداتۋى بولاتىن. بىردە نۇرەكەڭ حالىقتىق باقىلاۋ كومي­تە­تىنىڭ توراعاسى كانتسەلرياريستوۆ ەكەۋى ماسكەۋگە ۇشىپ بارا جاتىر ەكەن. مەن ول كەزدە اقتوبە وبلىستىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىن باس­قا­را­تىنمىن. قۇرمەتتى قوناقتاردى اۋەجايدا قارسى الدىق.  مەن نۇرەكەڭە حەلسينكيدە شەتەل ءجۋرناليسىنىڭ سۇراعىنا وتكىر, ۇتىمدى جاۋاپ بەرگەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ, لاۋازىمدى جۇمىسقا كوتەرىلگەندىگىن ايتىپ: «ءالى الار اسۋىڭىز الدا», دەدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاراعاندى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنان 39 جاسىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشى­لى­عىنا جوعارىلادى. كەڭەس وداعى كەزىندە وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنان ورتالىق كوميتەتكە حاتشى بولىپ سايلانۋ – وتە سيرەك وقيعا. ءتىپتى, وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا نۇرەكەڭنىڭ ارقاسىندا مۇنداي جاعداي ءبىرىنشى رەت قازاقستاندا بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز, – دەيدى ۇكىتاي بايجومارتوۆ. «ول رەفورماتور بولادى» 1980 جىل 10 جەلتوقساندا قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقتوبە وبلىسىنىڭ ءححىى پارتكومكونفەرەنتسياسىنا كەلدى. ول كەزدە وبلىستى ۆ.ليۆەنتسوۆ باسقارىپ تۇرعان بولاتىن. كونفەرەنتسيادا وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ا.رامازانوۆ, وبلىستىق جاۋ­اپتى قىزمەتتەردە بولعان يا.يۋرمان, ك.ءبىرمانوۆ, ن.سولداتەنكو, ت.كۇنباەۆ جانە كومسومول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شى­سى ي.مەدەۋباەۆ جارىسسوزگە قاتىستى. مىنبەگە كەزەگىم كەلگەندە مەن دە كوتەرىلدىم.  باس­قو­سۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا ءسوز الدى. نۇرەكەڭدى شىعارىپ سالعاننان كەيىن ۆاسيلي اندرەەۆيچ ليۆەنتسوۆ ماعان قاراپ: – بايقادىڭىز با, جاس تا بولسا, دانا كىسى عوي. ونىڭ دۇنيەتانىمى كەڭ. بولاشاقتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رەفورماتور بولادى, – دەگەن ەدى, – دەيدى ۇكىتاي بايجومارتوۆ. بالنياز ءاجنيازوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. اقتوبە.