ەلدەگى ءدىني سەنىم مەن ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنىڭ ىزگىلىكتى باستاۋى تۋرالى
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تىنىشتىقتى, قاۋىپسىزدىكتى, بەيبىت ءومىردى, تولىمدى تابىستى تۇرمىستى, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە, دەموكراتيالىق, ءادىل جانە ۇتىمدى ساياسي, ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزۋدە قولدان كەلگەننىڭ ءبارى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بىرلىك, تاتۋلىق, دوستىق, ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكالىق, ساياسي دامۋ جانە تەمىردەي ءتارتىپ قانا ەلدى امان ساقتاي الاتىنى انىق. ال بۇل ورايدا ءتارتىپسىز ەل بولمايتىنداي, ءادىل زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى قاشاندا دەموكراتيانىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. مىنە, بۇل باعىتتا سوڭعى كەزدەرى حالىقتىڭ نازارىن اۋدارعان بىرقاتار وڭدى وزگەرىستەر دە بولدى. سونىڭ ءبىرى دەپ قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىنا ءتۇسىپ, قابىلدانعان «ءدىني قىزمەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن, ول زاڭدار تۋرالى ءتۇرلى قايشى پىكىرلەر دە ايتىلماي قالمادى. ءبىز وسى ماسەلەلەرگە وراي پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميتەت توراعاسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى اقان بيجانوۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا دايەكتى جاۋاپ الدىق.
– اقان قۇسايىن ۇلى, «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە دىنيبىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, ياعني بۇعان قوسا جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىندادى؟
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ كونفەسسيالىق كەڭىستىك قۇرىلىمى ايتارلىقتاي وزگەردى. ەلىمىزدەگى قوعامدىق جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى قوعام ءومىرىنىڭ ءدىني سالاسىن دا قامتىپ, جاڭا ءدىني احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلدى. قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا 4551 ءدىني بىرلەستىك قىزمەت ەتەدى. 1991 جىلى ولاردىڭ سانى نەبارى 671 ەدى.
سونىڭ ىشىندە, تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ ءىس-ارەكەتى قوعامدى قاتتى الاڭداتادى. بۇگىنگى كۇنى سونداي ۇيىمدار ءوز ۇگىت-ناسيحاتتارىن, جالپى حالىق اراسىنداعى جۇمىستارىن كۇشەيتە تۇسۋدە. ءتىپتى ەل اۋماعىندا شەتەلدىك ميسسيونەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتى قارقىن الىپ وتىر. سونىمەن قاتار, راديكالدى اعىمدار يدەولوگياسىنىڭ كەڭ تارالۋ قاۋپى دە بار. وعان قوسا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ ادەبيەتتەرى دە ەلىمىزدە كوپتەپ تارالۋدا. سوعان وراي 1992 جىلى قابىلدانعان «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني ءبىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭدى قازىرگى جاعدايداعى زامان تالابىنا ءسايكەس جاڭعىرتۋ قاجەت بولىپ وتىر.
– اتالعان زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىڭ دىننەن جانە ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەنى ءجونىندەگى كونستيتۋتسيالىق نورما بار. دەمەك, ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن رەتىندە ورنىقتىرىلماۋى ءتيىس. ال زاڭ الدىندا بارلىق ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ تەڭدىگى ساقتالۋى, جەكەلەگەن دىندەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەرگە باسقالارعا قاراعاندا قانداي دا ءبىر ارتىقشىلىقتار بەرىلمەۋى ءۇشىن نەندەي تاسىلدەر قالاي جاسالادى؟
– مۇنىڭ بارلىعى اتالعان زاڭ جوباسىندا ايقىن كورسەتىلگەن. مەملەكەتتىڭ دىننەن جانە ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەنى ءجونىندەگى قاعيدات زاڭ جوباسىنىڭ 3-بابىندا جازىلعان. «ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن رەتىندە بەلگىلەنبەيدى», دەگەن نورما دا وسى باپتا قامتىلعان. سەبەبى مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلىلىق پرينتسيپى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن.
ءوزىڭىز ايتقانداي, جاڭا زاڭ جوباسىندا زاڭ الدىندا بارلىق دىندەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ تەڭدىگى ساقتالادى, جەكەلەگەن دىندەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەرگە باسقالارعا قاراعاندا قانداي دا ءبىر ارتىقشىلىقتار بەرۋگە جول بەرىلمەيدى دەپ كورسەتىلگەن. زاڭ جوباسىنىڭ پرەامبۋلاسىندا قازاقستان حالقى مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى حانافي باعىتىنداعى يسلام مەن پراۆوسلاۆ دىندەرىنىڭ تاريحي ءرولى تانىلاتىنى ايتىلادى. سونداي-اق, قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىنا سايكەس كەلەتىن باسقا دا دىندەرگە قۇرمەت كورسەتىلەتىنى دە وسى تۇستا اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, زاڭ جوباسىندا پاريتەت, ياعني تەڭدىك قاعيداسى قاتاڭ ساقتالىپ تۇر.
