كۇللى قازاقتىڭ بىرلىگى ۇلكەن تابىستارعا جەتەلەدى
كۇللى قازاقتىڭ ايبىنىن اسقاقتاتىپ, ايدىنىن تاسىتقان قۇرىلتايعا الەمنىڭ 39 ەلىنەن دەلەگات, وعان قوسا قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىنان زيالى قاۋىم وكىلدەرى كەلدى. قۇرىلتايعا كەلۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ادەبيەت پەن مادەنيەتتە, بيزنەستە, باسقارۋ ىسىندە, سپورتتا جانە باسقا دا سالالاردا بيىك بەلەستەردى باعىندىرعان, ەڭبەگىمەن ەلەنىپ جۇرگەن ازاماتتار.
القالى جيىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن دەلەگاتتاردى قۇتتىقتادى. ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا, ەڭ العاشقى قۇرىلتاي وتكەن ۋاقىتتان بەرگى ارالىقتا ەلىمىزدە قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر مەن اتقارىلعان رەفورمالار بارىسى تۋرالى باياندادى.
– ارداقتى اعايىن! قۇرمەتتى باۋىرلار! دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنا كەلگەن بارشاڭىزعا قازاقتىڭ قاستەرلى اتاجۇرتى – قازاق ەلىنە, ونىڭ باس ورداسى – استانامىزعا قوش كەلدىڭىزدەر دەپ قۋانىشىمدى بىلدىرەمىن. قايدا جۇرسە دە قازاقتىڭ تاريحي وتانى بىرەۋ-اق, ول – قازاقستان! اتامەكەنىمىز جالعىز, ول – ءبىر ۋىس توپىراعىنا دەيىن قاسيەتتى ءبىزدىڭ ۇلى دالا قازاق ەلىمىز! بۇگىنگى باسقوسۋعا نەگىزىنەن جاس بۋىن قاتىسىپ وتىر. سەبەبى, جاس ۇرپاق ءتۇبى, نەگىزى قازاق ەكەنىن ەشقاشان ۇمىتپايدى, سول ءۇشىن اتا-انالارىنا راحمەت ايتامىز. ولار تۋعان ەلىمەن بايلانىسىن نىعايتىپ, اتا سالتىن ساقتاپ, انا ءتىلىن ۇمىتپاۋعا تىرىسادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, ەلباسى قۇرىلتاي بالامالى ەنەرگيا بويىنشا جەر ءجۇزىنىڭ يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىن پاش ەتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە وراي وتكىزىلىپ جاتقانىنا دا توقتالىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, جيىن ارنايى وسىلاي بايلانىستىرىلعان. سەبەبى, ەكسپو-2017 قازاقستاننىڭ مەرەيىن اسىرىپ, كۇللى الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعان ۇلكەن شارا.
– ءبىز قانداس باۋىرلارىمىز اتاجۇرتىنىڭ بۇگىنگى كەلبەتىن كورىپ, مارقايسىن, وي ءتۇيسىن دەپ سىزدەردى ەكسپو-عا وراي شاقىردىق. بار بولعانى 15 جىلدىڭ ىشىندە بوي كوتەرىپ, دۇنيەنى تاڭعالدىرعان ەلوردامىز – استانانىڭ ءوسىپ-وركەندەپ جاتقانىن كورسىن, قۋانسىن دەپ ويلادىق. كەشە جاڭادان سالىنعان تەاتردا بولدىڭىزدار, قازاقستاننىڭ مارقايعان, كوركەيگەن استاناسىن كوردىڭىزدەر, ءالى دە اسپاي, ساسپاي, ەلگە كەلىپ, اۋناپ-قۋناپ, ءبىراز كورىپ قايتىڭىزدار,– دەدى پرەزيدەنت.
شيرەك عاسىر بۇرىن وتكەن العاشقى قۇرىلتايدان بەرگى ارالىقتاعى ەلدىڭ ءومىرى دە ەلباسىنىڭ سوزىندە قامتىلدى.
– العاشقى قۇرىلتايدان بەرى, مىنەكي, 25 جىل ءوتتى, بارلىعى دا مەنىڭ ەسىمدە. ادام باستان كەشپەگەن قيىندىقتاردى كوردىك, XX عاسىردا قازاقتىڭ باسىنان وتپەگەن زۇلمات جوق. بىراق تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى دا وڭاي بولعان جوق. رەسەي پاتشالىعى مەن كەڭەس وداعىنىڭ قول استىندا 150 جىلدان ارتىق ۋاقىت بودان بولدىق. 25 جىل بۇرىن ەكونوميكامىز تۇرالاپ, 2 ميلليون ادام جۇمىسسىز بوسىپ قالدى. نە جالاقى, نە زەينەتاقى تولەي الماي, ءبارىن دە قۇر تاقىردان باستادىق. دەگەنمەن, كۇللى قازاقتىڭ جۇمىلا جۇدىرىق بولىپ بىرىگىپ, ەل بولىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزدىك. جالپى, ورتاشا دەڭگەيدە ءومىر سۇرەتىن حالىقتاردىڭ كورسەتكىشىن باعىندىردىق. 40 پايىزدىق كەدەيشىلىكتى 3 پايىزعا دەيىن تومەندەتتىك.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ەكونوميكامىزدى 22 ەسە وسىردىك, ەلدىڭ تابىسى دا 20 ەسە ارتتى. بۇگىنگى قازاقتىڭ جاعدايى, ءومىرى, تۇرمىسى ەش ۋاقىتتا قازاق تاريحىندا بولعان ەمەس. بۇل تاريح تۇرعىسىنان قاس قاعىم ءسات دەپ ايتۋعا بولادى, بىراق تۇتاس داۋىرگە تاتيتىن ۋاقىت بولدى دەپ ايتاتىنىمىز وسى. ەلىمىزدىڭ بولاشاققا باستار باعىتى مەن ماقساتى دا ايقىن. الدىمىزدا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى تۇر. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – وركەندەگەن, وسكەن ەڭ ۇلى ەلدەردىڭ قاتارىن قوسىلۋ,– دەدى مەملەكەت باسشىسى.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ
بىرلىگىمىزدى نىعايتادى
ەلباسى قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى جاريالانىپ, ونىڭ بەس باسىمدىعى ناقتىلانعانىن ايتتى. كونستيتۋتسياعا رەفورما جاسالىپ, ساياسي جاڭعىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا توقتالىپ ءوتتى. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان ماسەلەلەر وسى ايتىلعان جۇمىستاردىڭ وزەگى بولاتىنىن جەتكىزدى. بۇل قوعامدىق سانانى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, جاڭا ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان 6 جوبانى قامتيدى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – انا ءتىلىمىزدىڭ جاھاندىق عىلىم مەن بىلىمگە كىرىگۋىن, الەم قازاقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرەگەي قادام.
