القيسسا
«كۇلتەگىن» جانە «بىلگە قاعان» بىتىكتاس جازۋىندا تۇرىكتەر وزدەرىن «كوك تۇرىكتەر» دەپ اتادى. مۇنداعى «كوك» تۇستىك ماعىنانى ەمەس, كوسموستىق – اسپان ماعىناسىن بىلدىرەدى. سوندىقتان «كوك تۇرىكتەر» دەپ ەمەس, «كوك تۇرىكتەرى» دەپ جازىپ, «اسپان تۇرىكتەرى» دەپ ۇققانىمىز ءجون. ولار بيلەۋشىلەرىن «قاعان» دەپ اتادى. قاعان – «حانداردىڭ حانى», ياكي يمپەراتور دەگەندىك. سوندىقتان قاعاندىقتىڭ بالاماسى يمپەريا بولماق.
التايدا, دۋلىعالى شوقىنىڭ ىرگەسىندە, جاتقا كىرىپتار بولىپ, 100 جىلداي كەن قازىپ, تەمىر وندىرگەن اشينا تۇرىكتەرى 552 جىلى توبەلەرىندە اڭگىر-تاياق ويناتقان جۋجانداردى تالقانداپ, كوشپەلى دالا بيلىگىنە تالاستى جاڭا جۇرت تاريح ەسىگىن تەۋىپ اشىپ, تايپالىق كوسەمدەرى جابعۋ بۇمىندى «ەل قاعان» جاريالادى. دەسە دەگەندەي, نامىس قۇرساعىندا بۋلىعىپ جەتىلگەن تۇرىكتەردىڭ شىرقاۋى تاڭعالارلىقتاي بولدى. بار-جوعى ون-ون بەس جىلدىڭ اۋماعىندا شىعىسى سارىتەڭىز, باتىسى قاراتەڭىز, تۇستىگى حۋانحە, ءامۋداريا, تەرىستىگى مۇزدى مۇحيتقا تىرەلگەن, الىس-جاقىندى قامىستاي قالتىراتقان ۇلى دەرجاۆاعا اينالدى. اشينا تۇرىكتەرىنىڭ بيلىگى ۇزدىك-سوزدىعىمەن 150 جىلعا سوزىلدى. ال اتالمىش اۋلەت سالىپ بەرگەن سارا جول, ءوز ۇرپاعىنىڭ جانى مەن قانىنا قۇيىپ بەرگەن ءورشىل رۋحاني قۋات 700 جىلعا سارقىلماي جەتىپ, موڭعول داۋىرىنە يەك ارتتى. وسى جەتى ءجۇز جىلدا ءار تىلدە سويلەيتىن تۇرىك قاۋىمدارىنىڭ ءتىلى ورتاقتاندى. «ساحارادا قىر حالىقتارىنا جاتاتىن جومىلداردىڭ ءتىلى بولەك ءبىر ءتىل بولىپ, ولار تۇرىكشە دە بەك جاقسى بىلەدى. قاي, ياباقۋ, تاتار, باسمىل تايپالارى دا سولاي. ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وزىنە ءتان ءتىلى بار, سونىمەن بىرگە تۇرىكشەنى دە جاقسى بىلەدى» دەپ ماحمۋد قاشقاري تاريحي شىندىقتىڭ ءبىر كەزەڭىنەن انىق حابار بەرەدى (م.قاشقاري. تۇرىك سوزدىگى. الماتى, 1997. توم I.). وسى كەزەڭدە حينعان جوتاسىنان باتىستاعى بۇلعار تاۋىنا دەيىنگى قۇس قاناتى تالار ۇلان-عايىر جالپاق ءوڭىر جۇرتى تۇرىكتەنۋ پروتسەسىن باستان وتكەردى. حوتان-ساق ءتىلدى شىعىس تۇركىستاننىڭ قامال قالالارىنىڭ تۇرعىندارى, پارسى ءتىلدى سارمات, الان, البان, ابار, سۋار, سوعداقتار, قيدان ءتىلدى قاي, تاتار, تاتابىلار, ۋگور ءتىلدى ماجار, زيريان, ءسىبىر, شوران, شورتان تايپالارى تۇگەل تۇركىلەندى. تۇرىك ءتىلى الەمنىڭ بەلدى ءتىلىنىڭ بىرىنە اينالدى. قىپشاق – لاتىن, قىپشاق – اراب, قىپشاق – ارميان سوزدىكتەرىنىڭ ءدۇنيەگە كەلۋى استارىندا وسىنداي سىر بار.
بابالارىمىز ءتول الىپپە ويلاپ تاۋىپ, ءوزدەرىنىڭ باستان كەشكەن تاريحى مەن كەيىنگى ۇرپاققا ارنالعان وسيەت سوزدەرىن تاس بەتىنە قاشاپ جازدى. «تىزەلىنى بۇكتىردىك, باستىنى جۇگىندىردىك»... «بەك ۇل ۇرپاعىڭ قۇل بولدى, س ۇلىك قىز ۇرپاعىڭ كۇڭ بولدى»... «تۇرىك حالقى ءۇشىن ءتۇن ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم»... «ءولىمشى حالىقتى ءتىرىلتتىم. جالاڭاش حالىقتى توندى قىلدىم. شىعاي حالىقتى باي قىلدىم. از حالىقتى كوپ قىلدىم». ءتول جۇرتى ءۇشىن شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن قاعاننىڭ جان ايعايى شىرت ۇيقىڭنان شوشىتىپ وياتقانداي. بابالارىمىز جازىپ قالدىرعان «تاس كىتاپ» بويتۇمارداي كوز جازباس, بوياۋى وڭىپ, قادىرى كەمىمەس قۇندىلارىمىزدىڭ قۇندىسى. بابالارىمىزدىڭ جارتاسقا قاشاپ سالعان سۋرەتتەرى دە وزگە جۇرتتاردا كەزدەسپەيتىن, بالاماسى جوق, تۇرىك الەمىنە عانا ءتان ءتولتۋما ونەر. ول دا سۋرەتپەن شەجىرەلەنگەن تۇرىك ءومىرىنىڭ ءبىر عاجاپ ايناسى.
تۇرىك قاعاندىقتارى كەزىندە تاڭىرلىك ءدىننىڭ كوسەگەسى كوگەرىپ, شىرقاپ دامىعانىنا دا زاتتىق دالەلدەر جەتىپ ارتىلادى. قاعانداردىڭ كەشەندەرىندە تاڭىرلىك ءدىننىڭ ءجون-جورالارىن اتقاراتىن بارىق (حرام) بولعان. بىتىكتاستار سول بارىقتىڭ ىشىنە تىگىلگەن. قىتاي جىلنامالارىنىڭ «ءشوپتىڭ شۇيگىنىن, سۋدىڭ تۇنىعىن ىزدەپ, ۇنەمى كوشىپ-قونادى» دەگەنىنە قاراپ, ولاردى ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بىلەر قاڭباققا بالاپ سويلەۋ ۋاقىتى وتكەن شالاعاي تۇسىنىك. قازىر موڭعوليا توپىراعىنان ىرگەسىن تۇرىكتەر قالاعان 17 قالانىڭ, ەكى مۇنارالى بەرىشتىڭ (باستيوننىڭ) ورنى بەلگىلى بوپ وتىر (ل.ر.كىزىلاسوۆ. گورودسكايا تسيۆيليزاتسيا سرەدنەي ي سەۆەرنوي ازي» م, 2006). 682 جىلمەن تاڭبالانعان قىتاي تاريحي جازبالارىندا تۇرىكتەردىڭ حەيشاچەن (قاراقۇم) قالاسىن تۇرعىزعانى تۋرالى مالىمەت بار. شىعىس تۇركىستانداعى بەسبالىق, تۇرپان, قۇشار قالالارى دا وسى تۇرىكتەردىڭ اتا قونىس, باسپانا مەكەندەرى. ال كارل بايپاقوۆ بولسا, وسى تۇرىك داۋىرىندە قازاقستان توپىراعىندا ءجۇزدەن استام قالا, ىرگەلى ەلدى مەكەن بولعانىنا زاتتىق ايعاقتاردى الدىڭا تارتادى. دەمەك, ءتۇرىكتەر قىسى-جازى, جىل ون ەكى اي مال سوڭىنان ماڭىعان جۇرت دەگەن تۇسىنىككە وزگەرىس ەنگىزەتىن كەز كەلدى. وزگە جۇرتتىڭ قۇلاعىنا وعاش قىستاۋ-جايلاۋ دەگەن ماۋسىمدىق تۇرمىس سالتى وسى تۇستا كورىنىس تابادى. ءوز جۇرتىنىڭ جىلى وڭتۇستىك وڭىرلەرىن قىستاۋعا اينالدىرعان تۇرىكتەر قار كەتىپ, كۇن جىلىنىسىمەن تەرىستىككە جىلجيدى, كۇزدە كەرى قايتىپ, قالالاردىڭ ءتوڭىرەگىندەگى قىستاقتارعا جايعاسادى. ءوستىپ – تۇرىكتەر – «ماڭگى كوكتەم» اياسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ماقسات تۇتقان حالىق . بۇل عىلىمي تۇرعىدان «جارتىلاي كوشپەلى» تۇرمىس-سالتىنا جاتادى.
الەمدىك عىلىم وركەنيەت شارتتارى دەپ: ءتول جازۋى بولۋدى, قالا سالۋ مەن مونۋمەنتتى ءمۇسىن ونەرىن ايتادى. تۇرىكتەردە مۇنىڭ ءبارى بولدى, ونىڭ سىرتىندا تاڭىرلىك ءدىن, جارتاس گرافيكاسى قاعيدالارىن قالىپتاپ, حI عاسىردا ءتول گرامماتيكاسىن نەگىزدەپ, «تۇرىك سوزدىگى», «قۇداتقۋ بىلىك» سىندى ەتيكا-فيلوسوفيالىق تراكتاتىن جازدى. مىنە, وسى جورالار اياسىندا «تۇرىك ءوركەنيەتى» تەرمينى قالىپتاسىپ, الەمگە مويىندالدى.
