تارازى باسىندا تيىمدىلىك تۇرسا يگى

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2011 جىلعى 10 جانە 13 تامىزداعى سان­­دا­­رىندا جاريالانعان ب.قارا­قوۆ­تىڭ «قاتە قادام» جانە س.شاي­ىن­عازى­نىڭ «مال باعۋدى كىم ۇيرەتەر بىزگە ەندى؟» اتتى ماقالالارىنا قا­تىستى ءوز پىكىرىمدى ايتۋدى ءجون كوردىم. باقبەرگەن اعامىزدىڭ «قاتە قا­دام» اتتى ماقالاسى سىن-ءمىن ايتۋدان گورى, شىن پەيىلدە ەلىمە, جەرىمە دەگەن جانايقاي تۇرعىسىندا جازىلعانعا ۇقسايدى. ماقالا اۆ­تو­رىنىڭ كوپ جىلدىق ءىس-ءتاجى­ري­بەسى نەگىزىندە جاساعان تۇجىرىم­دا­ما­­­لا­رى دا ويلاندىرماي قوي­ماي­تىن­داي. عالىمداردىڭ بول­جاۋ­ىنشا, نارىقتىق ەكونوميكا تەتىكتەرىنىڭ تولىقتاي قالىپتاسۋىنا نەگىزىنەن ءۇش ماسەلە: شارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دارىنىڭ سايكەسسىزدىگى, تۇراق­سىزدىق, بانكتەر نەسيە جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگى جانە ساۋاتتى ماماندار جەتىمسىزدىگى كەدەرگى بولادى ەكەن. مەنىڭشە, وسىنىڭ ۇشەۋى دە بۇگىنگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءار دەڭگەيدە ورىن الىپ وتىر جانە ماقالادا وسىنىڭ ۇشىنشىسىنە ناق­تى, تولىقتاي انىقتاما بەرىلگەن. سونىمەن قاتار اۆتور, «جەكەشەلەندىرۋدەن» بوس قالعان بايتاق جا­يىلىمدىقتاردى قوي, جىلقى مال­دارىن ءوسىرۋ ارقىلى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ناقتى دالەلدەرمەن كور­سەتكەن. دەگەنمەن دە اتالعان ماقالا توڭىرەگىندە تومەندەگىدەي جايتتەردى دە ەسكەرۋ كەرەك سياقتى. بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءون­دى­رىسىندە ماڭىزدى ماسەلەنىڭ بىرەگەيى ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي, تاياۋ جىلداردا ەلىمىزدە مال ەتى ەكس­­پورتىن 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ بولىپ وتىر. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋدە جىلقى, قوي شارۋا­شى­لىق­تا­رى مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدا ءوز قيىندىقتارى مەن كەدەر­گى­لەرىنىڭ بار ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك سياقتى. بىرىنشىدەن, قازاق اتامىز ەرتەدەن-اق, «قوي ەتى قورعاسىن» دەپ جاي ايتپاعان عوي, سوندىقتان شەتەلدەردە عانا ەمەس, ەلىمىزدە دە ءىرى قا­را ەتىنە سۇرانىستىڭ ايتار­لىقتاي باسىم ەكەنىن جاسىرۋعا بولمايدى. ەكىنشىدەن, مال ازىعى قۇنارلى­لى­عىنىڭ ارقيلىلىعىن ايت­پاعاندا, شالعاي جايى­لىم­دىق­تار­دى يگەرۋگە, باسىمدىعىمەن ەر­ەك­شەلەنەتىن شاعىن شارۋا­شى­لىق­تار قاۋقارسىز. سونداي-اق, شەتەلدىك اسىل تۇ­قىمدى «گەرەفورد» ءىرى قارا مالى مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا جارامسىز دەۋ نەگىزسىز دەپ ويلايمىن. بىرىنشىدەن, گەرەفورد ءىرى قارا مالى كوپتەگەن ەتتىك ءىرى قارا