– بۇرىنعى كسرو اۋقىمىندا, تمد دەپ اتالاتىن ءبىز – كيريلليتسا, قىتايداعى قانداستارىمىز – توتە جازۋ, باتىس ەلدەرىندەگى باۋىرلارىمىز لاتىن ءارپىن قولدانادى. سوندا سويلەسكەندە ءتىلىمىز ءبىر بولعانىمەن, وقىعاندا ءتىلىمىز ءۇش ءتۇرلى. ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنە المايمىز, جازۋىن ۇقپايمىز. بۇل ءبىر جاعىنان, جەر جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ كەيىنگى ۇرپاعىن ءبىر-بىرىنەن الشاقتاتادى. ەكىنشى جاعىنان, عىلىم مەن تەحنيكاعا, ينتەرنەتكە ۇيرەنەتىن جاعدايىمىز بار. ولاردىڭ لاتىن ارپىمەن جۇرەتىنىن بىلەسىزدەر. وسى ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, رۋحاني تۇرعىدا ءبىزدى جاقىنداستىرا تۇسەدى. مەن ءوزىمنىڭ جولداۋىمدا بۇل ماسەلەدە «2025 جىلعا دەيىن» دەپ مەجە قويعان بولاتىنمىن. بىراق تا ونى سوزا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز ءتيىستى ءارىپتىڭ بىزگە كەرەك ۇلگىلەرىن تۇرىك جانە باسقا لاتىن ارپىنە كوشكەن ازەربايجان, وزبەكستان ۇلگىلەرىنە قاراپ, كەمشىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بىزگە كەرەكتى الىپپەنى تاڭداپ الۋى كەرەك. مەنىڭشە, قيىندىعى جوق. سەبەبى, 1-سىنىپتان باستاپ بارلىق بالالارىمىز اعىلشىن تىلىندە وقيدى. بارلىق مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلى وقىتىلادى. ولاردا لاتىن ءارپى قولدانىلادى. ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا ونىڭ ەشقانداي قيىندىعى جوق. بىزگە دە ونشا قيىنشىلىعى جوق دەپ ويلايمىن. كەيبىر اعايىنداردىڭ ءبىزدىڭ شىعارمالارىمىز نە بولادى دەپ قىنجىلاتىنى بار. قازىرگى ينتەرنەت زامانىندا ەشقانداي پروبلەما جوق, – دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلاما اياسىندا گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ەڭ ۇزدىك 100 وقۋلىق قازاق تىلىندە شىعارىلاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل قازاقستاندىقتار ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە جۇزىندەگى قازاقتار ءۇشىن ماڭىزدى جوبا ەكەندىگىن باسا ايتتى.
– رۋحاني قۇندىلىقتاردى, گۋمانيتارلىق بىلىمدەردى, وقۋلىقتاردى شەت تىلدەرىنەن, اعىلشىننان ورىسشاعا, ورىس تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارعانشا 10-15 جىل وتەدى. سوندىقتان ءبىز ەڭ كەرەكتى 100 وقۋلىقتى قازاق تىلىندە شىعارۋ ماسەلەسىن الدىمىزعا قويىپ وتىرمىز. ەندى قانداستارىمىز قاي ەلدە تۇرعانىنا قاراماستان, دۇنيەدەگى ەڭ تاڭداۋلى بىلىممەن انا تىلىندە سۋسىندايتىن بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. وسى زالدا سان تىلدە سويلەيتىن, وتە تەرەڭ ءبىلىمدى جاستار وتىر. سىزدەردى كۇللى قازاقتىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, دەڭگەيىن كوتەرەتىن وسى جوباعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن, – دەدى ن.نازارباەۆ.
ەلباسى ايتىپ وتكەندەي, «تۋعان جەر» باعدارلاماسى ءاربىر ازاماتتىڭ تۋعان ەلىنە, جەرىنە قامقور بولۋىن كوزدەيدى. تاريحي وتانىنا سەپتىگىن تيگىزگىسى كەلەتىن قانداستارىمىز كوپ. ءار ازامات كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرىنە جاقسىلىق ىستەسە, ول بۇكىل حالىقتىڭ بەرەكەسىنە اينالادى.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ مادەنيەتىن الەمگە تانىتاتىن بىرەگەي جوبا باستالعانى بەلگىلى. وندا وتاندىق مادەنيەتتىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى الەمنىڭ باستى تىلدەرىنە ءتارجىمالانىپ, بارلىق قۇرلىقتارعا جول تابادى. ءتول مادەنيەتىمىزدى جەر جۇزىنە تانىتۋعا شەتتەگى اعايىندارىمىز دا اتسالىسۋى قاجەت.
الەمدەگى تانىمال قازاقتاردىڭ ەلەكتروندى بازاسى جاسالماق
ەلباسى ايتقانداي, ءومىر بويى سىرتتا جۇرسە دە ءبىلىمى مەن بىلىگى, ونەرى مەن دارىنى ارقىلى قازاقتىڭ اتىن شىعارعان باۋىرلارىمىز تاريحي وتانىن تانۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى وسىنى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە الەمدەگى تانىمال قازاقتار تۋرالى دەرەكتەر توپتاستىرىلعان ەلەكتروندى بازا دايىنداۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇل شەتتە جۇرگەن قانداستارىمىزبەن ارادا ىنتىماقتاستىقتى جولعا قويىپ, بارىس-كەلىستى جانداندىرۋعا جول اشاتىن بولادى.