تۇرىك جازۋى مەن تاريحىن زەرتتەۋگە الەمنىڭ ۇلى تۇرىكتانۋشىلارى مەن سينولوگتارىنىڭ ات سالىسقانىن ماقتانىشپەن اتاعاننىڭ ارتىقتىعى جوق. اتى-زاتى بەلگىسىز, جۇمباق جارتاس جازۋلارى تۋرالى مالىمەت ن.گ.سپافاري جازبالارىندا كەزدەسەدى. ول 1675 جىلى قىتايعا ورىس ەلشىلىگىن باستاپ بارىپ, 1678 جىلى توبولسكىدەن قىتاي شەكاراسىنا دەيىنگى كورگەن-بىلگەنىن حاتقا تۇسىرەدى. «ەنەسەيدىڭ ۇلكەن قۇلاماسىنا جەتەر-جەتپەستە قۇز جارتاس بار. وسى جارتاسقا بەلگىسىز جازۋ قاشالعان, جازۋ اراسىندا كرەست بەلگىلەرى, قولىنا اساتاياق ۇستاعان ادام بەينەلەرى دە بار...وندا نە جازىلعانىن, كىم جازعانىن ەشكىم بىلمەيدى» دەپ باياندايدى ن.گ.سپافاري. نيدەرلان ەلشىلىگى قۇرامىندا رەسەيدە بولىپ قايتقان ن.ك.ۆيتسەن (1641-1717) 1692 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگىندە: «ۆەرحنەتۋرە ماڭىنداعى جارتاستا بىرنەشە سۋرەت جانە ارىپتەرى بەيتانىس جازۋ بار. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كارىقۇلاقتارى ولاردىڭ 100 جىلدان استام ۋاقىت تۇرعانىن ايتادى. بىراق قاشان, كىم جازعانى تۋرالى ەشكىم ەشنارسە بىلمەيدى» دەپ حابارلايدى. رەسەيگە باعىنىشتى ءسىبىر ءوڭىرىندەگى جۇمباق جازۋ تۋرالى ەۋروپا قۇلاقتانىپ قالعان سوڭ, وعان ءمان بەرمەۋگە بولمادى. پەتر I 1717 جىلى د.گ. مەسسەرشميدتتى شاقىرىپ, ءسىبىردى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ ماقساتىمەن عىلىمي ەكسپەديتسيا شىعاردى. 1721-1722 جىلدارى جارتاستاعى, مۇسىنتاستاعى, قولا ايناداعى جازۋلاردىڭ بەدەرى سۋرەتكە سىزىلىپ, قاعاز بەتىنە كوشىرىلدى. جوعارى ەنەسەي جازۋلارىنىڭ نوبايى وسى كەزدە جيناقتالدى. ەكسپەديتسيا قۇرامىندا شۆەد اسكەرىنىڭ تۇتقىن كاپيتانى فيليپپ يوگانن تاببەرت (سترالەنبەرگ) تە بولعان ەدى. ول 1730 جىلى ستوكگولمنەن باستىرىپ شىعارعان «ەۋروپا مەن ازيانىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس بولىگى» اتتى ەڭبەگىندە اتالمىش جازۋدى سكانديناۆياداعى جارتاس جازۋلارىنا ۇقساستىعىنا يەك ارتىپ, «رۋنيكالىق جازۋ» دەپ اتادى. عىلىمدا وسى اتاۋ ورنىعىپ قالدى. 1818 جىلى گ.ي.سپاس- سكي ءوزىنىڭ «درەۆنوستي سيبيري» جۋرنالىندا جارتاس جازۋلارىنىڭ, وعان بەرىلگەن زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنىڭ لاتىن تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن جاريالادى. ابەل-رەميۋزا, گ.يۋ.كلاپروت سىندى شىعىستانۋشى عالىمدار تاقىرىپقا نازار اۋدارىپ, كوشپەلى تايپالار تۋرالى ءبىراز زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, دەشتى قىپشاق تاريحىنىڭ ءبىراز قاتپارىن قوپاردى. ابەل-رەميۋزا بۇل جازۋلاردى ءۇيسىن جازۋىنا, گ.يۋ.كلاپروت كونە قىرعىز جازۋىنا تاڭدى. ال ز.گ.بايەر كەلت مۇراسىنا جاتقىزدى. ازىرشە جيناقتالىپ, نازارعا ىلىككەنى ەنەسەي جازۋلارى ەدى. بۇل ءوڭىر ەجەلگى ۋگرو-فيندەردىڭ وتانى دەپ ەسەپتەلەتىن. سوندىقتان ەنەسەي مۇرالارىنا فين عالىمدارى تاراپىنان ايرىقشا ىقىلاس ءبىلدىرىلىپ, تولىق كۇيدە جيناقتالىپ باسپا بەتىن كورگەنىنە تاڭعالۋعا بولمايدى. قۇلپىتاس جازۋىنا ۇقساعان قىسقا جازۋلار وزگەلەردى ونشا قىزىقتىرا قويعان جوق. جارتاس جازۋىنا اۋەستىك وسىلاي قىزۋ باستالىپ, بىرتىندەپ سايابىر تاپتى.
1889 جىلى ن.م.يادرينتسەۆتىڭ ورحوننىڭ كوشو-تسايدام شۇراتىنان ءتورت قابىرعاسى تۇگەل قاشالعان ۇزاق ءماتىندى قوس ۇستىندى تابۋى اشىق-جارىقتا كۇن كۇركىرەگەننىڭ اسەرىنەن كەم بولمادى. اتاق شىعاراتىن ۇلى جاڭالىقتىڭ اۋجايىن اڭداعان عالىمدار موڭعولياعا ءجوڭكىلدى. رەسەي عىلىم اكادەمياسى ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شۇعىل ەكسپەديتسيا جاساقتادى. ءبىراق فين عالىمدارى ولاردىڭ الدىن وراپ كەتتى. اكسەل ولاي گەيكەل باسشىلىق ەتكەن ەكسپەديتسيا 1890 جىلدىڭ 15 مامىرىندا ورحوندا بولىپ, كوشو-تسايدام ەسكەرتكىشتەرىنىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, 1892 جىلى جارىققا شىعارىپ تا ۇلگەردى. فين ەكسپەديتسياسىنىڭ باستى تابىسى «كۇلتەگىن» ەسكەرتكىشىندەگى قىتاي ءماتىنىن وقۋ ەدى. ەكى عاسىردان بەرى تام-تۇمداپ جينالعانمەن, سىرىن اشپاعان جازۋ – تۇرىك قاعاندىعىنىڭ جازۋى ەكەنى, كوشو-تسايدام قوس ۇستىنى تۇرىك مەملەكەتىنىڭ قاعانى موجيليان مەن ونىڭ ءىنىسى كيۋە-دەلەگە (كۇلتەگىنگە) قويىلعانى جاريالاندى.
ىلە-شالا 1893 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا دات فيلولوگ-عالىمى ۆ.تومسون ورحون جازۋىنىڭ كىلتىن تاۋىپ, «ءتاڭىر» جانە «تۇرىك» ءسوزىن اجىراتىپ وقىعانىن دات اكادەمياسىنىڭ 15 جەلتوقسانىنداعى رەسمي ماجىلىسىندە جاريا ەتتى. بۇل كەزدە ۆ.ۆ.رادلوۆ تا وننان استام ءارىپتى اجىراتىپ ۇلگەرگەن-ءدى. الايدا, تۇرىك جازۋىنىڭ سىرىن اشۋ باقىتى وعان بۇيىرمادى.
عىلىم جولىنىڭ باستى قاعيداسى – وزىڭنەن بۇرىن ايتىلعان پىكىرلەردى اتتاپ وتپەي, ساراپتان وتكىزۋ, مويىندايتىنىن مويىنداپ قۇپتاۋ. ءبارىن ءبىر ءوزى اشىپ, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي بولۋ – عىلىمعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن شالاعايلاردىڭ ءىسى. وسى رەتتە ۆ.ۆ. رادلوۆتىڭ ونەگەسى سۇيسىنەرلىكتەي. ول تۇرىك رۋنيكاسىنىڭ سىرىن اشۋ باعىتىنداعى ىزدەنىسىن دوعارىپ, ۆ.تومسون ۇسىنعان ادىستەمەگە سۇيەنىپ, ورحون جازۋىن اۋدارۋعا كىرىستى. 1894 جىلى ول «ءبىلگە قاعان» مەن «كۇلتەگىن» ەسكەرتكىشىنىڭ ءماتىنىن نەمىس تىلىندە باستىرىپ, كونە تۇرىك جازۋىنىڭ العاش اۋدارۋشىلاردىڭ قاتارىنا ەندى. ال ونىڭ وسى اۋدارماعا بەرگەن تۇسىنىكتەرى – تۇرىك قاعاندىعى تۋرالى العاشقى كۇردەلى عىلىمي زەرتتەۋ بولدى. جالپى, ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ەجەلگى ادەبيەتىمىزدىڭ مارجاندارىنىڭ ءبىرى «قۇداتقۋ بىلىكتى» الەمگە العاش تانىستىرعان دا رادلوۆ. ال ون تومدىق «تۇركى تايپالارىنىڭ حالىق ادەبيەت ۇلگىلەرى» باعاسىز قۇندىلىق.
تۇرىك جازۋى توڭىرەگىندەگى ءسال باسەڭدەگەن ىزدەنىس ەكپىنى وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى قايتادان جانداندى. ول ماحمۇد قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگىنىڭ» تابىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەدى. ءتورت تومدىق سوزدىكتىڭ تىلدىك قورىنا سۇيەنىپ, ورحون-ەنەسەي بىتىكتاس جازۋلارىن قايتا اۋدارۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. بۇل ءىستى س.ە.مالوۆ جۇزەگە اسىردى. قازىرگى كەزەڭدە كوپشىلىك قولدانىسىنداعى وسى نۇسقا.