– بۇل رەتتە ءدىني بىرلەستىكتەردى قۇرۋ, مەملەكەتتىك تىركەۋ, قايتا قۇرۋ جانە تاراتۋ ءتارتىپتەرى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– قاراستىرىلعان زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردى قۇرۋ, مەملەكەتتىك تىركەۋ, قايتا قۇرۋ جانە تاراتۋ تارتىپتەرى تولىق قامتىلعان. زاڭ جوباسىندا قۇرۋشىلاردىڭ سانىنا, تارالۋ ايماعىنا بايلانىستى ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ جەرگىلىكتى, وڭىرلىك جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەلەرى ايقىندالىپ بەرىلگەن, مۇنىڭ ءوزى اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى جاڭالىعى بولىپ تابىلادى. زاڭناماداعى جاڭا تالاپتار بويىنشا جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتى قۇرۋشىلار سانى ەلۋ ادامنان كەم بولماۋعا ءتيىس, وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىكتى – بەس جۇزدەن كەم ەمەس, ال رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىكتى بەس مىڭنان كەم ەمەس ءبىر ءدىني سەنىمدەگى قازاقستان ازاماتتارى قۇراي الادى. بۇعان قوسا, جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىك ءبىر وبلىس اۋماعىندا, وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىك ەكى وبلىستان كەم ەمەس اۋماقتا ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس, ال رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىك بارلىق ايماقتاردى قامتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق اۋماعىندا ءوزىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى, فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى بولۋى شارت.
سوندىقتان دا جاڭا زاڭدا ءدىني بىرلەستىكتىڭ اتاۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ولاردىڭ اتاۋى قوعام مۇشەلەرىن اداستىراتىن تۇسىنىكسىز جالپى اتاۋ بولماۋعا ءتيىس, بىرلەستىك اتاۋىندا ونىڭ ناقتى باعىتى, ۇستاناتىن سەنىمى مەن مارتەبەسى قامتىلۋعا ءتيىس. ال ءدىني بىرلەستىكتەردى قايتا ۇيىمداستىرۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋ جانە تاراتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا بەلگiلەنگەن تارتiپپەن جۇرگىزىلەدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 27 مەملەكەتتەن كەلگەن 300-دەن استام شەتەل ميسسيونەرلەرى ءدىني قىزمەت اتقارۋدا. ولاردىڭ جۇمىسىنا قانداي شەكتەۋلەر قويىلماق؟
– زاڭ جوباسىندا ميسسيونەرلىك قىزمەتكە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا قىزمەت ەتەتىن ميسسيونەرلەر ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرىندە جىل سايىن قايتا تىركەۋدەن ءوتۋى مىندەتتى ياعني ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋشى تۇلعالار تىركەۋدەن ءوتۋ بارىسىندا قاجەتتى قۇجاتتار مەن ماتەريالداردى ۇسىنۋعا ءتيىس.
ميسسيونەر رەتىندە تىركەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن قۇجاتتار ۇسىنعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا جۇرگىزىلگەن ءدىنتانۋ ساراپتاماسىنىڭ تەرىس قورىتىندىسى بەرىلگەن جاعدايدا, سونداي-اق ونىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا, قوعامدىق تارتىپكە, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىنا قاۋىپ-قاتەر توندىرەتىن بولسا, تىركەۋدەن باس تارتىلادى. مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتپەگەن تۇلعالاردىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋىنا تىيىم سالىنادى.
بۇل نورمالار تاريحي ءداستۇرلەرىمىزدى, رۋحاني-مورالدىق مۇرامىزدى, قوعامدىق ومىرىمىزدە قالىپتاسقان ەرەجەلەردى قورعاۋعا, قازاقستاننىڭ بارلىق حالىقتارىنىڭ مادەني يگىلىگىن ساقتاۋعا شاقىرادى. شەتەلدىك ءدىني ۇيىمدار مەن ميسسيونەرلەردىڭ تەرىس ىقپالىنا قارسى ارەكەت ەتۋ ءۇشىن دە مۇنداي نورما اسا قاجەت.