– وتكەن حح عاسىر قازاق ءۇشىن قيامەتكە تولى, وتە اۋىر جىلدار بولدى. 1921, 1930 جىلدارداعى اشتىقتىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىنان ايىرىلدىق. بىرىنشىسىندە – 30 پايىزىنان, ەكىنشىسىندە جارتىسىنان ايىرىلىپ قالدىق. ەگەر دە سونداي وپات بولماعاندا قازىر ەلىمىزدەگى قازاقتىڭ سانى 50-60 ميلليوننان اسىپ جىعىلاتىن ەدى. ودان كەيىن, رەپرەسسيادا 103 مىڭ ادام سوتتالدى. قازاقتىڭ 65 مىڭ بەتكە ۇستار زيالىسى تۇتقىندالدى, ونىڭ 25 مىڭى اتىلدى. قازاقتى باسقاراتىن ءبىلىمى بار, قازاق ءۇشىن ءسوز ايتا الاتىن ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ, جويىپ جىبەردى. سوعان قاراماستان, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق» وركەندەپ, قايتادان ءوسىپ كەلەدى. قيىن كەزەڭدە قانشاما قازاق باس ساۋعالاپ, جان ساۋعالاپ دۇنيە جۇزىنە شاشىراپ كەتتى. ءبىزدىڭ ساناعىمىز بويىنشا, قازىرگى تاڭدا 5 ميلليوننان استام قانداسىمىز شەتەلدە تۇرىپ جاتىر. ءبىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الىستاعى اعايىندى قولداۋدى ەستەن شىعارعان جوقپىز. شەتەلدەن 1 ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىز, باۋىرلارىمىز ەلگە كوشىرىپ الىندى, ولارعا قولدان كەلەر بارلىق كومەك كورسەتىلدى. ول كوش ەشقاشان توقتاعان ەمەس. جىل سايىن 30-50 مىڭعا جۋىق قانداسىمىز كوشىپ كەلەدى. اسىرەسە, وقۋعا تۇسۋگە كەلگەن جاستار كوپ, ولارعا بارلىق جاعداي جاسالۋدا. كەلگەن اعايىنداردىڭ ىشىندە كوپتەگەن تانىمال عالىمدار, دارىندى سپورتشىلار, ونەر مايتالماندارى دا بار. مىسالى, بوكسشى قانات يسلام, ءانشى مايرا مۇحامەدقىزى, عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى, دۇكەن ءماسىمحان سىندى كوپتەگەن ازاماتتار كەلىپ, ەلدىڭ مەرەيىن كوتەرىپ, ءوزىنىڭ ونەرىن, ءبىلىمىن شىڭداپ جاتىر, – دەدى ەلباسى.
كەلگەن قانداستارىمىز ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايعا دا ۇلەس قوسىپ جاتقانى, حالىق سانىنىڭ وسۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتكەنى تۇسىنىكتى. ن.نازارباەۆ تىلگە تيەك ەتىپ وتكەندەي, ەگەر دە 1991 جىلى, تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كەزدە ەلىمىزدەگى قازاقتىڭ ۇلەسى 40 پايىزدان اسار-اسپاس بولاتىن, قازىر بۇل كورسەتكىش 70 پايىزدان اسادى. تاۋەلسىزدىك العان كەزدە حالقىمىزدىڭ سانى 17 ميلليونعا تارتا بولعانىمەن, ءتۇرلى تاريحي جاعدايمەن ەلىمىزگە قونىستانعان باسقا ۇلت وكىلدەرى وزدەرىنىڭ اتامەكەنىنە كوشىپ كەتىپ, حالىق سانى 14 ميلليونعا دەيىن تومەندەدى. بۇل تۋرالى ەلباسى:
– قۇدايعا شۇكىر, قازىر جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى ەلىمىز كوبەيىپ كەلەدى. ەگەر دە باستاپقى كەزدە 200 مىڭنان استام بالا دۇنيەگە كەلەتىن بولسا, قازىر جىل سايىن 400 مىڭنان استام ءسابي دۇنيە ەسىگىن اشادى. مەن 1 شىلدەدە ءبىزدىڭ حالقىمىز 18 ميلليون بولدى دەپ جاريالايمىن, – دەدى.
قۇرىلتايدا ءسوز بولعانداي, بۇگىنگى تاڭدا وسى جۇمىستاردى ءارى قاراي ۇزدىكسىز جالعاستىرعان ءجون. ەل حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەتەك-جەڭىن جينايتىن ۋاقىت كەلدى. وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت قانداستارعا قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن جاسالاتىن جۇمىستاردى تىزبەلەپ بەردى.
«وتانداستار»
قورى قۇرىلادى
– بىرىنشىدەن, شەتتەگى جانە ەلگە كوشىپ كەلگەن اعايىنداردى قولداۋ ءۇشىن «وتانداستار» دەگەن قور قۇرامىز. ارينە, مەن ونى ۇكىمەتكە تاپسىراتىن بولامىن. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 25 جىلدىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ وركەندەپ وسۋىنە بايلانىستى, جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتقا بايلانىستى ءبىزدىڭ كوپ ازاماتتارىمىز بەلگىلى, باي ادامدار بولدى, جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان قالتالى ازاماتتار جەتكىلىكتى. بايلار كوپ بولسا, ەلگە جۇمىس جاساسا, مەملەكەتكە كومەكتەسسە عانيبەت. سوندىقتان مەن بۇگىن سولاردىڭ بارلىعىنا, قازاقستاندا تۇراتىن قازاقتارعا ۇندەۋ تاستايمىن. ءبىز سولتۇستىك كاۆكازدان كەلگەن بالقارلارعا, چەشەندەرگە, باسقالارعا قورعان بولىپ قۇشاعىمىزدى جايدىق قوي. ال ەندى ءوزىمىزدىڭ قازاقتارعا نەگە سولاي جاسامايمىز؟! قانى قازاق سول بيزنەسمەندەرگە وسى قورعا ارقايسىسىن ءوز ۇلەسىن قوسۋعا شاقىرامىن. ونى ۇيىمداستىرۋدى قۇرىلتاي باسشىلىعىنا, پرەزيدەنت اپپاراتىنا, ۇكىمەتكە تاپسىرامىن, – دەدى پرەزيدەنت.
ەكىنشىدەن, ەلباسى ايتقانداي, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭسەسىن الماتىدان استاناعا كوشىرەتىن ۋاقىت كەلدى. ول باسشىلاردىڭ جانىندا بولۋى كەرەك. قازاقستان پرەزيدەنتى الداعى ۋاقىتتا قۇرىلاتىن «وتانداستار» قورى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ, وتانداستارعا جان-جاقتى قولداۋ مەن كومەك كورسەتۋ ىس-شارالارىن انىقتاپ, كەشەندى باعدارلاما ازىرلەۋى كەرەكتىگىن اتاپ ايتتى. ازىرلەنگەن كەشەندى باعدارلامادا قازاق كوشىنىڭ ماسەلەلەرى, الىستاعى اعايىنمەن بايلانىستىراتىن بارلىق ماسەلەلەر قامتىلۋى ءتيىس. باعدارلامانىڭ باسىمدىقتارى مەن مىندەتتەرى قور ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
پرەزيدەنت نازارباەۆ ەلىم, جەرىم دەپ ەمىرەنگەن ءاربىر قازاققا قازاقستاننىڭ ەسىگى ارقاشان ايقارا اشىق ەكەندىگىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزىن قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار ۇلكەن تولقىنىسپەن قابىلداپ, قۋانا قول سوقتى.