جالپى, ەلىمىزدە تۇرىكتانۋ ءىسى ەندى-ەندى عىلىمي نەگىزگە يەك ارتا باستادى دەسە بولعانداي. تۇرىك قاعاندىقتارىنىڭ تاريحى رەسمي وقۋلىقتاردان ورىن الىپ, جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلا باستادى. دەگەنمەن, بۇل تاقىرىپتا ءوزىمىز ەمەس, وزگە جۇرتتار قايرات كورسەتۋدە. 60 جىلدان استام «ءسىبىر ارحەولوگياسى» جىل سايىن جەر قوينىنان كونە جادىگەرلىكتەردىڭ بىردە ءبۇتىنىن, بىردە سىنىعىن تاۋىپ, «تۇرىك وركەنيەتىنىڭ» كوللەكتسيالارىن تولىقتىرا تۇسۋدە. «ەڭبەك كىمدىكى بولسا, ونبەك تە سونىكى» دەگەندەي, بىرەۋلەردىڭ ماڭداي تەرمەن تاپقانىنا تالاسۋ ورىندى بولا قويماس, ءتول وركەنيەتىمىزگە قاتىستى قازبا ايعاقتاردى قاعاز جۇزىندە بولسا دا تۇگەندەپ, تىزىمدەۋگە جەتىسە الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى. ىرگەدە وتىرىپ, تۇرىك اعايىنداردىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ۇلى قاعاندارىمىزدىڭ كەشەنىن قازۋ ىسىنە ارالاسا الماي قالعانىمىز دا بىزگە سىن.
كوك تۇرىكتەرى شەجىرەسى
قىتايدىڭ اۋلەتتىك جىلنامالارى «چجوۋشۋ» (چجوۋ پاتشالىعىنىڭ تاريحى, 557-581), «ءسۇيشۋدا» ء(سۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى, 581-618) كوك تۇرىكتەرىنىڭ اتا-بابا شەجىرەلەرى تۋرالى ءتورت دەرەك كەلتىرىلەدى. پاتشا سارايىنىڭ جىلناماشىلارى ولاردى ۇزبەي قاتىناپ تۇرعان تۇرىك ەلشىلەرىنىڭ اۋزىنان جازىپ السا كەرەك. ءار اۋىزدان ءار كەزدە جازىلعانى دا بايقالادى. مۇنىڭ سىرتىندا تۇرىكتەردىڭ ەجەلگى شەجىرەلىك زاماندارىنا سىلتەيتىن تەرحين, ونگين بىتىكتاس جازۋلارى مەن «التىن ءمۇيىزدى اق بۇعى» اڭىزى دا بار. مىنە, وسىلاردىڭ باسىن قوسىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە ءبىرشاما ناقتىلى بۇمىن, ىستەمي قاعاندار كەزەڭىنە دەيىنگى كوك تۇرىكتەرىنىڭ باعزى زامانداردا باستان كەشكەن «قاراڭعى داۋىرلەرىنە» جارىق ساۋلە تۇسكەندەي بولادى.
قىتايدىڭ اۋلەتتىك جىلنامالارىنداعى ءتورت شەجىرەنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى دا, ۇقسامايتىنى دا بار. ولار كوك تۇرىكتەرىنىڭ تاريح بەل-بەلەستەرىندە ءجۇرىپ وتكەن بۇرالاڭ جولدارى مەن قيلى-قيلى تاعدىرىنىڭ جاڭعىرىعى ەكەنى داۋسىز. وسى شەجىرەلەردىڭ ەڭ ەجەلگىسى «عارىپ بالا مەن ءبورى-انا» حيكاياسى.
ا) «عارىپ بالا مەن ءبورى انا» ء(بىرىنشى نۇسقا).
«...ولاردىڭ ارعى اتا-بابالارى سيحايدىڭ جوعارعى جاعىندا مەملەكەت قۇرعان, كەيىن ونى كورشى مەملەكەت جويىپ, ادامدارىن كارى-جاس دەمەي تۇگەل قىرىپ تاستاعان. ءسويتىپ (كورشى ەل اسكەرلەرى) ءبىر ۇل بالاعا كەلگەندە, ونى ولتىرمەي, اياق-قولىن كەسىپ, ۇلكەن ءبىر سازعا اپارىپ تاستايدى. سوندا ءبىر قانشىق قاسقىر الگى بالاعا ۇنەمى ەت اپارىپ بەرىپ تۇرعان ەكەن. بالا سول ەتتى قورەك ەتىپ امان قالادى. كەيىن ول بالا قاسقىرمەن قوسىلىپ, قاسقىر بۋاز بولادى. كورشى مەملەكەتتەگىلەر تاعى دا ادام جىبەرىپ, الگى بالانى ءولتىرگەندە قاسقىر بالانىڭ قاسىندا ەكەن. ولار قاسقىردى ءولتىرمەكشى بولادى, بىراق قاسقىر قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن قاس-قاعىمدا تەڭىزدىڭ شىعىس جاعىنا ءوتىپ, ءبىر تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ كەتەدى. ول تاۋ گاوچاننىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا ەكەن, تاۋدىڭ ەتەگىندە ءبىر ءۇڭگىر بولىپتى, قاسقىر سول ۇڭگىرگە كىرسە, ۇڭگىر ىشىنەن اۋماعى 200 ليدەن استام, ءشوبى شۇيگىن جازىققا تاپ بولادى. كەيىن كەلە قاسقىر 10 ۇل تاۋىپتى, سونىڭ بىرەۋىنىڭ ەسىمى كەيىن اۋلەت اتىنا اينالعان اشينا ەكەن, ول ۇلداردىڭ ىشىندەگى ەڭ اقىلدىسى بولعاندىقتان, ەل بيلەۋشىسى بولادى. ول وردا ەسىگىنە ءبورىنىڭ باسى سالىنعان تۋ تىگىپ قويادى – بۇل ونىڭ ءوز تەگىن ۇمىتپايتىنىن بىلدىرگەنى ەكەن.
كەيىن اسيان-شە ەسىمدى ادام ەل-جۇرتىن باستاپ الگى ۇڭگىردەن شىعىپتى. جانە (سودان باستاپ) ۇرپاقتار بويى جۋجۋلارعا باعىنىشتى» (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى, الماتى, 2006. IV توم. «ءسۇيشۋ» 84 يزيۋان, «تۋتسزيۋە بايانى»).
بۇل شەجىرەلىك اڭىز «ءسۇيشۋ» ء(سۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى) جىلناماسىنان. ەڭبەكتى تان يمپەرياسى تۇسىندا, اتالمىش پاتشالىقتىڭ ساراي قالامگەرى ۆەي چجەن (580-646 ج.ج.) 636 جىلى تامامداعان. كىتاپ 581-618 جىلدار ارالىعىندا سولتۇستىك قىتاي جەرىندە قۇرىلعان ءسۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحىن بايان ەتەدى. تۇرىك قاعاندىعى العاشىندا ولارمەن جاۋ بولىپ, ەكى ارا ەگەستى مايدان دالاسىندا كەسكىلەسكەن ۇرىستاردى شەشتى, كەيىن تان اۋلەتى بەل الىپ, بيلىكتى قانجىعاعا بايلاي باستاعاندا, تۇرىكتەر ءسۇي اۋلەتىنە بولىستى. تاندىقتار ءبىرجولا جەڭىپ شىققاندا, ءسۇي اۋلەتىنىڭ جاقسى-جايساڭدارى تۇرىكتەرگە قاشىپ, قاعاندىقتىڭ ساراي ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋشىلەر كوز الدارىندا قالىپتاسقان قاعاندىقتىڭ بۇگىنىنەن دە, وتكەن-كەتكەن اڭىزدى تاريحى – شەجىرەسىنەن دە اجەپتاۋىر قۇلاعدار بولعاندىعى كۇمانسىز.
ەندى سىباي كورشى قىتايمەن بىردە ءتاتتى, بىردە اششى قارىم-قاتىناستار اياسىندا ىرگە كوتەرىپ, قالىپتاسقان تۇرىك تاريحىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن بولمايدى. 386 جىلى ىرگە كوتەرگەن تابعاشتاردىڭ (توبا) ۆەي مەملەكەتى 531 جىلى ەكىگە ءبولىندى – ءبىرى شىعىس ۆەي, ەكىنشىسى باتىس ۆەي بولىپ. شىعىس ۆەي لوياندى, باتىس ۆەي چاناندى استانا ەتتى. 550 جىلى شىعىس ۆەي – مەملەكەت اتىن بەي تسيگە وزگەرتتى. 557 جىلى باتىس ۆەيدىڭ تىزگىنىنە قىتايلانعان سەنبي ۇرپاعى كەلىپ, «بەي-چجوۋ» اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. (ل.ن.گۋميلەۆ درەۆنيە تيۋركي. م, 1993).تۇرىك قاعاندىعىن 571-581 جىلدار ارالىعىندا بيلەگەن تاسپار قاعاننىڭ: «وڭتۇستىكتەگى ەكى ۇلىم ماعان ۇنەمى وسىلاي ادالدىقپەن باعىنىشتىلىق قىلسا, مەن كەدەيلەنەمىن دەپ الاڭدامايمىن» دەگەندە (سوندا), وسى ەكى مەملەكەتتى اتاعان. ولار كىرىپتارلىق جاعدايدا بولىپ, تۇرىكتەرگە ۇزبەي سالىق تولەپ تۇرادى. بەي-چجوۋ پاتشالىعى نەمەسە چجوۋ اۋلەتىنىڭ ءومىرى ۇزاق بولمادى, 557-581 جىلدار ارالىعىندا عانا بيلىك جۇرگىزدى. ولاردى ءسۇي اۋلەتى كەتىردى. ءسۇي اۋلەتى 581-618 جىلدار ارالىعىندا بيلەدى. 618 جىلى ولاردى تاقتان كەتىرگەن تان اۋلەتى وزىنە دەيىن بيلەگەن چجوۋ اۋلەتىنىڭ دە, ءسۇي اۋلەتىنىڭ دە 636 جىلى جىلناماسىن جازىپ ءبىتىردى. «چجوۋشۋ» جىلناماسىندا تۇرىك تاريحىنا اجەپتاۋىر ورىن بەرگەن. جوعارىداعى شەجىرەگە ۇقساس بايان بۇل جازبادان دا كورىنىس تابادى.
ءا) عارىپ بالا مەن ءبورى-انا بايانى (ەكىنشى نۇسقا).