تۇقىمدارىن, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەل جاعدايىنا تولىقتاي قا­لىپتاسىپ, جوعارى ونىمدىلىك كور­سەت­كەن قازاق­تىڭ اقباس تۇقىمدى ءىرى قارا مال­دارىن شىعارۋعا دا كەڭىنەن پاي­دالانىلعان. ەكىنشىدەن, جەكەشەلەن­دىرۋ كەزەڭىندە ەتتى ءىرى قارا مالدىڭ جوعالتقان ءونىم­دىلىك قۇندىلىقتا­رىن قايتا قا­لىپ­تاستىرۋ ماقسا­تىن­دا گەرە­فورد­­تىڭ اتالىق, سون­داي-اق, انالىق مال­دارىن, زووتەحنيك تىلىمەن ايت­قان­دا, الماستىرىپ پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى ءتاجىري­بە­دە بۇرىن دا دالەلدەنگەن. مەنىڭشە, ماسەلەنىڭ ماڭىزى مەن كۇردەلىلىگى مۇندا ەمەس. سىرتتان اكەلىنگەن مالدار­دى, جوعارىدا ايتىلعانداي, ەلى­مىز­دىڭ ەتتى ءىرى قارا مال شارۋا­شى­لىعى ونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋگە ءبۇ­گىندە ءبىز ينتەللەكتۋالدىق, ماتە­ري­­ال­دىق ء(اسى­رەسە جەم-ءشوپ قورى) تۇر­عىسىندا قانشالىقتى دايىن­بىز. مۇمكىن جۇمىستى وسى جاعداي­لار­دى تارا­زىلاي, ياعني ءىس-شارانىڭ تيىمدىلىگىن باقىلاي وتىرىپ ءجۇر­گىزۋ ۇت­ىم­دى بولاتىن شىعار. سونىمەن قاتار, بۇگىندە بوس قالعان جايىلىمدىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جولى, ولاردىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك قوي, جىلقى شا­رۋا­شىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ ءىش­كى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىندا باسە­كە­لەس­تىكتى نىعايتىپ, مال ونىمدەرى با­عا­لارىن تۇراقتاندىرۋمەن قوسا, ونىڭ تومەندەۋىنە دە ىقپال ەتەر ەدى. مەنىڭ ويىمشا, جالپى, مال شا­رۋا­شىلىعى ونىمدىلىگىن ارتتى­رۋدا, جەم-ءشوپ قورىن دايىنداۋدا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ, قۇرا­ما­ جەم ءون­دىرىسىن مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن­دار نەگىزىندە اتقارۋدىڭ ما­ڭىزى زور. «مال باعۋدى كىم ۇيرەتەر بىزگە ەندى؟» اتتى ماقالا اۆتورى بۇگىنگى وتاندىق مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ جاع­دايىن ماقالا تاقىرىبىمەن قي­ىس­تىرىپ, وزەكتى ماسەلەنى قىن­جى­لىس­پەن باياندايدى. ەلىمىزدە مال ءونى­م­دەرىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ بۇرىن­عىمەن سالىستىرعاندا كۇرت ازايۋى­نان تۇ­تى­نۋشىلارعا وتان­دىق قانا ەمەس, ساپاسى تومەن شەتەلدىك ونىمدەردىڭ دە ۇسىنىلىپ جاتقاندىعى اقيقات. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى باس­شى­لىعىنا, مال مامان­­دارى مەن عالىمدارعا بۇل نەدەن بولىپ وتىر دەگەن ساۋال قويعانعا ۇقسايدى. شىندىعىندا, مال شارۋا­شى­لى­عىن­دا بۇگىندە كەيبىر وزىق ءتاجى­ريبەلەردى ۇيرەنبەي نەمەسە ەرەكشە ءبىر وزىندىك ءمانى بار ءىس-قي­مىلدار جاساماي, سالا تۇبەگەيلى وڭالمايتىن سياقتى. سەبەبى, عىلى­مي جانە تاجىريبە تۇرعىسىنان ءبىز قانشا جەردەن مال ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن بايانداعانمەن, ازىرگە ءىس-جۇزىندە ايتارلىقتاي ناتيجە بولماي تۇر. سونىمەن قاتار, مال باعۋ اتا كاسىبىمىز دەگەنىمىزبەن, بۇرىن­عى مەن بۇگىنگىنى سالىستىرۋعا بول­مايتىن سياقتى. اتاپ ايتقاندا, ەرتەرەكتە قانداستارىمىزدىڭ با­سىم بولىگى اۋىلدىق جەرلەردە, كوش­پەندى جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى كوزى بولعان مال­عا تاۋەلدى ەدى, ول كەزدە ەڭبەككە دەگەن كوزقاراستىڭ ەرەكشەلىگى سول, مال باعۋدا, ازىق­تان­دىرۋدا كەمشىلىكتەر جىبەرۋدى قيانات, وبال جاساۋ دەپ تۇسىنگەن. بۇگىنگى بۇل سالاداعى جاعداي كەرىسىنشە دەۋگە كەلەدى. ءبىز اگرارلى دا ەلمىز دەگەنىمىزبەن, ەل ەكونومي­كا­سىندا ءوندىرىس سالاسى ۇلەسىنىڭ ەرەكشە باسىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە مال ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ءوز دارەجەسىندە وركەندەتۋگە, ونسىز دا تابىس­تى­لى­عى شەكتەۋلى كاسىپكە دەگەن ىنتا­لى­لىقتى تومەندەتىپ, ەنجار­لىق­تى قالىپتاستىرىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. سوندىقتان دا بۇگىنگى مال شا­رۋاشىلىعى سالاسى الدىنداعى باس­تى مىندەت, مال باعۋ عانا ەمەس, ولاردى تابىس كوزى رەتىندە مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋ بولىپ وتىر. دەمەك بۇل ءۇشىن بۇرىنعىداي اتا-بابالارىمىز مال وسىرۋدە قولدان­عان قاراپايىم ادىستەردى پايدالانۋ جەتىمسىز. ول ءۇشىن وزىندىك ىزدەنىس جۇمىستارىن اتقارعان ابزال, ول – بۇگىنگى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىن­دا­عى باسەكەلەستىك تالابى. نەگىزىنەن دامىعان ەلدەردە ورتا ەسەپپەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءون­ىم­دەرىنىڭ 70%-عا جۋىعىن, سانى جا­عىنان 20% عانا بولاتىن ىرىلەنگەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ءوندى­رەدى ەكەن. سوندىقتان دا شا­عىن قۇ­رى­لىم­دار مەملەكەت تارا­پى­نان دا, باس­قاشا دا قوماقتى ينۆەستيتسيا­لىق قارجىلاردى پاي­دالانۋعا ءتيىمسىز بولۋ ارقىلى, جالپى اۋىلشا­رۋا­شىلىق ءوندىرى­سى­نە قوسىمشا تەتىك رەتىندە قىز­مەت­تەر اتقارادى ەكەن. مىسالى, بۇ­رىنعى مەملەكەتتىك كاسىپورىن­دار­دا, اتاپ ايتقاندا, ءسۇت وندىرەتىن شا­رۋاشىلىقتاردا جە­كە مەنشىك ءسۇت ونىمدەرى دە قا­بىلدانىپ, شا­رۋا­شىلىق جوسپا­رى­نا ەنگىزىلىپ, ءتو­لەماقى تولەنى­پ, ءسۇت وتكىزگەن وتباسى شارۋاشىلىقتا­رى­نا, كولە­مى­نە ساي ارزانداتىلعان مال ازىعى بەرىلىپ وتىردى. مەنىڭ وي­ىمشا, بۇگىندە دە, ەلباسى اتاپ ايت­قانداي, ىرىلەنگەن شارۋاشى­لىق­تار ماڭاي­ى­نا شاعىن شارۋا­شى­لىق­تار­دى توپ­تاستىرۋ ارقىلى, ولارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كور­سەت­سە ءتيىمدى بولاتىن سياقتى. كاكىمجان سارحانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.