– ەلىم, جەرىم دەپ ەڭىرەگەن ءاربىر قازاققا قازاقستاننىڭ ەسىگى ارقاشان اشىق, ايقارا اشىق. ەشكىمگە شەكتەۋ جوق. جاعداي بار, ەلىمە كەلەمىن دەگەندەرگە قاۋىمداستىق ارقىلى بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز كەرەك. ءبىز كوشىپ كەلۋگە نيەت ەتكەن اعايىنعا جول سىلتەۋدى تۇرعىلىقتى جەرىنەن باستاۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ بارلىق مەملەكەتتە ەلشىلىكتەرىمىز بار, سول ەلشىلىكتەر ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارىن قامداپ, قونىستاناتىن جەرى تۋرالى كەڭەس بەرۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستى وسىندا وتىرعان سىرتقى ىستەر مينيسترىنە تاپسىرامىن. ەلگە كەلگەننەن سوڭ قۇجات تۇگەندەۋ ءۇشىن ءارى-بەرى سابىلۋ بولماۋى كەرەك. قىتاي قازاقتارىنىڭ سوتتالعانى نەمەسە سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما الۋ جايى اعايىننىڭ ارعى بەتتەگى ەڭبەگىنە پروبلەمالار تۋعىزادى. ونى شەكارا تۇرعىسىنان سول جەردە انىقتاپ, ەلمەنەن اقىلداسىپ, كەلىسىپ شەشۋ كەرەك. ۇكىمەتكە وسىنىڭ بارلىعىن كەشەندى تۇردە قايتا قاراپ, شەشىمىن تابۋدى تاپسىرامىن, – دەدى پرەزيدەنت.
شەتەلدەگى قازاق بالالارىنا ارنالعان ستيپەنديا
وسى قۇرىلتايدا ەلباسى ايتقان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – شەتتە جۇرگەن اعايىننىڭ ۇرپاعىنا كومەك جاساۋ, جاستارىنا قولداۋ كورسەتۋ. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەتكە شەتەلدەگى قازاق بالالارى ءۇشىن ارنايى ستيپەنديالىق باعدارلاما ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
– شەتتە جۇرگەن اعايىننىڭ ۇرپاعىنا كومەك جاساۋ, ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا قولۇشىن بەرۋ قاجەت. ءبىز شەتەلدەگى قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ بالالارىنا قازاقستاندا ءبىلىم الۋلارىنا بار جاعدايلارىن جاساۋىمىز كەرەك. قازىر ولار گرانت ارقىلى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقي الادى. ۇكىمەتكە قانداستارىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم الۋلارىن قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن, ولارعا بولىنەتىن كۆوتانى ەكى ەسەگە كوبەيتۋدى تاپسىرامىن. قازىر قازاقستاندا ءبىلىم مەن عىلىمعا وتە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدار ىشىندە 1500 مەكتەپ سالىندى. كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى بوي كوتەردى. زياتكەرلىك مەكتەپتەر, دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەر, دۇنيەجۇزى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر سالىندى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق-بريتان ۋنيۆەرسيتەتى, كيمەپ, IT-تەحنولوگيالار سىندى ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. بىراق ەستەرىڭىزدە بولسىن, ول ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ءتۇسۋ وڭاي ەمەس. ەگەر ءبىلىمى جەتپەيتىن بولسا, ول بالالاردى ءبىر جىل دايىندىق وقىتۋلاردان وتكىزۋىمىز كەرەك. سەبەبى, قانشا وقۋعا العانمەنەن, يگەرە المايتىن بولعاننان كەيىن, وقۋدان شىعىپ كەتەدى. شەتەلدىك قازاق ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ارنايى ستيپەنديالىق باعدارلاما ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىرعانىم وسىدان. قاي ەلدىڭ ازاماتى بولسا دا, ەلدە وقىعان قازاق بالاسى ەرتەڭ, ارينە, قازاقستانعا قىزمەت ەتەدى. وسىنى ەسكەرگەنىمىز ءجون,– دەدى پرەزيدەنت.
شەتەلدەگى قانداستارىمىز ىقشام ورنالاسقان وڭىرلەردە ولاردىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋى ماسەلەسى دە ەلباسى سوزىندە ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە وسى ماسەلەگە دە قاتىستى تاپسىرما جۇكتەدى.
– سىرتتا جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ ءبىر بولىگى – جاستار. ولار اسسيميلياتسياعا ءتۇسىپ, انا ءتىلىن ۇمىتىپ بارادى. ءبىز بۇعان ارا ءتۇسۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت شەتەلدەگى قانداستارىمىز ىقشام ورنالاسقان وڭىرلەردە ولاردىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋى كەرەك. قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاق دياسپوراسىن گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ادەبيەتتەرمەن, وقۋلىقتارمەن, ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن. بۇل ونشا قيىن جۇمىس ەمەس. ءبىز ءوز ىشىمىزدە جاساپ جاتىرمىز, ءبىراز كوبەيتىپ, اعايىندارعا قولۇشىن بەرۋىمىز قاجەت, – دەدى ول.
سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك تەلەارنالاردى ىرگەلەس ەلدەردە كورسەتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدى تاپسىردى. الىستاعى اعايىن ەلدەن تۇراقتى حابار الىپ, بايلانىستا بولعىسى كەلەدى. قازاقستاندا نە بولىپ جاتقاندىعىن بىلگىسى كەلەدى. شەتەلدىك كورەرمەندەرگە ارنالعان «قازاق تەلەارناسى» قانداستارىمىز تۇراتىن ايماقتاردىڭ ءبىرازىن قامتيدى, الايدا ول جەتكىلىكسىز. سول سەبەپتى, ەلباسى ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك تەلەارنالاردى ىرگەلەس ەلدەردە كورسەتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدى تاپسىردى.
مەملەكەت باسشىسى القالى جيىن بارىسىندا تاريحي وتانىما ەڭبەك سىڭىرەمىن دەگەن ءار تالانتتى قازاقتى اتاجۇرتقا شاقىردى.
– كەز كەلگەن مەملەكەت كاسىبي جاڭاشىل ماماندارعا مۇقتاج. تاريحي وتانىما ەڭبەك سىڭىرەمىن, ونىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسامىن دەگەن ار تالانتتى قازاقتى ەلگە جەكە شاقىرامىن. كەزىندە جاعدايسىز كوشىپ كەتكەن, عالىم بولىپ, زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز بار. مەنىڭشە, ولاردىڭ ەلگە كەلەتىن ىنتاسى بار,– دەدى پرەزيدەنت.
ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «سەرپىن» باعدارلاماسىن شەتتەن كەلگەن اعايىنعا بەيىمدەۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىكتەگى 3-4 وبلىسىندا عانا ەل حالقىنىڭ 40 پايىزى شوعىرلانعان. ال سولتۇستىك وڭىردە ادام سانى از. وزبەكستاننان, قىرعىزستاننان, تۇرىكمەنستاننان, اۋعانستاننان كەلگەن اعايىندارىمىز وڭتۇستىك قازاقستانعا, جامبىلعا, الماتىعا قونىستانۋعا تىرىسادى, ول جاقتا ونسىز دا جۇمىس تابۋ قيىن. وسى ماسەلەلەرگە توقتالعان ەلباسى «سەرپىن» باعدارلاماسىن پروبلەمانى شەشۋگە پايدالانۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
– باعدارلامانى كوبەيتىپ, ونى كوشىپ كەلگەن اعايىندارعا دا بەيىمدەۋىمىز قاجەت. سول جاقتاردا بەيىمدەۋ ورتالىقتارى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە, ماماندىعى جوقتارىن ماماندىققا باۋليتىن بولسا, جۇمىسسىزداردى جۇمىسقا ورنالاستىراتىن بولسا, سول كەزدە كەلۋشىلەر تۇراقتالىپ قالاتىن بولادى. كەلگەن اعايىنداردى قونىستاندىراتىن ۇيلەر سالىپ, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم جاساۋ كەرەك. ونى باعدارلاما تۇرىندە قولعا العانىمىز ءجون. قاجەتتى ماماندىق الۋىنا جاردەم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن جول كارتاسىن جاساۋ قاجەت. وسىنىڭ بارلىعى ۇلتىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن اتقارىلاتىن ماڭىزدى شارالار بولماق, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
شەتتە جۇرگەن باۋىرلارعا جاناشىر بولۋ – ءار قازاقستاندىققا قامقورلىق جاساۋمەن بىردەي ماڭىزدى.
– مەن ءۇشىن شەتتە جۇرگەن باۋىرلارعا جاناشىر بولۋ, ءار قازاقستاندىققا قامقورلىق جاساۋمەن بىردەي ماڭىزدى. ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» دەگەن ولەڭ جولىن قۇرىلتاي مىنبەسىنەن الەمدەگى اربىر قازاققا جولدايمىن. قازاق بالاسى قاي ەلدە تۇرسا دا, ولار ۇلى دالادا ماڭگىلىك ەل قۇرىپ جاتقان بايتاق قازاقستاننىڭ اجىراماس بولشەگى بولىپ تابىلادى. جۇرەگىنىڭ تۇبىندە وسىنى ۇستاسىن. بۇل ساپار سىزدەر ءۇشىن ەلمەن ەتەنە تانىسىپ, وي تۇيەتىن جەمىستى ساپار بولسىن. بارشا قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرەر سالماقتى ويلار ايتىلىپ, ىزگى ىستەر باستاۋ الارىنا سەنىمدىمىن. سىزدەردىڭ دە ويلارىڭىزدى تىڭداعىم كەلەدى. ەكى كۇننەن سوڭ بارشا مۇسىلماندار ۇشىن قاسيەتتى ايت مەرەكەسى باستالادى. ءبىز ۇمىتىلىپ, ءوشىپ كەتكەن اتا ءدىنىمىزدى قايتارىپ, قازاقستاندا ەكى جارىم مىڭنان استام مەشىت اشىلىپ, ەلىمىزدى يماندىلىققا شاقىرىپ وتىرعان حالىقپىز. ءبىز زايىرلى مەملەكەتپىز, سول جولدى ۇستايمىز. وركەنيەتكە قول سوزعان, عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلعان ەلمىز. ايت بارىمىزگە قابىل بولسىن! جاراتقان قازاققا جار بولسىن! – دەپ ەلباسى ءسوزىن تۇيىندەدى.
ەلباسىنىڭ بايانداماسىنان كەيىن قۇرىلتاي قوناقتارىنا ءسوز بەرىلدى. العاشقى بولىپ مىنبەگە كوتەرىلگەن موڭعوليا ۇلى قۇرالىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى, موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باكەي اعىپار ۇلى جيىنعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاي كەلە, قازاقستاننان تىس جەردە تۇرىپ جاتقان 5 ملن قازاقتىڭ ساعىنىشتى سالەمىن الا كەلگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, عالامداعى كۇللى قازاق ارقادا بوي تۇزەگەن ارۋ استانانى ماقتانىش تۇتاتىنىن ءارى وسى قۇرىلتايمەن قاتار ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2017 كورمەسى قالا ىشىندە تاعى ءبىر قالا تۇرعىزىلعانداي اسەر بەرەتىنىن, ءسويتىپ بيىلعى جىل تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن ساياسي ءھام ەكونوميكالىق ۇلكەن بەتبۇرىستارعا باستاعان تابىستى جىل بولعانىن سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتتى.
موڭعوليالىق قانداسىمىز سونىمەن قاتار, وتكەندەگى ەلباسى جولداۋىنا ارقاۋ بولعان ءۇشىنشى جاڭعىرۋ يدەياسىن دا قولدايتىنىن جانە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا سايكەس مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان بىرقاتار وكىلەتتى بيلىكتىڭ قۇزىرى ءبولىنىپ, ول وقيعا ەلدى دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا باستاعان ءساتتى قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا جەكە باسىنىڭ ۇسىنىسى رەتىندە: اتاجۇرتقا كوپ جىل بۇرىن قونىستانىپ, ەلگە ءسىڭىستى بولعان ورالمان-قانداستار اراسىنداعى ءبىلىمدى-بىلىكتىلەردى لاۋازىمدى قىزمەتكە تارتۋ ماسەلەسىن جانە شەتەلدەگى قازاقتارمەن بايلانىس جاسايتىن قوعامدىق ۇيىم دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ قاجەت دەگەندى جەتكىزدى.
كەلەسى ءسوزدى كاسىپكەر باتىس قازاقستانداعى «كارپوۆسكي سەۆەرنىي» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى قاينوللا قاسەنوۆ الدى. ول وسىدان 24 جىل بۇرىن, ياعني, 1992 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم قازاقتارىنا قاراتىپ, «قايت قازاق, ەلىڭە!» دەپ ۇندەۋ تاستاعانىن تاعى ءبىر كوپشىلىكتىڭ ەسىنە سالىپ, وسى ۇندەۋدىڭ اسەرىنەن كاسىپكەر ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇمەن وبلىسىنان باتىس قازاقستانعا قونىس اۋدارعانىن, قازىرگى تاڭدا اۋلەتىنەن 20 وتباسى اتامەكەنگە ورالعانىن, ولاردىڭ اراسىندا 3 عىلىم كانديداتى, 7 ماگيستر دارەجەلى اتاعى بار عالىمدار ءار سالادا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.
ولاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. ءوزىم تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بارىندە مۇناي-گاز سالاسىندا قىزمەت اتقاردىم. باتىس قازاقستانداعى ۇلكەن اۋدان – بورلىدە اكىم بولدىم. قازاقستاننىڭ قاي جەرىنە بارسام دا ەڭبەك ەتۋىمە, ەلگە ءوز ۇلەسىمدى كوسۋىما بارلىق جاعداي جاسالعانىن كوردىم. قايدا تۋساڭ دا, قايدا تۇرساڭ دا قازاقستاننىڭ ءاربىر جەرى ءار قازاقتى بالام دەپ باۋىرىنا تارتاتىنىنا كوزىم جەتتى, دەپ اعىنان جارىلدى ق.قاسەنوۆ.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا كاسىپكەر ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماڭىزدى ماقالاسىنا توقتالا كەلە, وسىنداعى «بابالارىمىز ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتى عانا قورعاعان جوق. ولار ۇلتتىڭ بولاشاعىن, كەلەر ۇرپاعىن, ءبىزدى قورعادى», دەگەن سوزدەر مەنى ايرىقشا تەبىرەنتتى. ماقالانى وقىعان شەتتەگى ءاربىر قازاق تۋعان ەلگە دەگەن شەكسىز ماحابباتتى كورەدى. «تۋعان جەر», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» سياقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىز دە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز, دەي وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنا ەلگە ورالعان 1 ميلليون قازاقتىڭ اتىنان العىسىن جەتكىزدى.
ودان كەيىن كەلەلى كەڭەستە كەمەل وي ايتقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى – «ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى دارحان قىدىءرالى بولدى.
قازاق قاشاندا تاعدىرلى ساتتە الىستاعى اعايىنعا ساۋىن ايتىپ, قۇرىلتاي شاقىرىپ, ۇلىتاۋ, ورداباسى, تۇركىستان سىندى كيەلى جەرلەردە كەلەلى كەڭەس قۇرعان, كەڭىنەن ويلاسقان دەپ اتاپ وتكەن ول تۋعان جەر تۇرعان جەرمەن ولشەنبەيتىنىن ايتتى. كيەلى اتامەكەن ۇعىمى ءبىزدىڭ سانامىزدا ايشىقتالىپ, تۋعان جەر قانىمىزدىڭ تۇيىرشىگىندە, جانىمىزدىڭ تۇكپىرىندە, تاريحي تانىم-تۇيسىگىمىزدىڭ تەرەڭ قاتپارىندا قاتتالاتىنىن, ءسويتىپ, وتان دەگەن قاسيەتتى ءسوز ۇرپاقتىڭ بويتۇمارىنا اينالاتىنىن, بۇل تۇرعىدان العاندا, التىن تاق التاي دا, ءورىستى وتۇكەن دە, جەر ءجانناتى جيدەلىبايسىن دا, ەدىل مەن جايىق تا بارشا قازاق ءۇشىن كيەلى مەكەن, قۇتتى قونىس ەكەنىن سۇلۋ سوزبەن كوپتىڭ كوكەيىنە ءسىڭىردى. سونىمەن قاتار, ءبىر زاماندا قازاقتىڭ قاتىسۋىنسىز شەكارا سىزىلعاندا, ارعى بەتتە قالىپ قويعان اعايىننىڭ ءبىرازى بۇگىندە ءوز اتا قونىسىندا وتىرعانىن, ول جەرلەر دە قازاق ءۇشىن كيەلى بولىپ سانالاتىنىنا دا توقتالدى.
سونداي-اق مادەني جاۋھارلارىمىزدى جاھانعا جۇيەلى تانىتۋ ماقساتىندا شەت ەلدەردە, اسىرەسە, دياسپورا شوعىرلانعان ەلدەردە ارنايى ورتالىقتار اشىلسا دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى. بۇل ارقىلى قاستەرلى قازاق ءتىلى دە قۇلاشىن كەڭگە جازىپ, تۇعىرىن بەكىتە تۇسەدى دەپ پايىمدايتىنىن جەتكىزدى.
بۇل رەتكى قۇرىلتايدىڭ وتكەن جيىنداردان ەرەكشەلىگى, شاقىرىلعان مارتەبەلى مەيمانداردىڭ 60-تان استام پايىزى جاستار ەكەن. سول جاستار اتىنان وزەكجاردى پىكىر ايتىپ, شەتەلدە جۇرگەن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىن استانادا ورنالاسقان دۇنيەجۇزىلىك ستاندارتقا ساي نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الۋعا شاقىرعان ايگەرىم بولاتقىزى ءوزىنىڭ قازىرگى تاڭدا يتاليانىڭ ميلان قالاسىنداعى بوككوني ۋنيۆەرسيەتىندە لەكتورلىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى.
موڭعوليانىڭ باي-ولكە ايماعىندا تۋىپ, سوندا قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, اۋەلى چەحيادا ءبىلىم الىپ, سوڭىنان وقۋىن سينگاپۋردا جالعاستىرىپ, سونداعى لي كۋان يۋ اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت اتقارعان ايگەرىم جەتى ءتىل بىلەدى ەكەن. ول ەلباسىنىڭ ءىىى قۇرىلتايدا ايتقان «شەتەلدەگى ءار قازاق وتانىما نە بەرەمىن دەپ ويلاناتىن كەز كەلدى» دەگەن ءسوزىن ءوزىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرعانىن باسا ايتتى.
العان ءبىلىمىمدى قازاق ەلىنىڭ يگىلىگىنە جۇمساۋعا تىرىسىپ كەلەمىن. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ 150-دەي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرى مەن باسقا دا جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋىن استانادا جانە سينگاپۋردا ۇيىمداستىردىم. 2012 جىلى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت پەن لي كۋان يۋ اتىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ بەس جىلعا كەلىسىمشارت جاساسۋىنا مۇرىندىق بولدىم. بۇل كەلىسىمشارت وسى مامىر ايىندا تاعى بەس جىلعا ۇزارتىلدى. وسىنىڭ اياسىندا, جوعارى مەملەكەتتىك ساياسي مەكتەپ بۇگىندە مەملەكەتتىك ساياسات ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن تەك قازاق جاستارىنا عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جاستارىنا دا ۇيرەتۋدە, دەدى ول.