«تۋتسزيۋە (تۇرىك ءا.س.) – سيۋننۋلاردىڭ وزگە ءبىر ءتۇرى بولاتىن, (بيلەۋشى) اۋلەتى اشينا دەپ اتالادى, ولار ءوز الدىنا ءبىر قاۋىم تايپا بولىپ قالىپتاستى. كەيىن كەلە ولاردى كورشىلەس مەملەكەت كۇيرەتىپ, ەلى تۇگەلدەي قىرىلعان. سول سوعىستا جاسى ونعا ەندى تولعان جاس بالانى جاۋ اسكەرى ولتىرمەي, ەكى اياعىن كەسىپ, كوك ءشوپتىڭ ۇستىنە تاستاپ كەتەدى. سوندا ءبىر قانشىق قاسقىر ەت اكەلىپ, الگى بالانى اسىراپ-باعىپتى. بالا ەرجەتكەن سوڭ قاسقىرمەن قوسىلىپ, قاسقىر بۋاز بولادى. بالانىڭ ءالى ءتىرى ەكەنىن ەستىگەن جاۋ ەلىنىڭ ەلباسشىسى تاعى دا ادام جىبەرىپ, بالانى ولتىرمەك بولادى. جىبەرگەن ادامى بالانىڭ جانىنداعى قاسقىردى كورىپ, ونى دا ولتىرمەك بولعاندا, قاسقىر قاشىپ, گاوچان مەملەكەتىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تاۋعا شىعىپ كەتەدى. تاۋدا ۇڭگىر بولىپتى, ۇڭگىر ءىشى اۋماعى بىرنەشە ءجۇز لي كەلەتىن, ءتورت جاعى تاۋمەن قورشالعان جازىق ەكەن. قاسقىر سول ۇڭگىرگە جاسىرىنىپ, ون ۇل تاۋىپتى. ون بالا ەرجەتە كەلە سىرتتان ايەل الىپ, ولاردان ۇرپاق تاراپتى. كەيىن ون بالانىڭ ۇرپاقتارى ءبىر-ءبىر اۋلەت بولىپ قالىپتاسادى, اشينا – سول اۋلەتتىڭ بىرەۋى. ولاردىڭ ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ, جۇزدەگەن تۇتىنگە دەيىن جەتەدى. وسىلايشا بىرنەشە ۇرپاقتان كەيىن ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى الگى ۇڭگىردەن شىعىپ, جۋجۋلارعا باعىنىپ, تسزينشان تاۋىنىڭ كۇنگەي جاعىن مەكەندەپ, جۋجۋلاردىڭ تەمىرشىسى بولادى. تسزينشان تاۋى دۋلىعاعا ۇقسايدى, ولار دۋلىعانى «تۋتسزيۋە» دەيدى, سوندىقتان ولار وزدەرىن دە «تۋتسزيۋە» دەپ اتاپ كەتكەن».
«چجوۋشۋ» بايانى «ءسۇيشۋ» بايانىنا وتە ۇقساس ەكەنى كوپە-كورنەۋ. اتالمىش ەكى تاريح تا 636 جىلى تان پاتشالىعىنىڭ سارايىندا جازىلىپ بىتكەن. «ءسۇيشۋدىڭ» اۆتورى ۆەي چجەن (580-646), «چجوۋشۋدىڭ» اۆتورى لينحۋ دەفەن (583-666). ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن كوشىرۋ دە, بولماسا ءبىر بۇلاقتى پايدالانۋى دا مۇمكىن.
ەندى جوعارىداعى بايانداردى تاريحي دەرەكتەر اياسىندا ساراپتاپ كورەلىك. ءبىرىنشى نۇسقادا ماڭىزدى ەكى جاعراپيالىق اتاۋدىڭ اتى اتالعان: ءبىرى – كوك تۇرىكتەرىنىڭ العاشقى مەملەكەتى ىرگە كوتەرگەن سيحاي تەڭىزى, ەكىنشىسى – جاۋ ويرانىنان قاشىپ كەلىپ, باس ساۋعالاعان گاوچان مەملەكەتىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى تاۋ ۇڭگىرى. «سيحاي تەڭىزىنىڭ» اۋدارما بالاماسى «باتىس تەڭىزى». تۇرىك تاريحىن ءوندىرە زەرتتەۋشى قالامگەر ق.سالعارا ۇلى: «ال باتىس تەڭىزىمىز» ناقتى ۇعىمىندا تەڭىز ەمەس, كادىمگى قۇم دالا, كونە قىتايلار گوبيدى «سيحەي («سي» – باتىس, «حەي» – تەڭىز) دەپ اتاعان» سىندى تۇجىرىمعا يەك ارتادى. «قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرىنىڭ» IV تومىن قىتاي تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارىپ, عىلىمي تۇسىنىك جازعان ب.ەجەنحان ۇلى مەن ج.وشان بۇل ورايدا تومەنگىدەي پايىمداۋلار جاسايدى: «سيحاي – «باتىس تەڭىز» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن بۇل اتاۋ ەجەلگى «شان حاي تسزين» كىتابىندا كەزدەسەدى. كەيىن كەلە قىتايلار بۇل اتاۋمەن قىتايدان باتىسقا قارايلى جەرلەردەگى ءارتۇرلى كول, تەڭىزدەردى اتاعان...دەگەنمەن, كەيبىر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كونە قىتاي دەرەكتەرىندەگى سيحاي كوبىنەسە كاسپي تەڭىزىن مەڭزەيدى» (سوندا). ال ن.يا.بيچۋرين (ياكينف) بولسا: «كاسپي تەڭىزى كوبىنە-كوپ تسينحاي اتىمەن بەلگىلى» دەپ تۇيىندەيدى (ن.يا.بي چۋرين (ياكينف). سرەدنيايا ازيا ي ۆوستوچنىي تۋركەستان. الماتى, 1997).
سوڭعى تۇجىرىمداردىڭ سالماعى باسىم كورىنەدى. ەندەشە, كوك تۇرىكتەرىنىڭ ەسىندە ساقتالعان بايىرعى وتانى كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرىستىك ءوڭىرى بولعان. شىنىنا كەلگەندە, اتالمىش بايانداردا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ تۇرعان جاعراپيالىق اتاۋلار ەمەس, ءبورى-انا بەينەسى. شەجىرەدە ءبورى-انانىڭ كوك تۇرىكتەرىنە توتەم بولۋ كەزەڭى ساۋلەلەنگەن. باياننىڭ باستى استارى وسىندا.
وكىنىشكە قاراي, اۋدارماشىلار ءبورى-انانى قاسقىر, قانشىق قاسقىر دەپ قاتە اۋدارعان. ەسكىلىككە قۇلاعى تۇرىك, التىننىڭ سىنىعىنداي ماحامبەت ءبورى مەن قاسقىردىڭ اشىق جانە تۇسپالدى ماعىنالارىن انىق اجىراتادى. ول ءوزىن تەك قانا بورىگە تەڭەيدى:
مەن, مەن ەدىم, مەن ەدىم,
مەن نارىندا جۇرگەندە
ەڭىرەپ جۇرگەن ەر ەدىم.
يساتايدىڭ بارىندا
ەكى تارلان ءبورى ەدىم.
تۇلكىدەيىن ءتۇن قاتىپ,
بورىدەيىن جول تارتىپ,
جاۋىرىنىنا مۇز قاتىپ,
جالاۋلى نايزا قولعا الىپ,
جاۋ توقتاتار كۇن قايدا؟ – دەسە,
ال جاڭگىردى لاعنەتتەگەندە:
حان ەمەسسىڭ قاسقىرسىڭ,
قارا الباستى باسقىرسىڭ – دەپ بەتكە ۇرعانداي بولادى. ماحامبەت «ەكى تارلان ءبورى ەدىم» دەگەندە, تارلان ءسوزىن ءبورىنىڭ انىقتاۋىشى ماعىناسىندا قولدانسا, «تاي جەگەن تارلان مەن ەدىم» تىركەسىندە تارلان ءسوزىن ءبورىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە قولدانادى. ال ەندەشە:
تاۋدان مۇنارتىپ ۇشقان تارلانىم,
ساعان ۇسىنسام, قولىم جەتەر مە؟
ارىزىم ايتسام, وتەر مە؟
ارىستانىم, كوپ بولدى-اۋ
ساعان دا مەنىڭ ارمانىم! – سىندى ماحامبەت تولعاۋىنداعى «تاۋدان مۇنارتىپ ۇشقان تارلاندى» تاۋدىڭ تاعى قۇسى دەپ تۇسىنىك بەرىپ, ورىسشاعا «ورەل» دەپ اۋدارۋىمىز قالاي؟ اسىلى, ءبىر ءنارسەنى دۇرىس ۇقپاي, شاتىستىرىپ العان سياقتىمىز. وسى ورايدا ەجەلگى «وعىزنامە» داستانى كومەككە قول ۇشىن سوزاتىنداي. وندا جول تاپپاي تىعىرىققا تىرەلگەن وعىز قاعان قاۋىمىنا ءجون سىلتەيتىن كوك ءبورى بار. ول بىردە مۇزارت تاۋدىڭ مۇنارلى بيىگىنەن, ەكىنشىدەن اسپانداعى الا-شولا بۇلتتىڭ اراسىنان ەلەس بەرەدى. ونىڭ بۇلت اراسىنان كورىنۋى – ۇشاتىن قاناتتى ءبورى, ياكي ءتاڭىر ءبورىسى بولعانىنىڭ ايعاعى. ەندەشە, ماحامبەت تولعاۋىنداعى تاۋدان مۇنارتىپ ۇققان تارلان تاعى تارعىل قۇس ەمەس, ءتاڭىر ءبورىسى بولعانى. ماحامبەت اقبۇلاق سوعىسىندا شەيىت كەتكەن اعاسىن «اسپان بورىسىنە» تەڭەپ, تىلدەسىپ, ءىش قۇساسىن تارقاتپاق بولعان. تاۋدىڭ تارعىل قۇسىنا مۇڭىن شاعىپ جىلاعانداي ماحامبەتكە نە كورىندى.
انەس ساراي.