– ال زاڭ جوباسىنىڭ 7- بابىنا سايكەس ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. ونداي قايشىلىقتار نەلىكتەن تۋىنداپ جاتىر؟ اتالعان باپتىڭ 3 جانە 4-تارماقتارىنا تولىققاندى تۇسىنىك بەرسەڭىز.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان زاڭداعى 7-باپتىڭ 3-تارماعىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋگە, ءدىني جورالاردى, راسىمدەردى جانە جينالىستاردى وتكىزۋگە, ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا جول بەرىلمەيتىنى ايتىلعان. بۇل جەردە مىنا ءنارسەنى تۇسىنگەن ءجون: مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءمىناجات ءبولمەلەرى (نامازحانالار) جابىلعانىمەن, مەملەكەتتىك جۇمىس ورنىنان تىس جەرلەردە ءدىني جورالار مەن ءراسىمدەردى وتكىزۋگە, ناماز وقۋعا, ءمىناجات ەتۋگە ەشقانداي تىيىم سالىنبايدى. دەمەك, سەنۋشىلەردىڭ ءدىني سەنىم بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرىلىپ وتىرعان جوق.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, وسى زاڭ جوباسى قارالعاندا مەملەكەتتىك ۇيىمداردا ناماز وقۋ, قۇلشىلىق ەتۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك شارالارىن قولدانۋ ءجونىندەگى نورما الىنىپ تاستالدى. ال 7-باپتىڭ 4-تارماعىندا قوعامنان ۋاقىتشا وقشاۋلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى مەكەمەلەردەگى, جازانى وتەۋ مەكەمەلەرىندەگى تۇلعالاردىڭ, ستاتسيونارلىق كومەك كورسەتەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ەمدەلۋشىلەرى بولىپ تابىلاتىن, قارتتار مەن ءمۇگەدەكتەر ۇيلەرىندە الەۋمەتتىك كۇتىمگە الىنعان تۇلعالاردىڭ نەمەسە ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ تىلەگى بويىنشا عۇرىپتىق قاجەتتىلىكتەر تۋىنداعان جاعدايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلگەن ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ ءدىني قىزمەتشىلەرى شاقىرىلادى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل نورمالار جەكە تۇلعالاردىڭ سەنىم بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي باعىتتالعاندىقتان, ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بۇزبايدى.
– دەمەك, ادامنىڭ رۋحاني ومىرىنە قاتىستى وسى زاڭنىڭ ءاربىر ءسوزى ابدەن تارازى تالقىسىنا تارتىلعاندىقتان سەنۋشىلەردىڭ ءدىني سەنىم جانە ءدىني كوزقاراس بوستاندىعى قۇقىعىنا ەش نۇقسان كەلتىرمەيدى دەيسىز عوي؟
– ارينە. ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىن جاساۋدا ەلىمىزدىڭ باي رۋحاني ءداستۇرى, تاريحي, مادەني ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلگەنى بايقالادى. ءدىن تۋرالى زاڭناما سالاسىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ جانە شەتەلدەگى زايىرلى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى تولىعىمەن ساراپتالىپ, پايدالانىلعان. زاڭ جوباسىن جاساۋ بارىسىندا ادام قۇقىقتارىنا بايلانىستى حالىقارالىق دارەجەدەگى بارلىق نورمالار ەسكەرىلگەن.
كەيبىر اقپارات قۇرالدارىندا وسى زاڭ جوباسى جىلدام قارالدى دەگەن پىكىر تارالۋدا. ولاي ەمەس. ءدىن تۋرالى زاڭ جوباسىمەن پارلامەنت بىرنەشە جىلدان بەرى شۇعىلدانىپ كەلە جاتىر. وزىڭىزگە ءمالىم, سەنات پەن ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كەزىندە وسى ماسەلە بويىنشا ءدىني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىمەن, عالىمدار مەن مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كەزدەسۋلەر ءوتكىزىلگەن بولاتىن. سونىڭ نەگىزىندە پارلامەنتكە رەسپۋبليكامىزدىڭ ءتۇرلى ايماقتارىنان ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى تۋرالى ءبىراز ۇسىنىستار تۇسكەن. سول پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ كوپشىلىگى ەندى وسى زاڭ جوباسىندا ەسكەرىلىپ وتىر. سوندىقتان اتالمىش زاڭ جوباسى بارىنشا ەكشەلىپ, زامان تالابىنا ساي قالىپتا جاسالعانىنا جانە سەنۋشىلەردىڭ ءدىني سەنىم جانە ءدىني كوزقاراس بوستاندىعى قۇقىعىنا ەشبىر نۇقسان كەلتىرمەيتىنىنە كامىل سەنىم ارتۋعا بولادى.
– دۇرىس ەكەن. ەندەشە, وسى تۇستا «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى ءجونىندەگى كەيبىر زاڭدىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» ىلەسپە زاڭنىڭ جوباسى بويىنشا قانداي كودەكستەرگە, زاڭدارعا نەندەي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى جانە ولار نە ماقساتتى كوزدەيتىندىگى تۋرالى دا تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز.