سونىمەن قاتار, تالاپتى قارىنداسىمىز ەلباسى جولداۋىنداعى ء«ۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ» باعدارلاماسى XXI عاسىردىڭ تىڭ تالابى ەكەنىن, اسىرەسە, مەملەكەتتىك ساياسات ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان جاستار تەك قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسۋعا بولاتىنىن, بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ تەتىگى اسا ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالا وتىرىپ, ءسوزىنىڭ سوڭىندا شەتەلدەگى قازاقتار ارقا سۇيەيتىن اسقار تاۋى اتامەكەنىمىز بەن قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ەلباسىنا شەتتە جۇرگەن قازاق جاستارى اتىنان العىسىن ءبىلدىردى.
مارتەبەلى جيىن بارىسىندا شەتەلدە كاسىپشىلىك جاساپ جۇرگەن قازاق بيزنەسمەندەرى اتىنان ءسوز العان فرانتسيادا تۇراتىن كاسىپكەر باۋىرىمىز مەحمەد زەنگين ءوزىنىڭ وتكەن عاسىردا ۇدەرە كوشكەن التاي قازاقتارىنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن, بابالارىنىڭ سۇيەگى گيمالايدىڭ شىڭ-قۇزدارىندا, تاكلاماقان شولىندە شاشىلىپ, قۋعىن كورگەن قايران ەل ءۇندىستان, پاكىستان ارقىلى تۇركياعا زورعا جەتكەنىن ايتىپ, وتكەن تاريحتى تاعى ءبىر جەلپىپ ءوتتى.
ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ تۇجىرىمداماسىنداعى «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!» دەگەن ۇندەۋ-نۇسقاۋىن وقىپ قاتتى قۋاندىم. تۇركيادان ءتۇبىر العان كوپتەگەن قازاقتار اتا كاسىبى – تەرى وڭدەۋمەن اينالىسادى. كۇللى فرانتسۋز دۇنيەسىنە تانىمال تەرى ونىمدەرىندە ءبىزدىڭ دە قولتاڭبامىز بار. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق ستيلدەگى پەردە ونىمدەرىن وندىرۋمەن دە اينالىسامىن. افريكانىڭ 15 ەلىنە جانە شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە ءونىم شىعارامىن. 150 ادامدى ەڭبەكپەن قامتىپ وتىرمىن. جۋىقتا الماتى قالاسىندا الەمدە جەتەكشى ورىنعا يە توقىما فابريكالارى ونىمدەرىنىڭ كورمەسى ءوتتى. وسىعان كەلىپ قاتىستىم, دەي وتىرىپ, كاسىپكەر بولاشاقتا بيزنەسىن تۋعان جەرگە اكەلىپ جالعاستىرسام دەگەن زور ءۇمىتىن ايتتى.
قازاق دياسپوراسى ەڭ كوپ شوعارلانعان مەملەكەتتىڭ ءبىرى – وزبەكستان. وسى ەلدەگى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىقتىڭ ديرەكتورى سەرىكباي ۇسەنوۆ بيىك مىنبەردەن كەزەكتى ءسوز الىپ: «مەن بىلەتىن ءبىر شىندىق بار, ول – قازاق دالاسى تەك شەتتەگى قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, ءيىسى تۇركى جۇرتىنىڭ قاراشاڭىراعى. اتامىز قازاق سالتىندا قاراشاڭىراقتى قادىرلى بالاسىنا ۇستاتادى. سوعان قاراعاندا, ءبىزدىڭ تەكتىلىك قاسيەتىمىز وسىندا جاتسا كەرەك. وسىنى سەزىنگەن سايىن ماساتتانىپ, ەلىمىز جانە ەلباسىمىزبەن ماقتانامىز. ىرگەدە وتىرعان وزبەكستاندىق اعايىندار ءبىز قازاق ەلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حاباردارمىز. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: قازاقستان 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العان بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ العا شىقتى. بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان قۇرىلتاي دا, الەمدىك ماڭىزى بار حالىقارالىق مامانداندىرىلعان ەكسپو-2017 كورمەسى دە تولايىم تابىستىڭ ناتيجەسى. قازاقتىڭ 62 تامىرىندا تۋلاپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەرىنىڭ قايتا تۇلەۋ شاعىنا ءدال كەلىپ وتىر. ءدال قازىر ءار قازاق رۋحاني تۇرعىدان تۇبەگەيلى وزگەرىپ, جان سارايىن جاڭعىرتاتىن شاق. وسى ورايدا ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن وزبەك تىلىنە اۋدارىپ, حالىققا تانىستىردىم. ەل ىشىندە كوپتەگەن باسقوسۋلار ۇيىمداستىرىپ, ماقالانىڭ ءمانىن ءتۇسىندىردىم, دەدى.
ءسوز اياعىندا وزبەكستاندىق باۋىرىمىز ءاربىر قۇرىلتايدا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تورالقا توراعاسىن سايلاۋ ءداستۇرى بار ەكەنىن ەسكە سالىپ, وسى ورايدا بۇل جۇمىستى بۇعان دەيىن ابىرويلى اتقارىپ كەلە جاتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بۇرىنعىداي دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تورالقا توراعاسى مىندەتىن جالعاستىرا بەرۋىن ءوتىندى.
ودان كەيىن قۇرىلتاي وكىلدەرى اراسىنان ءسوز سويلەۋ باقىتى بۇيىرعان قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, تۇركيالىق قانداسىمىز شابان سەركان دينچتۇرك اۋەلگى پىكىرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, سونداي-اق, القالى باسقوسۋعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان قۇرىلتاي قوناقتارىنا ءىلتيپات بىلدىرۋمەن باستادى. شابان سەركان دينچتۇرك ايتىپ وتكەندەي, قازاق ەلىنىڭ قازىرگى جەتكەن جەتىستىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەن كوشباسشىلىعىنىڭ ناتيجەسى, ءارى مۇنداي كۇردەلى كەزەڭدە كوپ ۇلتتى, كوپ ءدىندى حالىقتى باسقارۋ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سياقتى كەمەل تۇلعانىڭ عانا قولىنا كەلەتىن شارۋا. سول سەبەپتى دە قازاق ەلى تەك قانا ءوز ايماعىندا ەمەس, بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىك پەن بىرلىكتىڭ سيمۆولى بولىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, تۇركياداعى قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قاۋىمداستىعى, قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن 80 ميلليوننان اسقان تۇرىك حالقىنا تانىستىرۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ, تۇرىك جانە قازاق تىلىندە «قازاق ەلى» اتتى جۋرنال شىعارۋدا ەكەنىن جەتكىزدى. جۋرنالدىڭ سوڭعى سانىندا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلعان ەكەن. تۇركيالىق باۋىرىمىز ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان كوك بايراعىن كوك اسپاندا ەركىن جەلبىرەتكەن, كۇش-قۋاتى مىقتى, الەمگە تانىمال, بەدەلدى مەملەكەتكە اينالۋىن كۇنى-ءتۇنى اللا تاعالادان تىلەيتىنىن ايتىپ ءوتتى.