(جالعاسى بار)
«كۇلتەگىن» جانە «بىلگە قاعان» بىتىكتاس جازۋىندا تۇرىكتەر وزدەرىن «كوك تۇرىكتەر» دەپ اتادى. مۇنداعى «كوك» تۇستىك ماعىنانى ەمەس, كوسموستىق – اسپان ماعىناسىن بىلدىرەدى. سوندىقتان «كوك تۇرىكتەر» دەپ ەمەس, «كوك تۇرىكتەرى» دەپ جازىپ, «اسپان تۇرىكتەرى» دەپ ۇققانىمىز ءجون. ولار بيلەۋشىلەرىن «قاعان» دەپ اتادى. قاعان – «حانداردىڭ حانى», ياكي يمپەراتور دەگەندىك. سوندىقتان قاعاندىقتىڭ بالاماسى يمپەريا بولماق.
التايدا, دۋلىعالى شوقىنىڭ ىرگەسىندە, جاتقا كىرىپتار بولىپ, 100 جىلداي كەن قازىپ, تەمىر وندىرگەن اشينا تۇرىكتەرى 552 جىلى توبەلەرىندە اڭگىر-تاياق ويناتقان جۋجانداردى تالقانداپ, كوشپەلى دالا بيلىگىنە تالاستى جاڭا جۇرت تاريح ەسىگىن تەۋىپ اشىپ, تايپالىق كوسەمدەرى جابعۋ بۇمىندى «ەل قاعان» جاريالادى. دەسە دەگەندەي, نامىس قۇرساعىندا بۋلىعىپ جەتىلگەن تۇرىكتەردىڭ شىرقاۋى تاڭعالارلىقتاي بولدى. بار-جوعى ون-ون بەس جىلدىڭ اۋماعىندا شىعىسى سارىتەڭىز, باتىسى قاراتەڭىز, تۇستىگى حۋانحە, ءامۋداريا, تەرىستىگى مۇزدى مۇحيتقا تىرەلگەن, الىس-جاقىندى قامىستاي قالتىراتقان ۇلى دەرجاۆاعا اينالدى. اشينا تۇرىكتەرىنىڭ بيلىگى ۇزدىك-سوزدىعىمەن 150 جىلعا سوزىلدى. ال اتالمىش اۋلەت سالىپ بەرگەن سارا جول, ءوز ۇرپاعىنىڭ جانى مەن قانىنا قۇيىپ بەرگەن ءورشىل رۋحاني قۋات 700 جىلعا سارقىلماي جەتىپ, موڭعول داۋىرىنە يەك ارتتى. وسى جەتى ءجۇز جىلدا ءار تىلدە سويلەيتىن تۇرىك قاۋىمدارىنىڭ ءتىلى ورتاقتاندى. «ساحارادا قىر حالىقتارىنا جاتاتىن جومىلداردىڭ ءتىلى بولەك ءبىر ءتىل بولىپ, ولار تۇرىكشە دە بەك جاقسى بىلەدى. قاي, ياباقۋ, تاتار, باسمىل تايپالارى دا سولاي. ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وزىنە ءتان ءتىلى بار, سونىمەن بىرگە تۇرىكشەنى دە جاقسى بىلەدى» دەپ ماحمۋد قاشقاري تاريحي شىندىقتىڭ ءبىر كەزەڭىنەن انىق حابار بەرەدى (م.قاشقاري. تۇرىك سوزدىگى. الماتى, 1997. توم I.). وسى كەزەڭدە حينعان جوتاسىنان باتىستاعى بۇلعار تاۋىنا دەيىنگى قۇس قاناتى تالار ۇلان-عايىر جالپاق ءوڭىر جۇرتى تۇرىكتەنۋ پروتسەسىن باستان وتكەردى. حوتان-ساق ءتىلدى شىعىس تۇركىستاننىڭ قامال قالالارىنىڭ تۇرعىندارى, پارسى ءتىلدى سارمات, الان, البان, ابار, سۋار, سوعداقتار, قيدان ءتىلدى قاي, تاتار, تاتابىلار, ۋگور ءتىلدى ماجار, زيريان, ءسىبىر, شوران, شورتان تايپالارى تۇگەل تۇركىلەندى. تۇرىك ءتىلى الەمنىڭ بەلدى ءتىلىنىڭ بىرىنە اينالدى. قىپشاق – لاتىن, قىپشاق – اراب, قىپشاق – ارميان سوزدىكتەرىنىڭ ءدۇنيەگە كەلۋى استارىندا وسىنداي سىر بار.
بابالارىمىز ءتول الىپپە ويلاپ تاۋىپ, ءوزدەرىنىڭ باستان كەشكەن تاريحى مەن كەيىنگى ۇرپاققا ارنالعان وسيەت سوزدەرىن تاس بەتىنە قاشاپ جازدى. «تىزەلىنى بۇكتىردىك, باستىنى جۇگىندىردىك»... «بەك ۇل ۇرپاعىڭ قۇل بولدى, س ۇلىك قىز ۇرپاعىڭ كۇڭ بولدى»... «تۇرىك حالقى ءۇشىن ءتۇن ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم»... «ءولىمشى حالىقتى ءتىرىلتتىم. جالاڭاش حالىقتى توندى قىلدىم. شىعاي حالىقتى باي قىلدىم. از حالىقتى كوپ قىلدىم». ءتول جۇرتى ءۇشىن شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن قاعاننىڭ جان ايعايى شىرت ۇيقىڭنان شوشىتىپ وياتقانداي. بابالارىمىز جازىپ قالدىرعان «تاس كىتاپ» بويتۇمارداي كوز جازباس, بوياۋى وڭىپ, قادىرى كەمىمەس قۇندىلارىمىزدىڭ قۇندىسى. بابالارىمىزدىڭ جارتاسقا قاشاپ سالعان سۋرەتتەرى دە وزگە جۇرتتاردا كەزدەسپەيتىن, بالاماسى جوق, تۇرىك الەمىنە عانا ءتان ءتولتۋما ونەر. ول دا سۋرەتپەن شەجىرەلەنگەن تۇرىك ءومىرىنىڭ ءبىر عاجاپ ايناسى.
تۇرىك قاعاندىقتارى كەزىندە تاڭىرلىك ءدىننىڭ كوسەگەسى كوگەرىپ, شىرقاپ دامىعانىنا دا زاتتىق دالەلدەر جەتىپ ارتىلادى. قاعانداردىڭ كەشەندەرىندە تاڭىرلىك ءدىننىڭ ءجون-جورالارىن اتقاراتىن بارىق (حرام) بولعان. بىتىكتاستار سول بارىقتىڭ ىشىنە تىگىلگەن. قىتاي جىلنامالارىنىڭ «ءشوپتىڭ شۇيگىنىن, سۋدىڭ تۇنىعىن ىزدەپ, ۇنەمى كوشىپ-قونادى» دەگەنىنە قاراپ, ولاردى ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بىلەر قاڭباققا بالاپ سويلەۋ ۋاقىتى وتكەن شالاعاي تۇسىنىك. قازىر موڭعوليا توپىراعىنان ىرگەسىن تۇرىكتەر قالاعان 17 قالانىڭ, ەكى مۇنارالى بەرىشتىڭ (باستيوننىڭ) ورنى بەلگىلى بوپ وتىر (ل.ر.كىزىلاسوۆ. گورودسكايا تسيۆيليزاتسيا سرەدنەي ي سەۆەرنوي ازي» م, 2006). 682 جىلمەن تاڭبالانعان قىتاي تاريحي جازبالارىندا تۇرىكتەردىڭ حەيشاچەن (قاراقۇم) قالاسىن تۇرعىزعانى تۋرالى مالىمەت بار. شىعىس تۇركىستانداعى بەسبالىق, تۇرپان, قۇشار قالالارى دا وسى تۇرىكتەردىڭ اتا قونىس, باسپانا مەكەندەرى. ال كارل بايپاقوۆ بولسا, وسى تۇرىك داۋىرىندە قازاقستان توپىراعىندا ءجۇزدەن استام قالا, ىرگەلى ەلدى مەكەن بولعانىنا زاتتىق ايعاقتاردى الدىڭا تارتادى. دەمەك, ءتۇرىكتەر قىسى-جازى, جىل ون ەكى اي مال سوڭىنان ماڭىعان جۇرت دەگەن تۇسىنىككە وزگەرىس ەنگىزەتىن كەز كەلدى. وزگە جۇرتتىڭ قۇلاعىنا وعاش قىستاۋ-جايلاۋ دەگەن ماۋسىمدىق تۇرمىس سالتى وسى تۇستا كورىنىس تابادى. ءوز جۇرتىنىڭ جىلى وڭتۇستىك وڭىرلەرىن قىستاۋعا اينالدىرعان تۇرىكتەر قار كەتىپ, كۇن جىلىنىسىمەن تەرىستىككە جىلجيدى, كۇزدە كەرى قايتىپ, قالالاردىڭ ءتوڭىرەگىندەگى قىستاقتارعا جايعاسادى. ءوستىپ – تۇرىكتەر – «ماڭگى كوكتەم» اياسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ماقسات تۇتقان حالىق . بۇل عىلىمي تۇرعىدان «جارتىلاي كوشپەلى» تۇرمىس-سالتىنا جاتادى.
الەمدىك عىلىم وركەنيەت شارتتارى دەپ: ءتول جازۋى بولۋدى, قالا سالۋ مەن مونۋمەنتتى ءمۇسىن ونەرىن ايتادى. تۇرىكتەردە مۇنىڭ ءبارى بولدى, ونىڭ سىرتىندا تاڭىرلىك ءدىن, جارتاس گرافيكاسى قاعيدالارىن قالىپتاپ, حI عاسىردا ءتول گرامماتيكاسىن نەگىزدەپ, «تۇرىك سوزدىگى», «قۇداتقۋ بىلىك» سىندى ەتيكا-فيلوسوفيالىق تراكتاتىن جازدى. مىنە, وسى جورالار اياسىندا «تۇرىك ءوركەنيەتى» تەرمينى قالىپتاسىپ, الەمگە مويىندالدى.
تۇرىك جازۋى مەن تاريحىن زەرتتەۋگە الەمنىڭ ۇلى تۇرىكتانۋشىلارى مەن سينولوگتارىنىڭ ات سالىسقانىن ماقتانىشپەن اتاعاننىڭ ارتىقتىعى جوق. اتى-زاتى بەلگىسىز, جۇمباق جارتاس جازۋلارى تۋرالى مالىمەت ن.گ.سپافاري جازبالارىندا كەزدەسەدى. ول 1675 جىلى قىتايعا ورىس ەلشىلىگىن باستاپ بارىپ, 1678 جىلى توبولسكىدەن قىتاي شەكاراسىنا دەيىنگى كورگەن-بىلگەنىن حاتقا تۇسىرەدى. «ەنەسەيدىڭ ۇلكەن قۇلاماسىنا جەتەر-جەتپەستە قۇز جارتاس بار. وسى جارتاسقا بەلگىسىز جازۋ قاشالعان, جازۋ اراسىندا كرەست بەلگىلەرى, قولىنا اساتاياق ۇستاعان ادام بەينەلەرى دە بار...وندا نە جازىلعانىن, كىم جازعانىن ەشكىم بىلمەيدى» دەپ باياندايدى ن.گ.سپافاري. نيدەرلان ەلشىلىگى قۇرامىندا رەسەيدە بولىپ قايتقان ن.ك.ۆيتسەن (1641-1717) 1692 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگىندە: «ۆەرحنەتۋرە ماڭىنداعى جارتاستا بىرنەشە سۋرەت جانە ارىپتەرى بەيتانىس جازۋ بار. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كارىقۇلاقتارى ولاردىڭ 100 جىلدان استام ۋاقىت تۇرعانىن ايتادى. بىراق قاشان, كىم جازعانى تۋرالى ەشكىم ەشنارسە بىلمەيدى» دەپ حابارلايدى. رەسەيگە باعىنىشتى ءسىبىر ءوڭىرىندەگى جۇمباق جازۋ تۋرالى ەۋروپا قۇلاقتانىپ قالعان سوڭ, وعان ءمان بەرمەۋگە بولمادى. پەتر I 1717 جىلى د.گ. مەسسەرشميدتتى شاقىرىپ, ءسىبىردى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ ماقساتىمەن عىلىمي ەكسپەديتسيا شىعاردى. 1721-1722 جىلدارى جارتاستاعى, مۇسىنتاستاعى, قولا ايناداعى جازۋلاردىڭ بەدەرى سۋرەتكە سىزىلىپ, قاعاز بەتىنە كوشىرىلدى. جوعارى ەنەسەي جازۋلارىنىڭ نوبايى وسى كەزدە جيناقتالدى. ەكسپەديتسيا قۇرامىندا شۆەد اسكەرىنىڭ تۇتقىن كاپيتانى فيليپپ يوگانن تاببەرت (سترالەنبەرگ) تە بولعان ەدى. ول 1730 جىلى ستوكگولمنەن باستىرىپ شىعارعان «ەۋروپا مەن ازيانىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس بولىگى» اتتى ەڭبەگىندە اتالمىش جازۋدى سكانديناۆياداعى جارتاس جازۋلارىنا ۇقساستىعىنا يەك ارتىپ, «رۋنيكالىق جازۋ» دەپ اتادى. عىلىمدا وسى اتاۋ ورنىعىپ قالدى. 1818 جىلى گ.ي.سپاس- سكي ءوزىنىڭ «درەۆنوستي سيبيري» جۋرنالىندا جارتاس جازۋلارىنىڭ, وعان بەرىلگەن زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنىڭ لاتىن تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن جاريالادى. ابەل-رەميۋزا, گ.يۋ.كلاپروت سىندى شىعىستانۋشى عالىمدار تاقىرىپقا نازار اۋدارىپ, كوشپەلى تايپالار تۋرالى ءبىراز زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, دەشتى قىپشاق تاريحىنىڭ ءبىراز قاتپارىن قوپاردى. ابەل-رەميۋزا بۇل جازۋلاردى ءۇيسىن جازۋىنا, گ.يۋ.كلاپروت كونە قىرعىز جازۋىنا تاڭدى. ال ز.گ.بايەر كەلت مۇراسىنا جاتقىزدى. ازىرشە جيناقتالىپ, نازارعا ىلىككەنى ەنەسەي جازۋلارى ەدى. بۇل ءوڭىر ەجەلگى ۋگرو-فيندەردىڭ وتانى دەپ ەسەپتەلەتىن. سوندىقتان ەنەسەي مۇرالارىنا فين عالىمدارى تاراپىنان ايرىقشا ىقىلاس ءبىلدىرىلىپ, تولىق كۇيدە جيناقتالىپ باسپا بەتىن كورگەنىنە تاڭعالۋعا بولمايدى. قۇلپىتاس جازۋىنا ۇقساعان قىسقا جازۋلار وزگەلەردى ونشا قىزىقتىرا قويعان جوق. جارتاس جازۋىنا اۋەستىك وسىلاي قىزۋ باستالىپ, بىرتىندەپ سايابىر تاپتى.
1889 جىلى ن.م.يادرينتسەۆتىڭ ورحوننىڭ كوشو-تسايدام شۇراتىنان ءتورت قابىرعاسى تۇگەل قاشالعان ۇزاق ءماتىندى قوس ۇستىندى تابۋى اشىق-جارىقتا كۇن كۇركىرەگەننىڭ اسەرىنەن كەم بولمادى. اتاق شىعاراتىن ۇلى جاڭالىقتىڭ اۋجايىن اڭداعان عالىمدار موڭعولياعا ءجوڭكىلدى. رەسەي عىلىم اكادەمياسى ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شۇعىل ەكسپەديتسيا جاساقتادى. ءبىراق فين عالىمدارى ولاردىڭ الدىن وراپ كەتتى. اكسەل ولاي گەيكەل باسشىلىق ەتكەن ەكسپەديتسيا 1890 جىلدىڭ 15 مامىرىندا ورحوندا بولىپ, كوشو-تسايدام ەسكەرتكىشتەرىنىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, 1892 جىلى جارىققا شىعارىپ تا ۇلگەردى. فين ەكسپەديتسياسىنىڭ باستى تابىسى «كۇلتەگىن» ەسكەرتكىشىندەگى قىتاي ءماتىنىن وقۋ ەدى. ەكى عاسىردان بەرى تام-تۇمداپ جينالعانمەن, سىرىن اشپاعان جازۋ – تۇرىك قاعاندىعىنىڭ جازۋى ەكەنى, كوشو-تسايدام قوس ۇستىنى تۇرىك مەملەكەتىنىڭ قاعانى موجيليان مەن ونىڭ ءىنىسى كيۋە-دەلەگە (كۇلتەگىنگە) قويىلعانى جاريالاندى.
ىلە-شالا 1893 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا دات فيلولوگ-عالىمى ۆ.تومسون ورحون جازۋىنىڭ كىلتىن تاۋىپ, «ءتاڭىر» جانە «تۇرىك» ءسوزىن اجىراتىپ وقىعانىن دات اكادەمياسىنىڭ 15 جەلتوقسانىنداعى رەسمي ماجىلىسىندە جاريا ەتتى. بۇل كەزدە ۆ.ۆ.رادلوۆ تا وننان استام ءارىپتى اجىراتىپ ۇلگەرگەن-ءدى. الايدا, تۇرىك جازۋىنىڭ سىرىن اشۋ باقىتى وعان بۇيىرمادى.
عىلىم جولىنىڭ باستى قاعيداسى – وزىڭنەن بۇرىن ايتىلعان پىكىرلەردى اتتاپ وتپەي, ساراپتان وتكىزۋ, مويىندايتىنىن مويىنداپ قۇپتاۋ. ءبارىن ءبىر ءوزى اشىپ, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي بولۋ – عىلىمعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن شالاعايلاردىڭ ءىسى. وسى رەتتە ۆ.ۆ. رادلوۆتىڭ ونەگەسى سۇيسىنەرلىكتەي. ول تۇرىك رۋنيكاسىنىڭ سىرىن اشۋ باعىتىنداعى ىزدەنىسىن دوعارىپ, ۆ.تومسون ۇسىنعان ادىستەمەگە سۇيەنىپ, ورحون جازۋىن اۋدارۋعا كىرىستى. 1894 جىلى ول «ءبىلگە قاعان» مەن «كۇلتەگىن» ەسكەرتكىشىنىڭ ءماتىنىن نەمىس تىلىندە باستىرىپ, كونە تۇرىك جازۋىنىڭ العاش اۋدارۋشىلاردىڭ قاتارىنا ەندى. ال ونىڭ وسى اۋدارماعا بەرگەن تۇسىنىكتەرى – تۇرىك قاعاندىعى تۋرالى العاشقى كۇردەلى عىلىمي زەرتتەۋ بولدى. جالپى, ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ەجەلگى ادەبيەتىمىزدىڭ مارجاندارىنىڭ ءبىرى «قۇداتقۋ بىلىكتى» الەمگە العاش تانىستىرعان دا رادلوۆ. ال ون تومدىق «تۇركى تايپالارىنىڭ حالىق ادەبيەت ۇلگىلەرى» باعاسىز قۇندىلىق.
تۇرىك جازۋى توڭىرەگىندەگى ءسال باسەڭدەگەن ىزدەنىس ەكپىنى وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى قايتادان جانداندى. ول ماحمۇد قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگىنىڭ» تابىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەدى. ءتورت تومدىق سوزدىكتىڭ تىلدىك قورىنا سۇيەنىپ, ورحون-ەنەسەي بىتىكتاس جازۋلارىن قايتا اۋدارۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. بۇل ءىستى س.ە.مالوۆ جۇزەگە اسىردى. قازىرگى كەزەڭدە كوپشىلىك قولدانىسىنداعى وسى نۇسقا.
جالپى, ەلىمىزدە تۇرىكتانۋ ءىسى ەندى-ەندى عىلىمي نەگىزگە يەك ارتا باستادى دەسە بولعانداي. تۇرىك قاعاندىقتارىنىڭ تاريحى رەسمي وقۋلىقتاردان ورىن الىپ, جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلا باستادى. دەگەنمەن, بۇل تاقىرىپتا ءوزىمىز ەمەس, وزگە جۇرتتار قايرات كورسەتۋدە. 60 جىلدان استام «ءسىبىر ارحەولوگياسى» جىل سايىن جەر قوينىنان كونە جادىگەرلىكتەردىڭ بىردە ءبۇتىنىن, بىردە سىنىعىن تاۋىپ, «تۇرىك وركەنيەتىنىڭ» كوللەكتسيالارىن تولىقتىرا تۇسۋدە. «ەڭبەك كىمدىكى بولسا, ونبەك تە سونىكى» دەگەندەي, بىرەۋلەردىڭ ماڭداي تەرمەن تاپقانىنا تالاسۋ ورىندى بولا قويماس, ءتول وركەنيەتىمىزگە قاتىستى قازبا ايعاقتاردى قاعاز جۇزىندە بولسا دا تۇگەندەپ, تىزىمدەۋگە جەتىسە الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى. ىرگەدە وتىرىپ, تۇرىك اعايىنداردىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ۇلى قاعاندارىمىزدىڭ كەشەنىن قازۋ ىسىنە ارالاسا الماي قالعانىمىز دا بىزگە سىن.
كوك تۇرىكتەرى شەجىرەسى
قىتايدىڭ اۋلەتتىك جىلنامالارى «چجوۋشۋ» (چجوۋ پاتشالىعىنىڭ تاريحى, 557-581), «ءسۇيشۋدا» ء(سۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى, 581-618) كوك تۇرىكتەرىنىڭ اتا-بابا شەجىرەلەرى تۋرالى ءتورت دەرەك كەلتىرىلەدى. پاتشا سارايىنىڭ جىلناماشىلارى ولاردى ۇزبەي قاتىناپ تۇرعان تۇرىك ەلشىلەرىنىڭ اۋزىنان جازىپ السا كەرەك. ءار اۋىزدان ءار كەزدە جازىلعانى دا بايقالادى. مۇنىڭ سىرتىندا تۇرىكتەردىڭ ەجەلگى شەجىرەلىك زاماندارىنا سىلتەيتىن تەرحين, ونگين بىتىكتاس جازۋلارى مەن «التىن ءمۇيىزدى اق بۇعى» اڭىزى دا بار. مىنە, وسىلاردىڭ باسىن قوسىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە ءبىرشاما ناقتىلى بۇمىن, ىستەمي قاعاندار كەزەڭىنە دەيىنگى كوك تۇرىكتەرىنىڭ باعزى زامانداردا باستان كەشكەن «قاراڭعى داۋىرلەرىنە» جارىق ساۋلە تۇسكەندەي بولادى.
قىتايدىڭ اۋلەتتىك جىلنامالارىنداعى ءتورت شەجىرەنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى دا, ۇقسامايتىنى دا بار. ولار كوك تۇرىكتەرىنىڭ تاريح بەل-بەلەستەرىندە ءجۇرىپ وتكەن بۇرالاڭ جولدارى مەن قيلى-قيلى تاعدىرىنىڭ جاڭعىرىعى ەكەنى داۋسىز. وسى شەجىرەلەردىڭ ەڭ ەجەلگىسى «عارىپ بالا مەن ءبورى-انا» حيكاياسى.
ا) «عارىپ بالا مەن ءبورى انا» ء(بىرىنشى نۇسقا).
«...ولاردىڭ ارعى اتا-بابالارى سيحايدىڭ جوعارعى جاعىندا مەملەكەت قۇرعان, كەيىن ونى كورشى مەملەكەت جويىپ, ادامدارىن كارى-جاس دەمەي تۇگەل قىرىپ تاستاعان. ءسويتىپ (كورشى ەل اسكەرلەرى) ءبىر ۇل بالاعا كەلگەندە, ونى ولتىرمەي, اياق-قولىن كەسىپ, ۇلكەن ءبىر سازعا اپارىپ تاستايدى. سوندا ءبىر قانشىق قاسقىر الگى بالاعا ۇنەمى ەت اپارىپ بەرىپ تۇرعان ەكەن. بالا سول ەتتى قورەك ەتىپ امان قالادى. كەيىن ول بالا قاسقىرمەن قوسىلىپ, قاسقىر بۋاز بولادى. كورشى مەملەكەتتەگىلەر تاعى دا ادام جىبەرىپ, الگى بالانى ءولتىرگەندە قاسقىر بالانىڭ قاسىندا ەكەن. ولار قاسقىردى ءولتىرمەكشى بولادى, بىراق قاسقىر قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن قاس-قاعىمدا تەڭىزدىڭ شىعىس جاعىنا ءوتىپ, ءبىر تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ كەتەدى. ول تاۋ گاوچاننىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا ەكەن, تاۋدىڭ ەتەگىندە ءبىر ءۇڭگىر بولىپتى, قاسقىر سول ۇڭگىرگە كىرسە, ۇڭگىر ىشىنەن اۋماعى 200 ليدەن استام, ءشوبى شۇيگىن جازىققا تاپ بولادى. كەيىن كەلە قاسقىر 10 ۇل تاۋىپتى, سونىڭ بىرەۋىنىڭ ەسىمى كەيىن اۋلەت اتىنا اينالعان اشينا ەكەن, ول ۇلداردىڭ ىشىندەگى ەڭ اقىلدىسى بولعاندىقتان, ەل بيلەۋشىسى بولادى. ول وردا ەسىگىنە ءبورىنىڭ باسى سالىنعان تۋ تىگىپ قويادى – بۇل ونىڭ ءوز تەگىن ۇمىتپايتىنىن بىلدىرگەنى ەكەن.
كەيىن اسيان-شە ەسىمدى ادام ەل-جۇرتىن باستاپ الگى ۇڭگىردەن شىعىپتى. جانە (سودان باستاپ) ۇرپاقتار بويى جۋجۋلارعا باعىنىشتى» (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى, الماتى, 2006. IV توم. «ءسۇيشۋ» 84 يزيۋان, «تۋتسزيۋە بايانى»).
بۇل شەجىرەلىك اڭىز «ءسۇيشۋ» ء(سۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى) جىلناماسىنان. ەڭبەكتى تان يمپەرياسى تۇسىندا, اتالمىش پاتشالىقتىڭ ساراي قالامگەرى ۆەي چجەن (580-646 ج.ج.) 636 جىلى تامامداعان. كىتاپ 581-618 جىلدار ارالىعىندا سولتۇستىك قىتاي جەرىندە قۇرىلعان ءسۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحىن بايان ەتەدى. تۇرىك قاعاندىعى العاشىندا ولارمەن جاۋ بولىپ, ەكى ارا ەگەستى مايدان دالاسىندا كەسكىلەسكەن ۇرىستاردى شەشتى, كەيىن تان اۋلەتى بەل الىپ, بيلىكتى قانجىعاعا بايلاي باستاعاندا, تۇرىكتەر ءسۇي اۋلەتىنە بولىستى. تاندىقتار ءبىرجولا جەڭىپ شىققاندا, ءسۇي اۋلەتىنىڭ جاقسى-جايساڭدارى تۇرىكتەرگە قاشىپ, قاعاندىقتىڭ ساراي ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋشىلەر كوز الدارىندا قالىپتاسقان قاعاندىقتىڭ بۇگىنىنەن دە, وتكەن-كەتكەن اڭىزدى تاريحى – شەجىرەسىنەن دە اجەپتاۋىر قۇلاعدار بولعاندىعى كۇمانسىز.
ەندى سىباي كورشى قىتايمەن بىردە ءتاتتى, بىردە اششى قارىم-قاتىناستار اياسىندا ىرگە كوتەرىپ, قالىپتاسقان تۇرىك تاريحىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن بولمايدى. 386 جىلى ىرگە كوتەرگەن تابعاشتاردىڭ (توبا) ۆەي مەملەكەتى 531 جىلى ەكىگە ءبولىندى – ءبىرى شىعىس ۆەي, ەكىنشىسى باتىس ۆەي بولىپ. شىعىس ۆەي لوياندى, باتىس ۆەي چاناندى استانا ەتتى. 550 جىلى شىعىس ۆەي – مەملەكەت اتىن بەي تسيگە وزگەرتتى. 557 جىلى باتىس ۆەيدىڭ تىزگىنىنە قىتايلانعان سەنبي ۇرپاعى كەلىپ, «بەي-چجوۋ» اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. (ل.ن.گۋميلەۆ درەۆنيە تيۋركي. م, 1993).تۇرىك قاعاندىعىن 571-581 جىلدار ارالىعىندا بيلەگەن تاسپار قاعاننىڭ: «وڭتۇستىكتەگى ەكى ۇلىم ماعان ۇنەمى وسىلاي ادالدىقپەن باعىنىشتىلىق قىلسا, مەن كەدەيلەنەمىن دەپ الاڭدامايمىن» دەگەندە (سوندا), وسى ەكى مەملەكەتتى اتاعان. ولار كىرىپتارلىق جاعدايدا بولىپ, تۇرىكتەرگە ۇزبەي سالىق تولەپ تۇرادى. بەي-چجوۋ پاتشالىعى نەمەسە چجوۋ اۋلەتىنىڭ ءومىرى ۇزاق بولمادى, 557-581 جىلدار ارالىعىندا عانا بيلىك جۇرگىزدى. ولاردى ءسۇي اۋلەتى كەتىردى. ءسۇي اۋلەتى 581-618 جىلدار ارالىعىندا بيلەدى. 618 جىلى ولاردى تاقتان كەتىرگەن تان اۋلەتى وزىنە دەيىن بيلەگەن چجوۋ اۋلەتىنىڭ دە, ءسۇي اۋلەتىنىڭ دە 636 جىلى جىلناماسىن جازىپ ءبىتىردى. «چجوۋشۋ» جىلناماسىندا تۇرىك تاريحىنا اجەپتاۋىر ورىن بەرگەن. جوعارىداعى شەجىرەگە ۇقساس بايان بۇل جازبادان دا كورىنىس تابادى.
ءا) عارىپ بالا مەن ءبورى-انا بايانى (ەكىنشى نۇسقا).
«تۋتسزيۋە (تۇرىك ءا.س.) – سيۋننۋلاردىڭ وزگە ءبىر ءتۇرى بولاتىن, (بيلەۋشى) اۋلەتى اشينا دەپ اتالادى, ولار ءوز الدىنا ءبىر قاۋىم تايپا بولىپ قالىپتاستى. كەيىن كەلە ولاردى كورشىلەس مەملەكەت كۇيرەتىپ, ەلى تۇگەلدەي قىرىلعان. سول سوعىستا جاسى ونعا ەندى تولعان جاس بالانى جاۋ اسكەرى ولتىرمەي, ەكى اياعىن كەسىپ, كوك ءشوپتىڭ ۇستىنە تاستاپ كەتەدى. سوندا ءبىر قانشىق قاسقىر ەت اكەلىپ, الگى بالانى اسىراپ-باعىپتى. بالا ەرجەتكەن سوڭ قاسقىرمەن قوسىلىپ, قاسقىر بۋاز بولادى. بالانىڭ ءالى ءتىرى ەكەنىن ەستىگەن جاۋ ەلىنىڭ ەلباسشىسى تاعى دا ادام جىبەرىپ, بالانى ولتىرمەك بولادى. جىبەرگەن ادامى بالانىڭ جانىنداعى قاسقىردى كورىپ, ونى دا ولتىرمەك بولعاندا, قاسقىر قاشىپ, گاوچان مەملەكەتىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تاۋعا شىعىپ كەتەدى. تاۋدا ۇڭگىر بولىپتى, ۇڭگىر ءىشى اۋماعى بىرنەشە ءجۇز لي كەلەتىن, ءتورت جاعى تاۋمەن قورشالعان جازىق ەكەن. قاسقىر سول ۇڭگىرگە جاسىرىنىپ, ون ۇل تاۋىپتى. ون بالا ەرجەتە كەلە سىرتتان ايەل الىپ, ولاردان ۇرپاق تاراپتى. كەيىن ون بالانىڭ ۇرپاقتارى ءبىر-ءبىر اۋلەت بولىپ قالىپتاسادى, اشينا – سول اۋلەتتىڭ بىرەۋى. ولاردىڭ ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ, جۇزدەگەن تۇتىنگە دەيىن جەتەدى. وسىلايشا بىرنەشە ۇرپاقتان كەيىن ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى الگى ۇڭگىردەن شىعىپ, جۋجۋلارعا باعىنىپ, تسزينشان تاۋىنىڭ كۇنگەي جاعىن مەكەندەپ, جۋجۋلاردىڭ تەمىرشىسى بولادى. تسزينشان تاۋى دۋلىعاعا ۇقسايدى, ولار دۋلىعانى «تۋتسزيۋە» دەيدى, سوندىقتان ولار وزدەرىن دە «تۋتسزيۋە» دەپ اتاپ كەتكەن».
«چجوۋشۋ» بايانى «ءسۇيشۋ» بايانىنا وتە ۇقساس ەكەنى كوپە-كورنەۋ. اتالمىش ەكى تاريح تا 636 جىلى تان پاتشالىعىنىڭ سارايىندا جازىلىپ بىتكەن. «ءسۇيشۋدىڭ» اۆتورى ۆەي چجەن (580-646), «چجوۋشۋدىڭ» اۆتورى لينحۋ دەفەن (583-666). ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن كوشىرۋ دە, بولماسا ءبىر بۇلاقتى پايدالانۋى دا مۇمكىن.
ەندى جوعارىداعى بايانداردى تاريحي دەرەكتەر اياسىندا ساراپتاپ كورەلىك. ءبىرىنشى نۇسقادا ماڭىزدى ەكى جاعراپيالىق اتاۋدىڭ اتى اتالعان: ءبىرى – كوك تۇرىكتەرىنىڭ العاشقى مەملەكەتى ىرگە كوتەرگەن سيحاي تەڭىزى, ەكىنشىسى – جاۋ ويرانىنان قاشىپ كەلىپ, باس ساۋعالاعان گاوچان مەملەكەتىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى تاۋ ۇڭگىرى. «سيحاي تەڭىزىنىڭ» اۋدارما بالاماسى «باتىس تەڭىزى». تۇرىك تاريحىن ءوندىرە زەرتتەۋشى قالامگەر ق.سالعارا ۇلى: «ال باتىس تەڭىزىمىز» ناقتى ۇعىمىندا تەڭىز ەمەس, كادىمگى قۇم دالا, كونە قىتايلار گوبيدى «سيحەي («سي» – باتىس, «حەي» – تەڭىز) دەپ اتاعان» سىندى تۇجىرىمعا يەك ارتادى. «قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرىنىڭ» IV تومىن قىتاي تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارىپ, عىلىمي تۇسىنىك جازعان ب.ەجەنحان ۇلى مەن ج.وشان بۇل ورايدا تومەنگىدەي پايىمداۋلار جاسايدى: «سيحاي – «باتىس تەڭىز» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن بۇل اتاۋ ەجەلگى «شان حاي تسزين» كىتابىندا كەزدەسەدى. كەيىن كەلە قىتايلار بۇل اتاۋمەن قىتايدان باتىسقا قارايلى جەرلەردەگى ءارتۇرلى كول, تەڭىزدەردى اتاعان...دەگەنمەن, كەيبىر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كونە قىتاي دەرەكتەرىندەگى سيحاي كوبىنەسە كاسپي تەڭىزىن مەڭزەيدى» (سوندا). ال ن.يا.بيچۋرين (ياكينف) بولسا: «كاسپي تەڭىزى كوبىنە-كوپ تسينحاي اتىمەن بەلگىلى» دەپ تۇيىندەيدى (ن.يا.بي چۋرين (ياكينف). سرەدنيايا ازيا ي ۆوستوچنىي تۋركەستان. الماتى, 1997).
سوڭعى تۇجىرىمداردىڭ سالماعى باسىم كورىنەدى. ەندەشە, كوك تۇرىكتەرىنىڭ ەسىندە ساقتالعان بايىرعى وتانى كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرىستىك ءوڭىرى بولعان. شىنىنا كەلگەندە, اتالمىش بايانداردا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ تۇرعان جاعراپيالىق اتاۋلار ەمەس, ءبورى-انا بەينەسى. شەجىرەدە ءبورى-انانىڭ كوك تۇرىكتەرىنە توتەم بولۋ كەزەڭى ساۋلەلەنگەن. باياننىڭ باستى استارى وسىندا.
وكىنىشكە قاراي, اۋدارماشىلار ءبورى-انانى قاسقىر, قانشىق قاسقىر دەپ قاتە اۋدارعان. ەسكىلىككە قۇلاعى تۇرىك, التىننىڭ سىنىعىنداي ماحامبەت ءبورى مەن قاسقىردىڭ اشىق جانە تۇسپالدى ماعىنالارىن انىق اجىراتادى. ول ءوزىن تەك قانا بورىگە تەڭەيدى:
مەن, مەن ەدىم, مەن ەدىم,
مەن نارىندا جۇرگەندە
ەڭىرەپ جۇرگەن ەر ەدىم.
يساتايدىڭ بارىندا
ەكى تارلان ءبورى ەدىم.
تۇلكىدەيىن ءتۇن قاتىپ,
بورىدەيىن جول تارتىپ,
جاۋىرىنىنا مۇز قاتىپ,
جالاۋلى نايزا قولعا الىپ,
جاۋ توقتاتار كۇن قايدا؟ – دەسە,
ال جاڭگىردى لاعنەتتەگەندە:
حان ەمەسسىڭ قاسقىرسىڭ,
قارا الباستى باسقىرسىڭ – دەپ بەتكە ۇرعانداي بولادى. ماحامبەت «ەكى تارلان ءبورى ەدىم» دەگەندە, تارلان ءسوزىن ءبورىنىڭ انىقتاۋىشى ماعىناسىندا قولدانسا, «تاي جەگەن تارلان مەن ەدىم» تىركەسىندە تارلان ءسوزىن ءبورىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە قولدانادى. ال ەندەشە:
تاۋدان مۇنارتىپ ۇشقان تارلانىم,
ساعان ۇسىنسام, قولىم جەتەر مە؟
ارىزىم ايتسام, وتەر مە؟
ارىستانىم, كوپ بولدى-اۋ
ساعان دا مەنىڭ ارمانىم! – سىندى ماحامبەت تولعاۋىنداعى «تاۋدان مۇنارتىپ ۇشقان تارلاندى» تاۋدىڭ تاعى قۇسى دەپ تۇسىنىك بەرىپ, ورىسشاعا «ورەل» دەپ اۋدارۋىمىز قالاي؟ اسىلى, ءبىر ءنارسەنى دۇرىس ۇقپاي, شاتىستىرىپ العان سياقتىمىز. وسى ورايدا ەجەلگى «وعىزنامە» داستانى كومەككە قول ۇشىن سوزاتىنداي. وندا جول تاپپاي تىعىرىققا تىرەلگەن وعىز قاعان قاۋىمىنا ءجون سىلتەيتىن كوك ءبورى بار. ول بىردە مۇزارت تاۋدىڭ مۇنارلى بيىگىنەن, ەكىنشىدەن اسپانداعى الا-شولا بۇلتتىڭ اراسىنان ەلەس بەرەدى. ونىڭ بۇلت اراسىنان كورىنۋى – ۇشاتىن قاناتتى ءبورى, ياكي ءتاڭىر ءبورىسى بولعانىنىڭ ايعاعى. ەندەشە, ماحامبەت تولعاۋىنداعى تاۋدان مۇنارتىپ ۇققان تارلان تاعى تارعىل قۇس ەمەس, ءتاڭىر ءبورىسى بولعانى. ماحامبەت اقبۇلاق سوعىسىندا شەيىت كەتكەن اعاسىن «اسپان بورىسىنە» تەڭەپ, تىلدەسىپ, ءىش قۇساسىن تارقاتپاق بولعان. تاۋدىڭ تارعىل قۇسىنا مۇڭىن شاعىپ جىلاعانداي ماحامبەتكە نە كورىندى.
انەس ساراي.
(جالعاسى بار)