– زاڭ جوباسىندا كوزدەلگەن نورمالارعا سايكەس قر «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنە ءوزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت بولدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭىنا ءدىني راسىمدەر مەن جورالاردى, سونداي-اق ءدىني ءىلىمدى تاراتۋعا باعىتتالعان شارالاردى بالالاردىڭ ەمدەلۋ مەكەمەلەرىندە, سپورت ۇيىمدارىندا, دەمالىس ورىندارى مەن شيپاجايلاردا جۇزەگە اسىرۋعا رۇقسات بەرمەۋ جونىندە وزگەرىس ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, قر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە قر «زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى ەسەپتىك تىركەۋ تۋرالى», «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى», «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى», «اسكەري مىندەتتىلىك جانە اسكەري قىزمەت تۋرالى» ءجانە «ليتسەنزيالاۋ تۋرالى» زاڭدارىنا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
– سونىمەن, اتالعان زاڭ ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قانداي ۇلەس قوسىپ, نەندەي جەتىستىكتەر مەن ىلگەرىلەۋشىلىك تۋعىزادى دەي الاسىز؟
– زاڭ جوباسىندا وتباسىن بۇزۋعا بەيىم جانە سوعان ءماجبۇرلەيتىن, ورتا مەكتەپتە مىندەتتى ءبىلىم الۋعا كەدەرگى جاسايتىن, ازاماتتاردىڭ يماندىلىعى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, جالپى ايتقاندا تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان. مەملەكەتتىك ورگانداردا, ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردە, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا ءدىني بىرلەستىكتەر قۇرىلىمدارىن اشۋعا جول بەرىلمەيدى.
زاڭدا, سونىمەن قاتار, ءدىني ادەبيەتتى اكەلۋگە, باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋعا قاتىستى ەرەجەلەر دە كورسەتىلگەن. سوعان سايكەس ءدىني ادەبيەتتى, ءدىني مازمۇنداعى وزگە دە اقپاراتتىق ماتەريالداردى, ءدىني ماقساتتاعى زاتتاردى تاراتۋعا تەك عيبادات ۇيلەرىندە, ءدىني وقۋ ورىندارىندا, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلگىلەگەن ارنايى تۇراقتى ءۇي-جايلاردا عانا رۇقسات ەتىلەدى. كەزدەيسوق ادامداردىڭ كوشە بويىندا تۇرعىندارعا ءوز ءدىني كوزقاراستارىن ورىنسىز ۇگىتتەۋىنە جول بەرىلمەيدى.
ءسوز ەتىپ وتىرعان قۇجاتتا ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ميسسيونەرلەر قىزمەتىن مەملەكەت تاراپىنان زاڭ شەڭبەرىندە تۇراقتى ءتۇردە قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پارمەندى تەتىكتەر قاراستىرىلعان. وسىنىڭ بارلىعى قوعامدىق ءومىردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, رۋحاني سانانىڭ سالاۋاتتىلىعىن ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسپاق دەگەن ويدامىز.
– اقان قۇسايىن ۇلى, جالپى ءدىن, ءدىني اعىمدار, ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەر تۋرالى ءوزىڭىزدى تولعاندىرىپ جۇرگەن باسقا دا ويلارىڭىز بار شىعار. سولاردىڭ بىرقاتارىمەن بولىسسەڭىز.
– قازاقستانداعى قازىرگى ءدىني احۋالدى تارازىلار بولساق, سان الۋان ءدىني ىلىمدەردىڭ بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتالىپ وتىرعانىن بايقايمىز. ءدىني قوزعالىستار مەن اعىمداردىڭ شىنايى ماقساتتارىن انىقتاۋ, راديكالدى ءدىني ىلىمدەردىڭ ەلدەگى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىققا ىقپالىن, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىنە اسەر ەتىپ وتىرعان فاكتورلاردى تەرەڭدەي زەرتتەۋ قاجەت. قوعامنىڭ مودەرنيزاتسيالانۋى جاعدايىندا ءدىني ءداستۇرلەردى قالاي جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ويلانۋىمىز كەرەك. بۇل ساۋالدار ەلدەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, ولاردىڭ وزەكتىلىگى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە.
قازاقستاندا ارەكەت ەتەتىن ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنىڭ ءبىزدىڭ زاڭنامامىزعا قانشالىقتى ءسايكەس ەكەندىگىن باقىلاپ, ءبىلىپ وتىرۋىمىز قاجەت. قازىر جاستار تاراپىنان دا, ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندى وكىلدەرى تاراپىنان دا ءدىني قۇندىلىقتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق قارقىندى تۇردە ارتىپ وتىر. جاس بۋىنعا ارنالعان رۋحاني-تانىمدىق تاربيە مەن تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمدارعا جول بەرمەۋ ششارالارى تەك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ جۇمىسى بولۋعا ءتيىس. بارلىق وقۋ ورىندارىندا تاربيە جۇمىستارىن كۇشەيتىپ, جاستار اراسىندا دەسترۋكتيۆتى يدەيالاردى ناسيحاتتاۋشىلارعا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ءبىلىم دەپارتامەنتتەرى تاراپىنان باقىلاۋ جاساۋ قاجەت.
دەمەك, ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىم, جاستاردىڭ بىلىمگە, مادەنيەتكە, سپورتتىق جانە قوعامدىق ءىس-شارالارعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ كەرەك. سوندا ءدىني-اعارتۋشىلىق باعىتتاعى سۇحبات الاڭىن قالىپتاستىراتىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن, ءبىلىم مەن رۋحاني-ونەگەلىك قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن جاستار ورتالىقتارى اشىلىپ جاتسا, رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا ۇلكەن سەپتىگى تيەر ەدى.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تىنىشتىقتى, قاۋىپسىزدىكتى, بەيبىت ءومىردى, تولىمدى تابىستى تۇرمىستى, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە, دەموكراتيالىق, ءادىل جانە ۇتىمدى ساياسي, ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزۋدە قولدان كەلگەننىڭ ءبارى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بىرلىك, تاتۋلىق, دوستىق, ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكالىق, ساياسي دامۋ جانە تەمىردەي ءتارتىپ قانا ەلدى امان ساقتاي الاتىنى انىق. ال بۇل ورايدا ءتارتىپسىز ەل بولمايتىنداي, ءادىل زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى قاشاندا دەموكراتيانىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. مىنە, بۇل باعىتتا سوڭعى كەزدەرى حالىقتىڭ نازارىن اۋدارعان بىرقاتار وڭدى وزگەرىستەر دە بولدى. سونىڭ ءبىرى دەپ قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىنا ءتۇسىپ, قابىلدانعان «ءدىني قىزمەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن, ول زاڭدار تۋرالى ءتۇرلى قايشى پىكىرلەر دە ايتىلماي قالمادى. ءبىز وسى ماسەلەلەرگە وراي پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميتەت توراعاسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى اقان بيجانوۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا دايەكتى جاۋاپ الدىق.
– اقان قۇسايىن ۇلى, «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە دىنيبىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, ياعني بۇعان قوسا جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىندادى؟
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ كونفەسسيالىق كەڭىستىك قۇرىلىمى ايتارلىقتاي وزگەردى. ەلىمىزدەگى قوعامدىق جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى قوعام ءومىرىنىڭ ءدىني سالاسىن دا قامتىپ, جاڭا ءدىني احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلدى. قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا 4551 ءدىني بىرلەستىك قىزمەت ەتەدى. 1991 جىلى ولاردىڭ سانى نەبارى 671 ەدى.
سونىڭ ىشىندە, تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ ءىس-ارەكەتى قوعامدى قاتتى الاڭداتادى. بۇگىنگى كۇنى سونداي ۇيىمدار ءوز ۇگىت-ناسيحاتتارىن, جالپى حالىق اراسىنداعى جۇمىستارىن كۇشەيتە تۇسۋدە. ءتىپتى ەل اۋماعىندا شەتەلدىك ميسسيونەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتى قارقىن الىپ وتىر. سونىمەن قاتار, راديكالدى اعىمدار يدەولوگياسىنىڭ كەڭ تارالۋ قاۋپى دە بار. وعان قوسا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ ادەبيەتتەرى دە ەلىمىزدە كوپتەپ تارالۋدا. سوعان وراي 1992 جىلى قابىلدانعان «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني ءبىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭدى قازىرگى جاعدايداعى زامان تالابىنا ءسايكەس جاڭعىرتۋ قاجەت بولىپ وتىر.
– اتالعان زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىڭ دىننەن جانە ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەنى ءجونىندەگى كونستيتۋتسيالىق نورما بار. دەمەك, ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن رەتىندە ورنىقتىرىلماۋى ءتيىس. ال زاڭ الدىندا بارلىق ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ تەڭدىگى ساقتالۋى, جەكەلەگەن دىندەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەرگە باسقالارعا قاراعاندا قانداي دا ءبىر ارتىقشىلىقتار بەرىلمەۋى ءۇشىن نەندەي تاسىلدەر قالاي جاسالادى؟
– مۇنىڭ بارلىعى اتالعان زاڭ جوباسىندا ايقىن كورسەتىلگەن. مەملەكەتتىڭ دىننەن جانە ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەنى ءجونىندەگى قاعيدات زاڭ جوباسىنىڭ 3-بابىندا جازىلعان. «ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن رەتىندە بەلگىلەنبەيدى», دەگەن نورما دا وسى باپتا قامتىلعان. سەبەبى مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلىلىق پرينتسيپى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن.
ءوزىڭىز ايتقانداي, جاڭا زاڭ جوباسىندا زاڭ الدىندا بارلىق دىندەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ تەڭدىگى ساقتالادى, جەكەلەگەن دىندەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەرگە باسقالارعا قاراعاندا قانداي دا ءبىر ارتىقشىلىقتار بەرۋگە جول بەرىلمەيدى دەپ كورسەتىلگەن. زاڭ جوباسىنىڭ پرەامبۋلاسىندا قازاقستان حالقى مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى حانافي باعىتىنداعى يسلام مەن پراۆوسلاۆ دىندەرىنىڭ تاريحي ءرولى تانىلاتىنى ايتىلادى. سونداي-اق, قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىنا سايكەس كەلەتىن باسقا دا دىندەرگە قۇرمەت كورسەتىلەتىنى دە وسى تۇستا اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, زاڭ جوباسىندا پاريتەت, ياعني تەڭدىك قاعيداسى قاتاڭ ساقتالىپ تۇر.
– بۇل رەتتە ءدىني بىرلەستىكتەردى قۇرۋ, مەملەكەتتىك تىركەۋ, قايتا قۇرۋ جانە تاراتۋ ءتارتىپتەرى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– قاراستىرىلعان زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردى قۇرۋ, مەملەكەتتىك تىركەۋ, قايتا قۇرۋ جانە تاراتۋ تارتىپتەرى تولىق قامتىلعان. زاڭ جوباسىندا قۇرۋشىلاردىڭ سانىنا, تارالۋ ايماعىنا بايلانىستى ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ جەرگىلىكتى, وڭىرلىك جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەلەرى ايقىندالىپ بەرىلگەن, مۇنىڭ ءوزى اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى جاڭالىعى بولىپ تابىلادى. زاڭناماداعى جاڭا تالاپتار بويىنشا جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتى قۇرۋشىلار سانى ەلۋ ادامنان كەم بولماۋعا ءتيىس, وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىكتى – بەس جۇزدەن كەم ەمەس, ال رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىكتى بەس مىڭنان كەم ەمەس ءبىر ءدىني سەنىمدەگى قازاقستان ازاماتتارى قۇراي الادى. بۇعان قوسا, جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىك ءبىر وبلىس اۋماعىندا, وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىك ەكى وبلىستان كەم ەمەس اۋماقتا ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس, ال رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىك بارلىق ايماقتاردى قامتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق اۋماعىندا ءوزىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى, فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى بولۋى شارت.
سوندىقتان دا جاڭا زاڭدا ءدىني بىرلەستىكتىڭ اتاۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ولاردىڭ اتاۋى قوعام مۇشەلەرىن اداستىراتىن تۇسىنىكسىز جالپى اتاۋ بولماۋعا ءتيىس, بىرلەستىك اتاۋىندا ونىڭ ناقتى باعىتى, ۇستاناتىن سەنىمى مەن مارتەبەسى قامتىلۋعا ءتيىس. ال ءدىني بىرلەستىكتەردى قايتا ۇيىمداستىرۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋ جانە تاراتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا بەلگiلەنگەن تارتiپپەن جۇرگىزىلەدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 27 مەملەكەتتەن كەلگەن 300-دەن استام شەتەل ميسسيونەرلەرى ءدىني قىزمەت اتقارۋدا. ولاردىڭ جۇمىسىنا قانداي شەكتەۋلەر قويىلماق؟
– زاڭ جوباسىندا ميسسيونەرلىك قىزمەتكە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا قىزمەت ەتەتىن ميسسيونەرلەر ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرىندە جىل سايىن قايتا تىركەۋدەن ءوتۋى مىندەتتى ياعني ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋشى تۇلعالار تىركەۋدەن ءوتۋ بارىسىندا قاجەتتى قۇجاتتار مەن ماتەريالداردى ۇسىنۋعا ءتيىس.
ميسسيونەر رەتىندە تىركەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن قۇجاتتار ۇسىنعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا جۇرگىزىلگەن ءدىنتانۋ ساراپتاماسىنىڭ تەرىس قورىتىندىسى بەرىلگەن جاعدايدا, سونداي-اق ونىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا, قوعامدىق تارتىپكە, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىنا قاۋىپ-قاتەر توندىرەتىن بولسا, تىركەۋدەن باس تارتىلادى. مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتپەگەن تۇلعالاردىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋىنا تىيىم سالىنادى.
بۇل نورمالار تاريحي ءداستۇرلەرىمىزدى, رۋحاني-مورالدىق مۇرامىزدى, قوعامدىق ومىرىمىزدە قالىپتاسقان ەرەجەلەردى قورعاۋعا, قازاقستاننىڭ بارلىق حالىقتارىنىڭ مادەني يگىلىگىن ساقتاۋعا شاقىرادى. شەتەلدىك ءدىني ۇيىمدار مەن ميسسيونەرلەردىڭ تەرىس ىقپالىنا قارسى ارەكەت ەتۋ ءۇشىن دە مۇنداي نورما اسا قاجەت.
– ال زاڭ جوباسىنىڭ 7- بابىنا سايكەس ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. ونداي قايشىلىقتار نەلىكتەن تۋىنداپ جاتىر؟ اتالعان باپتىڭ 3 جانە 4-تارماقتارىنا تولىققاندى تۇسىنىك بەرسەڭىز.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان زاڭداعى 7-باپتىڭ 3-تارماعىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋگە, ءدىني جورالاردى, راسىمدەردى جانە جينالىستاردى وتكىزۋگە, ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا جول بەرىلمەيتىنى ايتىلعان. بۇل جەردە مىنا ءنارسەنى تۇسىنگەن ءجون: مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءمىناجات ءبولمەلەرى (نامازحانالار) جابىلعانىمەن, مەملەكەتتىك جۇمىس ورنىنان تىس جەرلەردە ءدىني جورالار مەن ءراسىمدەردى وتكىزۋگە, ناماز وقۋعا, ءمىناجات ەتۋگە ەشقانداي تىيىم سالىنبايدى. دەمەك, سەنۋشىلەردىڭ ءدىني سەنىم بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرىلىپ وتىرعان جوق.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, وسى زاڭ جوباسى قارالعاندا مەملەكەتتىك ۇيىمداردا ناماز وقۋ, قۇلشىلىق ەتۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك شارالارىن قولدانۋ ءجونىندەگى نورما الىنىپ تاستالدى. ال 7-باپتىڭ 4-تارماعىندا قوعامنان ۋاقىتشا وقشاۋلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى مەكەمەلەردەگى, جازانى وتەۋ مەكەمەلەرىندەگى تۇلعالاردىڭ, ستاتسيونارلىق كومەك كورسەتەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ەمدەلۋشىلەرى بولىپ تابىلاتىن, قارتتار مەن ءمۇگەدەكتەر ۇيلەرىندە الەۋمەتتىك كۇتىمگە الىنعان تۇلعالاردىڭ نەمەسە ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ تىلەگى بويىنشا عۇرىپتىق قاجەتتىلىكتەر تۋىنداعان جاعدايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلگەن ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ ءدىني قىزمەتشىلەرى شاقىرىلادى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل نورمالار جەكە تۇلعالاردىڭ سەنىم بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي باعىتتالعاندىقتان, ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بۇزبايدى.
– دەمەك, ادامنىڭ رۋحاني ومىرىنە قاتىستى وسى زاڭنىڭ ءاربىر ءسوزى ابدەن تارازى تالقىسىنا تارتىلعاندىقتان سەنۋشىلەردىڭ ءدىني سەنىم جانە ءدىني كوزقاراس بوستاندىعى قۇقىعىنا ەش نۇقسان كەلتىرمەيدى دەيسىز عوي؟
– ارينە. ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىن جاساۋدا ەلىمىزدىڭ باي رۋحاني ءداستۇرى, تاريحي, مادەني ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلگەنى بايقالادى. ءدىن تۋرالى زاڭناما سالاسىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ جانە شەتەلدەگى زايىرلى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى تولىعىمەن ساراپتالىپ, پايدالانىلعان. زاڭ جوباسىن جاساۋ بارىسىندا ادام قۇقىقتارىنا بايلانىستى حالىقارالىق دارەجەدەگى بارلىق نورمالار ەسكەرىلگەن.
كەيبىر اقپارات قۇرالدارىندا وسى زاڭ جوباسى جىلدام قارالدى دەگەن پىكىر تارالۋدا. ولاي ەمەس. ءدىن تۋرالى زاڭ جوباسىمەن پارلامەنت بىرنەشە جىلدان بەرى شۇعىلدانىپ كەلە جاتىر. وزىڭىزگە ءمالىم, سەنات پەن ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كەزىندە وسى ماسەلە بويىنشا ءدىني بىرلەستىكتەر وكىلدەرىمەن, عالىمدار مەن مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كەزدەسۋلەر ءوتكىزىلگەن بولاتىن. سونىڭ نەگىزىندە پارلامەنتكە رەسپۋبليكامىزدىڭ ءتۇرلى ايماقتارىنان ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى تۋرالى ءبىراز ۇسىنىستار تۇسكەن. سول پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ كوپشىلىگى ەندى وسى زاڭ جوباسىندا ەسكەرىلىپ وتىر. سوندىقتان اتالمىش زاڭ جوباسى بارىنشا ەكشەلىپ, زامان تالابىنا ساي قالىپتا جاسالعانىنا جانە سەنۋشىلەردىڭ ءدىني سەنىم جانە ءدىني كوزقاراس بوستاندىعى قۇقىعىنا ەشبىر نۇقسان كەلتىرمەيتىنىنە كامىل سەنىم ارتۋعا بولادى.
– دۇرىس ەكەن. ەندەشە, وسى تۇستا «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى ءجونىندەگى كەيبىر زاڭدىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» ىلەسپە زاڭنىڭ جوباسى بويىنشا قانداي كودەكستەرگە, زاڭدارعا نەندەي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى جانە ولار نە ماقساتتى كوزدەيتىندىگى تۋرالى دا تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز.
– زاڭ جوباسىندا كوزدەلگەن نورمالارعا سايكەس قر «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنە ءوزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت بولدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭىنا ءدىني راسىمدەر مەن جورالاردى, سونداي-اق ءدىني ءىلىمدى تاراتۋعا باعىتتالعان شارالاردى بالالاردىڭ ەمدەلۋ مەكەمەلەرىندە, سپورت ۇيىمدارىندا, دەمالىس ورىندارى مەن شيپاجايلاردا جۇزەگە اسىرۋعا رۇقسات بەرمەۋ جونىندە وزگەرىس ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, قر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە قر «زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى ەسەپتىك تىركەۋ تۋرالى», «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى», «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى», «اسكەري مىندەتتىلىك جانە اسكەري قىزمەت تۋرالى» ءجانە «ليتسەنزيالاۋ تۋرالى» زاڭدارىنا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
– سونىمەن, اتالعان زاڭ ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قانداي ۇلەس قوسىپ, نەندەي جەتىستىكتەر مەن ىلگەرىلەۋشىلىك تۋعىزادى دەي الاسىز؟
– زاڭ جوباسىندا وتباسىن بۇزۋعا بەيىم جانە سوعان ءماجبۇرلەيتىن, ورتا مەكتەپتە مىندەتتى ءبىلىم الۋعا كەدەرگى جاسايتىن, ازاماتتاردىڭ يماندىلىعى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, جالپى ايتقاندا تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان. مەملەكەتتىك ورگانداردا, ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردە, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا ءدىني بىرلەستىكتەر قۇرىلىمدارىن اشۋعا جول بەرىلمەيدى.
زاڭدا, سونىمەن قاتار, ءدىني ادەبيەتتى اكەلۋگە, باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋعا قاتىستى ەرەجەلەر دە كورسەتىلگەن. سوعان سايكەس ءدىني ادەبيەتتى, ءدىني مازمۇنداعى وزگە دە اقپاراتتىق ماتەريالداردى, ءدىني ماقساتتاعى زاتتاردى تاراتۋعا تەك عيبادات ۇيلەرىندە, ءدىني وقۋ ورىندارىندا, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلگىلەگەن ارنايى تۇراقتى ءۇي-جايلاردا عانا رۇقسات ەتىلەدى. كەزدەيسوق ادامداردىڭ كوشە بويىندا تۇرعىندارعا ءوز ءدىني كوزقاراستارىن ورىنسىز ۇگىتتەۋىنە جول بەرىلمەيدى.
ءسوز ەتىپ وتىرعان قۇجاتتا ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ميسسيونەرلەر قىزمەتىن مەملەكەت تاراپىنان زاڭ شەڭبەرىندە تۇراقتى ءتۇردە قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پارمەندى تەتىكتەر قاراستىرىلعان. وسىنىڭ بارلىعى قوعامدىق ءومىردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, رۋحاني سانانىڭ سالاۋاتتىلىعىن ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسپاق دەگەن ويدامىز.
– اقان قۇسايىن ۇلى, جالپى ءدىن, ءدىني اعىمدار, ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەر تۋرالى ءوزىڭىزدى تولعاندىرىپ جۇرگەن باسقا دا ويلارىڭىز بار شىعار. سولاردىڭ بىرقاتارىمەن بولىسسەڭىز.
– قازاقستانداعى قازىرگى ءدىني احۋالدى تارازىلار بولساق, سان الۋان ءدىني ىلىمدەردىڭ بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتالىپ وتىرعانىن بايقايمىز. ءدىني قوزعالىستار مەن اعىمداردىڭ شىنايى ماقساتتارىن انىقتاۋ, راديكالدى ءدىني ىلىمدەردىڭ ەلدەگى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىققا ىقپالىن, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىنە اسەر ەتىپ وتىرعان فاكتورلاردى تەرەڭدەي زەرتتەۋ قاجەت. قوعامنىڭ مودەرنيزاتسيالانۋى جاعدايىندا ءدىني ءداستۇرلەردى قالاي جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ويلانۋىمىز كەرەك. بۇل ساۋالدار ەلدەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, ولاردىڭ وزەكتىلىگى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە.
قازاقستاندا ارەكەت ەتەتىن ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنىڭ ءبىزدىڭ زاڭنامامىزعا قانشالىقتى ءسايكەس ەكەندىگىن باقىلاپ, ءبىلىپ وتىرۋىمىز قاجەت. قازىر جاستار تاراپىنان دا, ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندى وكىلدەرى تاراپىنان دا ءدىني قۇندىلىقتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق قارقىندى تۇردە ارتىپ وتىر. جاس بۋىنعا ارنالعان رۋحاني-تانىمدىق تاربيە مەن تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمدارعا جول بەرمەۋ ششارالارى تەك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ جۇمىسى بولۋعا ءتيىس. بارلىق وقۋ ورىندارىندا تاربيە جۇمىستارىن كۇشەيتىپ, جاستار اراسىندا دەسترۋكتيۆتى يدەيالاردى ناسيحاتتاۋشىلارعا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ءبىلىم دەپارتامەنتتەرى تاراپىنان باقىلاۋ جاساۋ قاجەت.
دەمەك, ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىم, جاستاردىڭ بىلىمگە, مادەنيەتكە, سپورتتىق جانە قوعامدىق ءىس-شارالارعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ كەرەك. سوندا ءدىني-اعارتۋشىلىق باعىتتاعى سۇحبات الاڭىن قالىپتاستىراتىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن, ءبىلىم مەن رۋحاني-ونەگەلىك قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن جاستار ورتالىقتارى اشىلىپ جاتسا, رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا ۇلكەن سەپتىگى تيەر ەدى.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