قۇرىلتاي مىنبەرىنەن ءسوز سويلەۋ مارتەبەسىنە يە بولعان ەكىنشى ءبىر قازاق قىزى انار ۇلىقپان اۆستراليانىڭ بريسبەن قالاسىندا مەديتسينا سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن, ارعى تەگى بايولكەلىك قارىنداسىمىز كورىنەدى. ول ءوزىنىڭ اقجارما تىلەگىندە اۆستراليادا قازاقتار وتە از ەكەنىن ايتا كەلىپ: «تاريحي وتانىما كەلىپ, قالىڭ قازاقتىڭ اراسىندا جۇرگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن. استانانى ارالاپ, كوپتەگەن نىساندارمەن تانىسۋ ۇستىندەمىن. وسىندا جاڭا مەديتسينالىق كلاستەرلەر بار ەكەن. قازاقستان سياقتى مەديتسينانىڭ بارلىق سالاسىن ءبىر ورتالىققا باعىندىرىپ, ونى ەڭ زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتاعان ەل سيرەك. بۇل ورايدا, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت وسى ورتالىقتارعا قاجەتتى مامانداردى دايارلاپ, دارىگەرلەر ۇستاحاناسى بولادى دەپ ويلايمىن. وسىنداي ۇلكەن ورتالىقتاردى اشۋدا حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن بولاشاعى ەسكەرىلگەنى انىق. سوندىقتان, مۇنى ۇلكەن قامقورلىق دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى.
جيىن سوڭىندا ءسوز تيگەن يرلانديانىڭ دۋبلين ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتانۋ عىلىمدار فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, جاس عالىم وزگەجان كەسيجي سوڭعى 25 جىلدا قازاق ەلى الەمدىك قوعامداستىقتان مارتەبەلى ورنىن تاپقانىنا, مۇنىڭ ءبارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانە بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق جەڭىسى ەكەنىنە توقتالدى.
ەلباسى بيىلعى حالىققا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىنا قاجەتتى باسىمدىقتاردى اتادى. ەلىمىز يندۋستريالىق جاعىنان دامۋ ءۇشىن جاستار ءبىلىمدى بولۋ كەرەك. جولداۋ مەن ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ تۋرالى ماقالاسى ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ماقالادا ء«بىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى» دەگەن دانالىق سوزدەر بار. مەن وسىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىندە ءبىر جىلداي ءدارىس وقىدىم. ەلباسى ماقالاسىنا سايكەس, قازىر جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم, قازاق تىلىندەگى ءجۇز جاڭا وقۋلىق باعدارلاماسى قولعا الىنۋدا. بۇل جوباعا قاتىسۋعا شەتەلدەگى قازاق جاستارى – بىزدەر دە زور قىزىعۋشىلىق تانىتامىز. سەبەبى, ءبىلىمىمىز بەن تاجىريبەمىزدى قازاق ەلىنىڭ گۇلدەنۋىنە جۇمساۋ – ۇلكەن مارتەبە. قازاقستان لاتىنشاعا كوشكەن سوڭ بۇرىن توتە جازۋ جانە كيريلليتسامەن شىققان كىتاپتاردى لاتىن ارپىمەن قايتا باسىپ شىعارسا, ءبارىمىزدىڭ ورتاق قازىنامىزعا اينالادى دەگەن ۇمىتتەمىن. بۇگىنگى قۇرىلتايعا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جاستار جينالدى. قازىر عالامتور ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە ادال قىزمەت ەتۋگە دايار جاستار بار ەكەنىن بىلۋگە بولادى. سولارعا بارىنشا قولداۋ جاسالسا دەگەن تىلەك بار, دەدى ءوز سوزىندە عالىم.
مەيماندار پىكىرىن قۇرىلتاي قوناقتارى ىقىلاسپەن قابىلدادى. سالماقتى جيىننىڭ ساليقالى ءتۇيىنى رەتىندە ايتىسكەر اقىن, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى جىردان شاشۋ شاشتى.
ەلباسى تورالقا توراعالىعىنا قايتا سايلاندى
قۇرىلتاي كۇن تارتىبىنە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تورالقا توراعاسى مەن توراعانىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىن سايلاۋ ماسەلەسى تالقىعا ءتۇستى. وزبەكستانداعى قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەرىكباي ۇسەنوۆتىڭ «ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تورالقا توراعاسى مىندەتىن جالعاستىرا بەرۋدى وتىنگەن» پىكىرى ەسكەرىلىپ, بۇل ۇسىنىس وكىلدەر تالقىسىنا سالىنىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كانديداتۋراسى ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇرىلتاي قاتىسۋشىلارىنىڭ تىلەگىن قابىل الىپ, وزىنە جۇكتەلگەن سەنىمدى اتقارۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى.
وسى القالى جيىن بارىسىندا ن.نازارباەۆ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن تالعات ماماشەۆقا راحمەتىن ايتىپ, بۇل مىندەتكە ەلشىل ازاماتتاردىڭ ءبىرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. بۇل مەكەمەگە كەزىندە كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى سالاسىندا تاجىريبەسى مول, سونداي-اق قازاق دياسپوراسى ەڭ كوپ قونىستانعان رەسەي جانە وزبەكستان ەلدەرىندە توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى بولعان زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى بەكەر تاڭدالماعانىن ايتتى. ءسويتىپ, كوپشىلىكتىڭ ءبىراۋىزدان قولداۋىمەن زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ سايلاندى.
مەملەكەت باسشىسى مارتەبەلى باسقوسۋدىڭ قورىتىندى ءسوزى رەتىندە بۇدان بىلاي قاۋىمداستىقتىڭ مارتەبەسى ارتاتىنىن ايتتى. بولاشاقتا شەتتەگى ءار قازاق ءوز تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىرىپ ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى ەكەندىگىن, سول ءۇشىن اتقارۋشى بيلىك وكىمەتپەن جانە سىرتتاعى ەلشىلىكتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس جاساۋ قاجەت دەگەندى العا تارتتى. قۇرىلتاي قوناقتارى ارقىلى ماڭىزدى باسقوسۋعا كەلە الماعان الىستاعى اعايىنعا اق تىلەگىن جولدادى.
بەكەن قايرات,
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ باسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى
